در باب ادبيات

دربارة فکر و فن

فکر و فن (اندیشه و هنر) مجله‌ای فرهنگی بود که از سال ۱۹۶۳ تا ۲۰۱۶ توسط انستیتو گوته به منظور توسعه مبادله فرهنگی بین آلمان و کشورهای اسلامی منتشر می‌شد.با انتشار آخرین شماره تحت عنوان «آوارگی» (شماره ۱۰۵) در پاییز ۲۰۱۶، رسیدگی و به روز رساندن نشریه به صورت آنلاین نیز قطع شد. .

سير تکامل ادبيات رسانهاي
چرا من موافق کتاب الکترونيکي (ايبوک) هستم و با آمازون مخالفتي ندارم

نشر کتاب در آلمان از بهترين نوع خود در جهان است. و اما کتابفروشيها و ناشران از تکامل فن نشر کتاب به سوي کتابهاي الکترونيکي و سياست بازرگاني مؤسسة آنلاين آمازون احساس خطر ميکنند. آيا اين تکامل براي نويسندگان نيز خطرناک است؟ اشتفان وايدنر ميگويد: نه، اين تکامل فرصت خوبي براي آنهاست.

بخش موسيقي و صنعت عکاسي آن تکامل فني را پشت سر نهاده که اکنون به سراغ نشر کتاب آمده است. بياد بياوريم که آن موقع چه اتفاقي افتاد. مثلاً در آن زمان لايکا دوربين عکاسي کوچک کاملي بود و نوعي پيشرفت تاريخي به شمار ميرفت. بجز قيمت زيادش ايراد ديگري بر آن وارد نبود. بعد دورة عکاسي ديجيتال شروع شد. مدتي عکسهاي ديجيتال در قياس با عکسهاي لايکا مسخره به نظر ميآمد. لايکا همچنان روش سنتي خود را ادامه داد، تا ده سال پيش که بتدريج مزاياي عکاسي ديجيتال حتي عکاسان حرفهاي را هم متقاعد کرد. امروز دوربينهاي ديجيتال خوب بر بهترين دوربينهاي آنالوگ برتري دارند. لايکا خود را در لحظات آخر از ورشکستگي نجات داد و اکنون دوربينهاي ديجيتال توليد ميکند. و اما عکاسان حرفهاي در اين فاصله به سوي دوربينهاي ژاپني روي آوردهاند.

آيا بازار کتاب آلمان هم نوعي لايکاست؟

از اين تجربه ميتوان عبرت گرفت که زبردستي به نخوت و خودبزرگبيني ميانجامد. داستان لايکا در عين حال داستان غمانگيزيست و ممکن است در مورد بازار کتاب ما نيز بههمين صورت تکرار شود. متأسفانه قرائن به اين روند اشارت دارند: زبردستي از يک طرف و نخوت از سوي ديگر، ناچيز شمردن فن نو، تمايل به تصورات سنتي و کهنةمشتريان و خودبزرگبيني که در اين سخن نهفته است: «هر عکاس خوبي مانند آنري کارتيه برسون با لايکا کار ميکند.» و امروز: «هر نويسندة خوبي مانند توماس مان کتاب واقعي توليد ميکند.»

اگر منظور از جنبش اعتراضي عليه آمازون در آلمان و فرانسه و آمريکا انتقاد از رفتار غيرمنصفانه و جلوگيري از اختلال در بازار رقابت باشد، بدون قيد و شرط به آن خواهم پيوست. و اما قبل از آمازون نيز کتابفروشيهاي زنجيرهاي بزرگ ناشران را مجبور به دادن تخفيفدر قيمت ميکردند و برخي از کتابهاي پرفروش مبتذل را در رديف بالا و برخي ديگر را را در رديف پايين عرضه ميکردند و يا اصلاً به بازار نميآوردند، کمتر کسي به اين رفتار دور از انصاف اعتراض ميکرد.

علت اينکه اکنون ناشران و نويسندگان بيشتري به آمازون اعتراض ميکنند آن است که آمازون ايبوک منتشر ميکند. گرچه سوء استفاده کتابفروشيهاي بزرگ از قدرت انحصاريشان، درآمد ناشران را کاهش ميدهد، ولي نظام بازار کتاب همچنان بجاي ميماند. و اما اگر آمازون قيمتهاي خود را تحميل کند بعيد نيست که اين نظام فروريزد.

