در باب ادبيات

دربارة فکر و فن

فکر و فن (اندیشه و هنر) مجله‌ای فرهنگی بود که از سال ۱۹۶۳ تا ۲۰۱۶ توسط انستیتو گوته به منظور توسعه مبادله فرهنگی بین آلمان و کشورهای اسلامی منتشر می‌شد.با انتشار آخرین شماره تحت عنوان «آوارگی» (شماره ۱۰۵) در پاییز ۲۰۱۶، رسیدگی و به روز رساندن نشریه به صورت آنلاین نیز قطع شد. .

شعر در خيابان است
دربارة جنبش şiirsokakta در ترکيه

در اثر اعتراضات عمومي به کارهاي ساختماني در پارک گزي و تحت تأثير متقابل رسانه‌هاي اجتماعي جنبشي در ترکيه پديد آمده که در فضاي عمومي شعر مي‌نويسد و بخشي از زندگي ادبي ترکيه شده است.

هنگامي که در اول ژوئن 2013 کارهاي ساختماني در پارک گزي استانبول موجب تظاهرات سراسري در کشور عليه دولت شد، دستنويسي روي درِ چوبي ورودي سرکنسولگري فرانسه در خيابان استقلال نزديک ميدان تقسيم به چشم مي‌خورد: „La poésie est dans la rue!“ («شعر در خيابان است»). اين شعار يادآور ناآرامي‌هاي دانشجويان در سال 1968 است که منجر به قيام پاريس شد و ترجمة ترکي آن به سه گونه („şiir sokaktadır“, „şiir sokaklardadır“, „şiir sokakta!“) در اماکن عمومي ديگر نيز روي ديوارها پاشيده شده بود. مانند قيام پاريس، اين شعار ابتدا به مفهوم مجازي آن گوياي نيروي ادبي اعتراضات خياباني و زيبايي شاعرانة آن بود.
تغيير کوچک ولي مهمي در تفسير اين شعار برمي‌گردد به هنرمند ايده‌پرداز رأفت ارسلان بنام مستعار باي پرشنبه (آقاي پنجشنبه). رأفت ارسلان در زمان اين اعتراضات روي ديوار خانه‌اي در استانبول نوشت: „Defteri kapat, şiir sokakta!“ («دفتر را ببند، شعر در خيابان است») و بيتي از شعر „Mor Külhani“ (هوچي بنفش) سرودة اجه آي‌خان را زير آن قرار داد. اکنون مي‌توان در اينجا «شعر» را از نوع ادبي آن دانست که به مفهوم عمومي شامل هر شعر مي‌شود.
شعار ارسلان «دفتر را ببند، شعر در خيابان است» در هفته‌ها و ماه‌هاي بعد به مفهوم فراخواني فهميده شد و بدين معني تبليغ گرديد که در خيابانها شعر نوشته شود (چه يک مصراع، چه چند بيت).

شعر ادبي و اعتراض

حضور شعر ادبي طي اعتراضات تابستان 2013 از ابتداي امر چشم‌گير بود. شعرخواني بخشي از برنامة اعتراضي به شمار مي‌رفت. نقل قول از اشعار در سخنراني‌هاي تظاهرات روال عادي شده بود.
شعر معروف ناظم حکمت: „Yaşamak bir ağaç gibi tek ve hür / ve bir orman gibi kardeşçesine / bu hasret bizim...“ («زندگي مانند درخت تک و آزاد/ برادرانه مانند جنگل/ اين حسرت ماست...») روي پوسترها و پرچم‌هاي معترضان در پارک گزي که درختان آن در معرض خطر بريده شدن بودند، به چشم مي‌خورد. اشعار حکمت از طريق رسانه‌هاي اجتماعي پخش ‌شد و از جمله در سطح گسترده‌اي در ساحل آل‌سانجاق ازمير بر در و ديوار پاشيده شد و همچنين در پوسترهاي و پرچم‌هاي پارک ايستادگي آنکارا و پارک کوغولو به کار رفت.
هنگامي که اولين تظاهرکنندگان کشته شدند ابيات مختلفي از شعر مشهور حسن حسين قورقمازگيل تحت عنوان „Haziranda ölmek zor“ («مردن در حزيران (ژوئن) سخت است») که در اصل بخاطر اورخان کمال و ناظم حکمت سروده شده بود، براي بيان سوگواري در رسانه‌هاي اجتماعي در اماکن عمومي منتشر شد.
مدتي بعد رباعيات آتااول بهرام‌اوغلي بر پلاکارد بزرگي روي ميله‌اي براي يادبود کشته‌شدگان آويزان شد.
سپس عکسي شهرت يافت که تظاهرکننده‌اي آن را روي پوستر خودساخته‌اي نصب کرده و زير آن نوشته بود „Turgut Uyar’ın dizeleriyiz!“ («ما ابيات تورگوت اويار هستيم») اين جمله گونة طنزآميز شعار کماليست‌‌ها, پيروان مصطفي کمال, بنيان‌گذار جمهوري ترکيه است: „Mustafa Kemal’in askerleriyiz!“ («ما سربازان مصطفي کمال هستيم» براي اشاره به جنگ استقلال ترکيه.)

