مشارکت ,اشتراک,معاوضه

دربارة فکر و فن

فکر و فن (اندیشه و هنر) مجله‌ای فرهنگی بود که از سال ۱۹۶۳ تا ۲۰۱۶ توسط انستیتو گوته به منظور توسعه مبادله فرهنگی بین آلمان و کشورهای اسلامی منتشر می‌شد.با انتشار آخرین شماره تحت عنوان «آوارگی» (شماره ۱۰۵) در پاییز ۲۰۱۶، رسیدگی و به روز رساندن نشریه به صورت آنلاین نیز قطع شد. .

متفکر پیشاهنگ
مدح صادق العظم فیلسوف عربی

صادق العظم فیلسوف سوری جزو متفکران نادر عربی است که هم از اسلام و هم از رژیم های به ظاهر سکولار جهان عرب انتقاد می کنند. ما خوانندگان عربی و غربی بیاری نوشته های او جهان عرب را بهتر می فهمیم. بخاطر این خدمات اکنون به او جایزه گوته اعطا شده است.

اوایل سال 1969 هنوز مدت زیادی از اقامتم در لبنان نگذشته بود. ولی تعریف صادق جلال العظم را زیاد شنیده بودم. روزنامه های لبنان نظرات متضادی درباره این دمشقی کله شق می نوشتند. نماینده روزنامه فرانکفورتر آلگماینه در بیروت مرا از این مارکسیست چپ گرا برحذر داشت. من بر ترس خود غلبه کردم و خواستم با او در منزلش که روبروی دانشگاه آمریکایی بود رابطه برقرار کنم. ولی صادق آن موقع در زندان به سرمی برد.

جریان ماوقع از این قرار بود: صادق پس از بازگشت از دانشگاه ییل در دانشگاه آمریکا فلسفه اروپایی تدریس می کرد و همزمان در سالهای 1968 و 1969 دو کتاب به زبان عربی نوشته بود که او را ناگهان در سراسر جهان عرب معروف و یا به نظر برخی بدنام کرد. عنوان کتاب اول «النقد الذاتی بعد الهزیمة» (انتقاد از خود پس از شکست) بود. منظور شکست نیروهای مصری و سوری و اردنی در جنگ برق آسای اسرائیل در سال 1967 بود. این جنگ به رغم تبلیغات بلندبالای رژیم های عربی آنها را غافلگیر کرد. صادق در تحلیل خود این شکست را در درجه اول ناشی از خطاهای ننگ آور خودی می داند و برخلاف تقریباً همه هم صنفان عربی اش «ناکامی» موقت تلقی نمی کند. مخالفان سرسخت صادق آن عده از علمای اسلامی بودند که شعار «الاسلام هو الحل» (اسلام راه حل است) را سرداده بودند: یعنی راه حل همه مسائل جهان امروز. صالح المنجد بنیادگرای عربی و یکی از دشمنان دیرین صادق موفق شد در سال 1968 کتابی تحت عنوان «جهان عرب به چه راهی افتاده؟» منتشر کند. طبق این کتاب عربها در جنگ ماه ژوئن شکست خوردند چون مسلمانان مؤمن نبودند و در برابر بلشویسم و کمونیستم سر تعظیم فرود آورده بودند. این درست همان حقیقت پوشانی است که رنگ دینی گرفته و صادق در تمام عمر خود با آن مبارزه می کرد. کتاب دوم صادق او را برای مدت کوتاهی روانه زندان کرد. اسم این کتاب « نقد الفكر الدینی» (نقد اندیشه دینی) بود که به زبان عربی و برای عربها نوشته بود. این کتاب از پرفروش ترین کتابهاست و تقریباً در همه کشورهای عربی خوانده می شود، هر چند که مرتباً تحریم می شود. مفتی بیروت انتقاد از قرآن و اسلام را ناشایست دانسته و علیه او به اتهام تحریک به «تفرقه دینی» شکایت کرده بود. دادستان از جمله صادق را متهم کرد به اینکه وجود جن و ملائک و شیطان را برخلاف تعالیم قرآن مورد تردید و تمسخر قرار داده است. صادق در بیروت که یکی از شهرهای عربی با آزادترین مطبوعات است پس از یک هفته از زندان آزاد شد.