چگونه آمازون کتابفروشي را متزلزل ميکند

آمازون ميخواهد که کتابهاي الکترونيکي بسيار ارزانتر از کتابهاي چاپي باشند. در حال حاضر فقط کمي ارزانترند، چنان کم که در واقع به چشمپوشي از کتاب چاپي نميارزد. بسياري از کتابخوانها ميگويند چند يورو بيشتر ميدهيم و کتاب واقعي به دست ميآوريم. و اما اگر بهطوري که آمازون قصد دارد فقط ده يورو يا حتي کمتر براي ايبوک بپردازم، بجاي بيست يورو براي کتاب چاپي، احتمال آن زياد است که به سوي ايبوک روي بياورم – حتي اگر اينگونه مطالعه تاکنون برايم چندان خوشايند نبوده باشد. اگر خريد کتابهاي الکترونيکي همچنان افزايش يابد، از تعداد کتابفروشيها با سرعت بيشتري کاسته خواهد شد: درآمدشان روزبروز کاهش خواهد يافت و کتابفروشيها بتدريج ناپديد خواهند شد (اين روند از هم اکنون شروع شده، هرچند با شتاب اندکي). ناشران در نتيجه شبکة مهم نشر را از دست خواهند داد و مجبور خواهند شد مانند آمازون از پايگاههاي آنلاين استفاده کنند. ديگر ايبوک فقط بخش ناچيز خاصي براي محافل آشنا به فن ديجيتال نيست، مردم مزاياي آن را درک کردهاند، کتاب چاپي بتدريج به استثنا تبديل ميشود و به دوستداران خاصي اختصاص مييابد، مانند عکاسي آنالوگ.

حداقل در اين مرحله براي نويسندگان هم نشر آثارشان به صورت ايبوک اهميت مييابد: اگر نويسنده اثر خود را مستقيماً به اين صورت منتشر کند چند حلقه از زنجير مصرف که از حق معنوي او بهره ميبرند، از دايره خارج خواهند شد. اگر نويسنده از بهاي فروشگاهي کتاب ده درصد دريافت ميکرده اکنون ميتواند اميدوار باشد که در نقش نويسندة کتاب الکترونيکي 30٪ تا 50٪ درآمد داشته باشد. و اگر منحصراً در آمازون منتشر کرده باشد حتي تا 70٪ .

به نظر ميرسد که اين روند صحنة وحشتانگيزي براي کتابفروشي معمولي و احتمالاً براي ناشران باشد، آيا در مورد خوانندگان و نويسندگان هم چنين است؟ اگر اين حدس درست باشد ديگر خطري متوجه هيچ طرف نيست، زيرا کسي به آن تن درنميدهد. ولي اين صحنه وحشتانگيز نيست – بهر حال بدتر از ساير تحولات ساختاري نيست.

پيشداوريها دربارة خواندن ايبوک

براي روشن شدن مطلب بايد چند پيشداوري را در مورد کتاب الکترونيکي رفع کرد. مثلاً بسياري از مردم هنوز نميدانند که صاحب يک کتابخوان الکترونيکي هستند: رايانة لوحي (تبلت) يا تلفن هوشمند (اسمارتفون) از اين قبيل است که حداقل خوب و يا بهتر از کتابخوانهاي الکترونيکي گرانقيمت هستند و در آنها ميتوان با يک اَپ مجاني (مثلاً کيندلاَپ آمازون) روي صفحههاي نمايشي سياهسفيد که تقليدي از صفحة کاغذ است، کتاب خواند. و چون اَپ براي هر نوع ايبوک در بازار وجود دارد مهم نيست که من آن را از آمازون يا هر پايگاه اينترنتي کتابفروشي ديگري خريده باشم.