بيان فرديت

تورگوت اويار شاعري که نام او در پلاکارد اين تظاهرکننده ذکر شده مانند اجه آي‌خان که رأفت ارسلان از او نقل قول کرده به جنبش ادبي پيشگاماني تعلق دارند که در دهة 1950 تحت نام „İkinci Yeni“ («نو دوم») شهرت يافتند. شاعران «نو دوم» هم مخالف کاربرد زبان ساده در شعر ادبي بودند که از جانب جنبش پيشين بنام «غريب» يا «نو اول» تحت لواي اورخان ولي قانيق، اکتاي رفعت و مليح جودت تبليغ مي‌شد و هم مخالف اظهار نظر سياسي مستقيم در شعر. از اينرو اشاره به شاعران «نو دوم» هنگام اعتراضات سياسي گزي ابتدا شگفت‌انگيز به نظر مي‌رسد، ولي مبين آرزوي اصلي بخشي از معترضان است، آروزي زندگي فردي بدون مداخلة دائمي دولت و سياست و امرونهي پدرانه و گوياي حسرت زندگي در جهان ديگري است، جهاني که در اشعار سوررئال جنبش «نو دوم» آمده است.
هنگامي که فيس‌بوکِ پرخوانندة گروه گمنامي که به جنبش نو دوم گرايش دارد و به اين نام شناخته شده، عکس‌هاي زيرنويسي شده توسط رأفت ارسلان و پلاکارد توگوت اويار را منتشر کرد شعارهاي آن به صورت گسترده‌اي در اينترنت پخش شد و اندکي بعد در خيابان به صورت دستنويس در ديوارها نمودار گرديد.
پس از پايان اعتراضات گزي يک سازمان دانشجويي برچسب‌هايي در پارکها و خيابانها نصب کرد که با شعار ارسلان «دفتر را ببند شعر در خيابان است» مردم را فرامي‌خواند که اماکن عمومي را با اشعار «اشغال» کنند.
اوايل سپتامبر 2013 گرداندگان سايت «نو دوم» حساب تويتر گمنامي تحت نام „şiir sokakta باز کردند و در آن «هشتگ» به کار بردند: #şiirsokakta. اين کاربرد توأم بود اولاً با توضيحاتي که شعر ادبي در اماکن عمومي البته نمي‌تواند ابزار مؤثري در جلوگيري از رويدادهاي منفي اجتماعي باشد و شايد فقط بتواند به‌صورت هنر خياباني در درازمدت نوعي انگيزه‌فکري باشد و تحولات اندکي به وجود آورد و ثانياً فقط در خيابانها و ديوارها و نيمکتها و اتاقک‌هاي تلفن با اشعاري که رأفت ارسلان تعيين کرده با حروف کوچکي به صورتي که در دفتر مي‌نويسند، با قلم نمدي نوشته شود.

پخش سريع

کاربرد هشتگ و گنجاندن عکس‌اشعار ادبي مندرج در اماکن عمومي فقط با يک لينک يعني: امکان ديدن و پخش کردن رويدادهاي خياباني با يک «کليک» و بدين طريق ايجاد انگيزه براي مشارکت و فراهم کردن شرايطي که ظرف مدت کوتاهي جنبشي پديد آيد. جنبشي که عاملان آن عمدتاً دانش‌آموزان و دانشجويان هستند و از آن تاريخ در حد گسترده‌اي بر در و ديوار اماکن عمومي ترکيه اشعار ادبي مي‌نويسند.
اين فعالان که در ابتدا صدها نفر بودند پس از چند ماه هزاران نفر و بعد از آن دهها هزار نفر شدند.
عوامل چندي در اين گسترش سريع مؤثر بودند. تمرکز اولية جنبش بر جمال ثريا و تورگوت اويار و اديب جان‌سِور، اجه آي‌خان و ايل‌خان بک شاعران نو دوم و به پيروي از آنها خودداري از اشارة مستقيم به سياست، حلقة پيوند اين دوستداران شعر در سراسر کشور بود، قطع نظر از علائق سياسي و قومي و ديني آنها. در حالي که اعتراضات گزي و واکنش دولت دربرابر اين اعتراضات، مردم ترکيه را به دو جناح مخالف آشتي‌ناپذير منشعب کرده بود، جنبش #şiirsokakta موفق شد حداقل پل کوچکي براي نسل جوان بسازد که با آن بتواند شکافي را که باقي بود و هنوز هم باقي است، تا حدي تعديل کند.
گزارشهاي اوليه روزنامه‌هاي بزرگ در اکتبر 2013 اين جنبش و گسترش آن را در سراسر کشور به بزرگسالان که برخلاف نسل جوان گرايشي به رسانه‌ها‌ي اجتماعي ندارد، معرفي کرد و به برد جنبش يعني «فعالان» آن و «تکثيرکنندگانش» افزود.
در نوامبر 2013 دانشجويي بنام نوهاد الچه حساب تويتر ديگري را باز کرد که منحصراً به رويدادهاي شعر خياباني و هشتگ مربوط به آن مي‌پرداخت. نوهاد الچه چندين ماه و روزي چند ساعت عکسهايي را که به حسابش مي‌فرستادند و يا در لينک تويتر مي‌يافت براي ديگران مي‌فرستاد. شمارة هواخواهان اين حسابها اکنون شش رقمي شده است.
سپس حسابهاي متعدد ديگر متمايل به اين جنبش در تويتر و فيس‌بوک و اينستاگرام پديد آمد. در رسانه‌هاي چاپي و آنلاين، از روزنامه‌ها گرفته تا مجله‌هاي هواداران (Fanzines) مرتباً رپرتاژهايي دربارة #şiirsokakta به چشم مي‌خورد.

