فرهنگ و آب و هوا

دربارة فکر و فن

فکر و فن (اندیشه و هنر) مجله‌ای فرهنگی بود که از سال ۱۹۶۳ تا ۲۰۱۶ توسط انستیتو گوته به منظور توسعه مبادله فرهنگی بین آلمان و کشورهای اسلامی منتشر می‌شد.با انتشار آخرین شماره تحت عنوان «آوارگی» (شماره ۱۰۵) در پاییز ۲۰۱۶، رسیدگی و به روز رساندن نشریه به صورت آنلاین نیز قطع شد. .

ما همه در یک کشتی سواریم
گفتگویی با محمد کاظم همایون

محمد کاظم همایون، مسئول ریاست برنامه ریزی در اداره ملی حفاظت از محیط زیست افغانستان (NEPA) است.

به عنوان پرسش نخست، لطفا بفرمایید که تشکیلات اداری شما چطور است؟ چه تعداد کارمند دارید و در کدام ولایت ها، دفاتر نمایندگی تان فعال است؟

پس از 2001 و پیش از آن که اداره ملی حفاظت از محیط زیست افغانستان به صورت یک نهاد مستقل درآید، ما به شکل یک ریاست در داخل وزارت انرژی و آب فعالیت می کردیم. در آن زمان ما 200 کارمند داشتیم. اما پس از آن که در سال 1385 (2005) این ریاست مستقل شد و شمار کارمندانش به 400 نفر رسید. ما اکنون در سراسر کشور و در تمام 34 ولایت افغانستان دفاتر نمایندگی داریم و شمار کارمندانمان به 850 رسیده است.

این اداره مشغول چه کارهایی است؟

لازم می دانم یادآوری کنم که این اداره یک نهاد اجرایی نیست و عموما به هماهنگی، برنامه ریزی و نظارت مشغول می باشد. ما از روزنه های مختلف می کوشیم تا آگاهی مردم را ارتقا دهیم. در تهیه پیشنویس قوانین، طرزالعمل ها و برنامه ها و نیز اولویت بندی چالش ها که جزیی از رسالت ماست نیز فعالیت هایی داشته ایم. در سطح بین الملل ما به شماری از کنوانسیون ها و پروتکل ها پیوسته ایم و در شماری دیگر نیز نامزدیم.

دستاوردهای شما به طور مشخص چه بوده  اند؟

با توجه به مشکلات جاری در کشور، صادقانه باید بگویم که تا کنون در عرصه عمل، دستاوردهای آنچنانی نداشته ایم. از آنجایی که اداره ما یک نهاد نوپاست و از تهداب گذاری (بنیادگذاری) آن مدت زیادی نمی گذرد، ما عمدتاً با تهیه اسناد تقنینی درگیر بوده ایم. در این بخش دستاوردهایی البته داشته ایم. ما موفق شده ایم که شماری از قوانین، مقرره ها و طرزالعمل ها را برای نخستین بار در سطح کشور نافذ بسازیم، مانند قانون محیط زیست افغانستان.  گذشته از آن رهنمودها و استانداردهایی را نیز جهت کاهش آلودگی تعریف کرده ایم، مانند استانداردهای مربوط به موترها (خودروها) و میزان آلایندگی مجاز، که تمام اینها زمینه ساز مشخص شدن جرایم محیط زیستی شده  اند. همچنین در هماهنگی با وزارت معارف (آموزش و پرورش) درسی را با عنوان «محیط زیست» شامل نصاب درسی مکاتب ساخته ایم تا دانش آموزان به آگاهی های لازم دست یابند. سه سال پیش، با رایزنی هایی که داشتیم و با همکاری وزارت تحصیلات عالی کشور، بالاخره رشته ای را با نام «محیط زیست» در دانشکده زمین شناسی دانشگاه کابل افتتاح کردیم که علاقمندان می توانند این رشته را آنجا به صورت تخصصی و تا سطح لیسانس فراگیرند. در این باره، رایزنی های ما ادامه دارند تا رشته محیط زیست را در دانشگاه های خصوصی نیز فعال کنیم. در سطح ولایات نیز از ظرفیت علما و ملاامامان مساجد برای ارتقای آگاهی عامه بهره می بریم و نشست ها و جلسات مشترکی را به طور منظم با ایشان داریم. به این ترتیب ما کوشیده ایم تا به تدریج به دستاوردهای واقعی و عملی دست بیابیم که امیدوارم به زودی شاهد آن باشیم.