و اما آيا واقعاً ميخواهيم روي صفحة تلفن کتاب بخوانيم؟ هر کس بگويد نه، لازم است به او يادآوري شود که ما در واقع مرتباً روي صفحة تلفن مطالبي ميخوانيم: ايميل يا پيامک (اساماس) و انواع و اقسام اخبار و اطلاعات ميخوانيم و بخوبي از عهدهاش برميآييم. صفحة نمايشي آيفون جزو کوچکترين آنهاست. من دهها کتاب بهاين روال خواندهام با اين که نسخة چاپي آنها را در قفسه کتاب داشتم. دلايل زيادي براي امر وجود دارد. مثلاً در کيندلريدر لغتنامههاي خارقالعادهاي وجود دارد. کتابهاي خارجي را بهراحتي ميتوان در آنها خواند. فرهنگ عربي «هانس ور» روي تلفن هوشمند با فايل پيدياف سادهاي که برنامهنويس تيزهوشي آن براي خطهاي عربي و لاتين تهيه کرده قابل استفاده است. از آن پس بار سفرم بسيار سبکتر شده است.

علاوه بر آن کل ادبيات جهاني اگر بيش از هفتاد سال از تاريخ فوت نويسندگان گذشته باشد در چندين فرمت ايبوک در اختيار خوانندگان است. بنابراين ميتوان به نتيجه رسيد که از ديدگاه کتابخوان نميتوان به کتاب الکترونيکي ايراد قانعکنندهاي گرفت. چرا که تکنيک بهتري است و مانند موسيقي و عکاسي ديجيتال راه خود را باز خواهد کرد، البته بدون اينکه تکنيک پيشين را از ميدان بدر کند. اگر کتابفروشيها ميخواهند مانع شوند که آمازون و چندين شرکت ديگر آمريکايي مانند گوگل و اَپل بازار ايبوک را به انحصار خود درآورند بايد خود را در رأس اين جنبش قرار دهند و نه کمتر از آن. کافي نيست که ايبوک «هم» عرضه کنند و شايد حتي به قيمت «کمي» مناسبتر. کافي نيست که ضمناً يک سري ايبوک هم منتشر کنند مانند سري زورکامپ ديجيتال يا «هانزر باکس» مؤسسة هانزر. کافي نيست باترديد وبسايت و پايگاه ايبوکي ايجاد کنند که در آنها همان کتاب با همان قيمت عرضه شود که آمازون هم ميفروشد البته به مشتريان بسيار بيشتري. لايکا هم زماني دوربينهاي ديجيتال براي عکاسان غيرحرفهاي ساخت. من يکي از آنها را داشتم. بسيار گران و خوب. ولي براي اين قيمت ميتوانستم يک دوربين حرفهاي بخرم. مدتي بعد از خيرش گذشتم و آن را به کسي هديه کردم.

نگاه واقعبينانه لازم است

فتح بازار در حال تکوين و جان سالم بدر بردن از تحول ساختاري ديجيتال مستلزم حرکت تهاجمي با نگاهي واقعبينانه به پيش است. آمازون در حال حرکت است ولي بازار سنتي کتاب ميلنگد که اثرات آن در اعتراضهاي ناشي از درماندگي بروز ميکند. من دلايل اعتراض و ترس نويسندگان و ناشران و کتابفروشها را از اين تحول ساختاري درک ميکنم ولي اين تفاهم در تحجر و بيميلي بازار کتاب به اصلاحات، تغييري نميدهد. اين وضع متأسفانه در مورد بسياري از نويسندگان نيز صدق ميکند. هنوز هستند کساني که (حداقل در اروپا و آمريکا، از جهان عرب حرفي نميزنم...) باوجود سهم کم در سود فروش از اين نظام بهره ميبرند (و بدين روال در تضعيف آن سهيمند) و با چانهزني، مساعدههاي بزرگ بيبرگشت دريافت ميکنند. ولي نويسندگاني که از آن بهره نميبرند يا بهرة کمي ميبرند ميتوانند حداقل اميدوار باشند شايد که زماني به نوايي برسند. حتي کساني که در فکر سودجويي نيستند، چرا که مشاغل ديگري دارند، مانند استادان دانشگاه و کارشناسان و روزنامهنگاراني مانند من، از وجههاي که چاپ کتاب ميآورد بهرهمند ميشوند، صرف نظر از مزاياي ديگري که به آن همراه است مانند جايزهها، بورسهاي علمي و کتابخواني و درجة استادي و انواع معروفيتهاي ديگر. در بازار کتاب کاپيتاليستي موجود در اروپا و آمريکا فعالان زيادي هستند که به علل شخصي قابل احترامي علاقهاي به تحول اوضاع ندارند. ولي نبايد عاملين اين تحول را متهم کنند که علاقهاي به کار آنها نشان نميدهند.