اشعار ادبي چشمگير

اشعار ادبي مبين هنر خياباني را در شهرهاي ترکيه نمي‌توان ناديده گرفت. در حالي که چندين ماه بيشتر اشعار جمال ثريا مانند „Hayat kısa, / Kuşlar uçuyor“ (عمر کوتاه است/ پرندگان به پرواز درآمده‌اند) و شعر „İkimiz birden sevinebiliriz göğe bakalım“ (مي‌توانيم باهم خوشحال باشيم به هوا بنگريم) سرودة تورگوت اويار در اماکن عمومي خوانده مي‌شد، گسترش روزافزون جنبش منجر به آن شد که امروز مي‌توان تمام تاريخ شعر نو ترکي را در خيابانها کشف کرد (و همچنين انعکاس آن را در اينترنت)، از توفيق فکرت گرفته تا شاعران جنبش غريب، از احمد عارف، نيلگون مرمره، اوزدمير آصف، جان يوجل، آتيلا ايل‌خان گرفته تا شاعران مشهور معاصر مانند گُلتن آقين، حيدر ارگولن، بيرخان کسکين. يکي از دستاوردهاي جنبش #şiirsokakta شناساندن اشعار آرقه‌داش اوزگر شاعر آنکارايي که در 25 سالگي در سال 1973 درگذشت به قشر گسترده‌اي از مردم است.
مراکز اين جنبش شعرنويسي البته سه شهر بزرگ ترکيه است: استانبول، آنکارا، ازمير با تعداد کثير دانشجويانش (محوطة دانشگاه غالباً تبديل مي‌شود به سياحتگاه جُنگ اشعار) و اما اين جنبش در شهرهاي کوچک نيز فعال است.
اشعار کردي نيز در خيابانها به چشم مي‌خورد، همچنين اولين تلاش شعرنويسي جوانان. گرچه بارها نگاره‌هايي هم بر روي سطوح بزرگ ديوارها پاشيده يا نقاشي مي‌شوند ولي ابياتي که با قلم نمدي در خيابانها نوشته مي‌شوند (که غالباً با هشتگ و şiirsokakta همراه است) مشخصة اصلي اين جنبش است.

واکنش مقامات اداري

مقامات اداري شهر در اين ميان علاوه بر شعارهاي سياسي، اشعار مندرج در اماکن عمومي را نيز نشانه گرفته‌اند. اين اشعار را هم با رنگ خاکستري مي‌پوشانند. در نتيجه عمر اشعار همراه با #şiirsokakta در مراکز شهرهاي بزرگ کوتاه است. از طرف ديگر اين واکنش روح مقاومت دوستداران اشعار ادبي را برمي‌انگيزد، بطوري‌که پس از مدت کوتاهي اشعار ديگري در همان جا نمودار مي‌شوند. رفتاري که در شعار نوامبر 2014 که در نزديک تونل (استانبول، بِيگ‌اوغلو) در محلي که دولت روي آن را اکنون رنگ‌آميزي کرده، نمونه‌وار به چشم مي‌خورد: «حتي اگر هزار بار پاک کنيد/ آن را هزار و يک بار ديگر مي‌نويسيم/ دفتر و کتاب را ببند/ شعر در خيابان است #şiirsokakta .
آخيم واگنر متولد 1967 در کوبورگ، نويسنده و عکاس آزاد است که در آنکارا و برلين اقامت دارد. در سال 2014 در مورد şiirsokakta کتابي در بنگاه نشر Nika Yayinevi Ankara منتشر کرد.

ترجمة منوچهر امیرپور

کلیه حقوق محفوظ برای انستیتو گوته – اندیشه و هنر
مه 2015

    Andishe va Honar بصورت صفحات الکترونیکی :

    Andishe va Honar بصورت صفحات الکترونیکی :

    را بصوورت صفحات الکترونیکی با خود همراه داشته باشید  Andishe va Honar.
    برو به بارگیری...

    Bestellen

    فرم درخواست

    اعضای سازمانی یا افرادی که ساکن مناطق ایبرو - آمریکایی زبان هستند و در بخش روزنامه نگاری یا فرهنگی فعال هستند می توانند به صورت رایگان عضویت دریافت کنند.
    به فرم درخواست...