به نظر می رسد که مضمون اصلی آثار صادق «نقد» باشد که چندان ربطی به نقد عقل نزد امانوئل کانت ندارد که صادق درباره آن در دانشگاه ییل تحقیق کرده بود. بلکه نقد مورد نظر صادق بیشتر معطوف به نقد دین توسط کارل مارکس بود. انتقاد صادق از اتحاد دینِ نهادینه و سیاست، ویژگی اصلی کارش شد. عبارت „Speaking truth to power“ گفتن حقیقت به (صاحبان) قدرت که به آسانی قابل ترجمه نیست، تبدیل به شعار او در این مبارزه شد. می گفت بحث ها باید در انظار عمومی انجام گیرد. صادق در زمره چپ گرایان عرب است که پس از فروپاشی اتحاد شوروی بسیار تضعیف شده اند. روشنفکران عرب برای مدت مدیدی تصور می کردند که مارکسیسم تنها راه درست برای درک جوامع عرب است. به نظرشان می رسید که سوسیالیسم مناسب ترین راه برای عالانه تر کردن این جوامع باشد. ما در آلمان دلایل محکمی داریم که به استالینسم و سوسیالیسم به نظر انتقادی بنگریم. ولی در جوامع عرب تصور می شد که سکولاریسم و خردگرایی و فمینیسم و پژوهش مستقل و بسیاری از روشهای دیگر وقتی ممکن است که این جوامع به سوی چپ بگرایند. صادق در سال 1990 کتابی با عنوان تحریک آمیز « دفاعاً عن المادیة والتاریخ » (دفاع از ماتریالیسم و تاریخ) نوشت- بازهم به زبان عربی، و خواستار مارکسیسم عاری از جزم اندیشی شد، درست زمانی که بسیاری از چپگرایان سابق عرب با جمهوری اسلامی خمینی لاس می زدند و به آغوش پسامدرنیسم فرانسه پناه برده بودند.

دو

اکنون که از صادق با اعطای مدال گوته تجلیل می شود، جا دارد که از رابطه او با ادبیات نیز سخن گفته شود. هنگامی که صادق در آوریل امسال در پرینستون اطلاع یافت که مدال گوته به او تعلق گرفته است در نامه ای به من نوشت که فوراً «بخش اول فاوست» را از کتابخانه دانشگاه امانت گرفتم. این درام به نظر من از دیرباز نقطه عطفی در تاریخ مدرنیته بوده است. صادق واقعاً در دهه های 70 و 80 قرن گذشته درس گفتارهایی درباره فاوست گوته برگزار است، به زبان انگلیسی در دانشگاه آمریکایی بیروت و به زبان عربی در دانشگاه بیروت. صادق غالباً از ادبیات برداشت سیاسی داشت. هنگامی که رمان اسرارآمیز واقع گرایانه رشدی تحت عنوان «آیات شیطانی» در سال 1988 منتشر شد، صادق ویژگی بی نظیر این کتاب را در آن دانست که برای اولین بار شرق اسلامی و غرب سکولار را به یک اختلاف دینی و سیاسی و ادبی وادار کرده است. صادق رشدی را مسلمان دگراندیش و ادامه دهنده راه فرانسوا رابلیه و جیمز جویس می دانست. عبارت مشهور گوته که «شرق و غرب را دیگر نمی توان از هم جدا کرد» که در اثر تکرارش به ابتذال کشانده شده بود در اینجا نمود دیگری می یابد.

سه

صادق به حق در غرب همواره مورد تجلیل بوده و هست که امروز هم یکی از آن موارد است. و اما یک واقعیت را نباید فراموش کرد. کتابهای او در کشورهای عربی بسیار خواننده دارد ولی هیچگاه از خود نویسنده تجلیل نشده و هیچ سیاستمدار عرب از تزهای او استقبال نکرده است. تا جایی که من می دانم هیچ دانشگاهی شهامت آن را نداشته که جایزه ای به او اعطا کند. او چند سال پیش طی مصاحبه ای گفته است که حتی المقدور سعی خواهد کرد هیچگاه «یک روشنفکر عربی در غرب» نباشد. ولی امروز متاسفانه باید از او درست در این موقعیت تجلیل کنیم. وطن صادق در آتش و خون فرو رفته است. در لبنان هم زندگیش در امان نیست. آیا پایان این شب سیه سفید است؟ بلی، حداقل اندکی. مهمترین مقالات صادق مدتی است که با نشر زیبایی به زبان انگلیسی عرضه می شود. البته صادق هم آنچه را که «کاندید» ولتر می دانسته، بخوبی می داند: جهان نه باغ عدن است و نه بهترینِ جهان ها، بلکه پر از سنگدلی است. کاندید در بخش آخر کتاب ولتر به رغم آتش و خون باغ خود را «آماده کشت می کند». صادق العظم در صدد آماده کردن باغ نیست. او مشغول نوشتن کتاب نوی برای ماست.
اشتفان ویلد استاد بازنشسته دانشگاه بن است. مدحیه مزبور به مناسبت اعطای مدال گوته از جانب انستیتو گوته به صادق العظم در تاریخ 25/8/2015 در وایمار محل فوت گوته ایراد شده است.

منوچهر امیرپور :ترجمه

کلیه حقوق محفوظ برای انستیتو گوته – اندیشه و هنر
نوامبر 2015

    Andishe va Honar بصورت صفحات الکترونیکی :

    Andishe va Honar را بصورت صفحات الکترونیکی با خود همراه داشته باشید

    را بصوورت صفحات الکترونیکی با خود همراه داشته باشید  Andishe va Honar.
    برو به بارگیری...

    Bestellen

    فرم درخواست

    اعضای سازمانی یا افرادی که ساکن مناطق ایبرو - آمریکایی زبان هستند و در بخش روزنامه نگاری یا فرهنگی فعال هستند می توانند به صورت رایگان عضویت دریافت کنند.
    به فرم درخواست...