غم و اندوه بخاطر بازار سنتي از دست رفته بحق بسيار عميق خواهد بود و اما پافشاري در عزاداري واکنش بيهودهاي است. دلايل زيادي براي استقبال از اين تحول وجود دارد، هر چند که اين ادعا در نظر اول گستاخي تلقي شود. اين دلايل عبارتند از: اولا مزاياي فني کتابهاي الکترونيکي مانند امکانات جستجوي لغات و اطلاعات و سهولت حمل و نقل و سرعت مراجعه و ارتباط با اينترنت. مزيت بزرگ ديگر کتابهاي رايگان يا کمقيمتِ نويسندگاني است که بيش از 70 سال از تاريخ فوت آنها گذشته و آثار آنها يعني ادبيات جهاني بدين طريق در دسترس همگان قرار گرفته است. و در نهايت تکامل ايبوک مزايايي هم براي نويسندگان دربر دارد.

کتابنويسي ديگر چنگي به دل نميزند

نظام کتابفروشي با وجود اينکه در اروپا و آمريکا به حد کمال رسيده است مدتي است که حتي بدون ايبوک و آمازون هم اوج شکوفايي خود را پشت سر نهاده است. اين نظام بجاي اينکه نيروهاي خلاقه را مانند دهههاي پنجاه و شصت و هفتاد (در دوران درخشان ناشراني مانند زورکامپ و Les éditions de Minuit در فرانسه)تقويت کرده شتاب بخشد و بسيج کند راه پيشرفت آن را سد و قطع و محدود ميکند. کتابنويسي در اين نظام براي بسياري از نويسندگان ديگر دلانگيز نيست. اغلب ناشران ايرادهايي ميگيرند، اما و اگر ميکنند، نميتوانند تصميم بگيرند و يا بکندي تصميم ميگيرند. ويراستاران، متنهاي نامتعارف را بقدري اصلاح ميکنند که آنها همرنگ ساير متنها شوند. نويسندگاني که کتابهايشان کمتر از پنج هزار نسخه به فروش ميرسد از رده خارج ميشوند و بايد بنگاه نشر کوچکتري انتخاب کنند و در نتيجه فروش کتابهايش از آن هم کمتر ميشود – نويسندگان نادري ميتوانند واقعاً از نويسندگي امرار معاش کنند، حتي در قلب اروپاي ثروتمند.

رابطة نويسنده و خواننده و ناشر مستلزم پويايي نو و لذت بردن از خلاقيت و حرکت به سوي سواحل نجات است با افکار نو و فنون نو. در نظامي که ما ميشناسيم اين پويايي مقدور نخواهد شد هرچند که همه در آرزوي آن هستند. بجاي آن آمازون همچنان بازارگرمي ميکند. و کتابفروشي سنتي راه و روش خود را ادامه ميدهد. بهتر است کتابخوانان و نويسندگان در اين مشاجره دخالت نکنند و کنجکاوي و علاقة خود را به متن حفظ کنند و در انتظار تحولات نو مسرتبخش باشند. اذعان ميکنم من خوشحالم از اينکه در دورة تحولات رسانهاي زندگي ميکنم.
اشتفان وايدنر سردبير مجلة Art&Thought/ فکر و فن/ انديشه و هنر است. اخيراً ايبوک او در مخالفت با جنبش ضد اسلامي پگيدا در آلمان تحت عنوان „Anti-Pegida“ منتشر شده است.

منوچهر امیرپور :ترجمه

منوچهر امیرپور :ترجمه
مه 2015

    Andishe va Honar بصورت صفحات الکترونیکی :

    Andishe va Honar بصورت صفحات الکترونیکی :

    را بصوورت صفحات الکترونیکی با خود همراه داشته باشید  Andishe va Honar.
    برو به بارگیری...

    Bestellen

    فرم درخواست

    اعضای سازمانی یا افرادی که ساکن مناطق ایبرو - آمریکایی زبان هستند و در بخش روزنامه نگاری یا فرهنگی فعال هستند می توانند به صورت رایگان عضویت دریافت کنند.
    به فرم درخواست...