چرا وضعیت محیط زیست افغانستان همواره رو به وخامت رفته است؟

دلایل و فاکتورهای مختلفی در تخریب محیط زیست دست به دست هم داده  اند: رشد سرسام آور جمعیت شهری، نرخ بالای زاد و ولد، فقر گسترده، از میان رفتن طبقه متوسط جامعه که می تواند بزرگترین حامی محیط زیست و دموکراسی و آزادی های مدنی باشد وگرنه طبقه فقیر درخت پیش روی خانه اش را قطع می کند تا خانه اش گرم بماند، فقدان زیرساخت های شهری، نبود فرهنگ استفاده درست از منابع طبیعی، بیابان زایی و جنگل زدایی گسترده که بر اساس معلومات ما 55 درصد جنگل ها در ولایت های کنر، نورستان و ننگرهار از 1979 تا کنون از بین رفته  اند، فرسایش خاک و در نهایت کم توجهی دولت. تا امروز، دولت افغانستان به مساله محیط زیست توجه و علاقه اندکی را نشان داده است و این طور به نظر می رسد که به عنوان یک اولویت به آن نمی نگرد. در برخی سندهای قانونی به نقش مهم و حیاتی محیط زیست که مستقیماً با زندگی مردم سر و کار دارد، اشاره شده اما متأسفانه عموما این اهمیت دهی بر روی کاغذ مانده و فراتر نرفته است. به عنوان مثال بودجه اداره ما در سال جاری هشتصد و هفتاد هزار دالر امریکایی تعیین شده که هشتاد مرتبه کمتر از هزینه محافظان رئیس جمهور است. این خود نشان دهنده و معیار بارز میزان علاقمندی و توجه دولت افغانستان است.

در پس این کم توجهی دولت چه دلایلی نهفته  اند؟

دلیل نخست گرفتاری ها و تنش های بی پایان دولت با طرف های داخلی و بین المللی است. دلیل دوم این است که شماری از مقام های بالارتبه دولت، خانواده های شان را به بیرون از افغانستان منتقل کرده  اند و خودشان هم بلافاصله پس از ترک منصب، کشور را رها خواهند کرد. این عامل سبب می شود که ایشان نگران محیط زیست کشور نباشند و به آن اساساً نیاندیشند.

توجه جامعه جهانی را چگونه ارزیابی می کنید؟

تغییرهای اقلیمی و محیطی یکی از بهترین مصداق های «دهکده جهانی» است. چرا که قطع شدن درختان یک منطقه، دیگر مناطق را متأثر می کند و به این ترتیب می بینیم که ما همه در یک کشتی سواریم. تا کنون در نشست های مختلف با نهادهای بین المللی دریافته ایم که بیشترینه آنها علاقمند موضوعات و چالش های مشترک جهانی  اند، مانند آلودگی هوا و رقیق شدن لایه ازن. جامعه جهانی به مشکلات محلی و خاص یک کشور مانند آلودگی آب های زیرزمینی و پراکنده شدن زباله های شهری و صنعتی کمتر توجه نشان می دهد. به هر حال، ما در برخی کنوانسیون های بین المللی عضویت داریم که از طریق آنها می توانیم از تعهدات جامعه جهانی و به ویژه گروه G20 بهره مند شویم و برای بهبود محیط زیست خویش اقدامات موثرتری را روی دست بگیریم. مدلی که من برای شما یادآور می شوم، کشور ویتنام است که در سال 2009 موفق شد مبلغ 970 میلیون دالر را از بودجه احیای کره زمین دریافت کند. ما می توانیم و ظرفیت این را هم داریم که سهم بیشتری از بودجه 91 میلیارد دالری احیای زمین داشته باشیم. ضمن آن که آهسته آهسته اثرات تغییرات آب و هوایی در آسیای میانه و کشور ما در حال آشکار شدن هستند.

توجه و همکاری مردم را چطور می بینید؟ آیا در طول سال های گذشته در رفتار مردم تغییری به میان آمده است؟

بله، ما حداقل در جلب توجه مردم، رسانه ها و جامعه مدنی کامیاب بوده ایم و در ذهن آنها پرسش ها و حساسیت هایی را برانگیخته ایم. با نگاهی به کشورهای پیشرفته پی می بریم که حداقل 50 درصد تلاش و هزینه محیط زیستی آنها بر ارتقای آگاهی عمومی متمرکز است. در مورد اداره ملی حفاظت از محیط زیست افغانستان، باید بگویم که بین 70 تا 75 درصد کوشش هایمان بر این موضوع تمرکز داشته. تمام کوشش و توجه ما این است که مردم را آگاه و حساس کنیم تا به محیط زیست اهمیت بدهند و در انتخابات ریاست جمهوری پیش رو، به کاندیدایی رای بدهند که برنامه ویژه ای در این باره داشته باشد و به اصطلاح از یک نگرش سبز برخوردار باشد. باور من این است تا زمانی که محیط زیست را در سیاست دخیل نسازیم، اوضاع همچنان  رو به وخامت خواهد رفت. ما می خواهیم مردم را بیدار کنیم تا خود برای دریافت حق شان اقدام کنند و دولت و احزاب را در این زمینه تحت فشار قرار دهند. مثال معروف این بیداری، شکست ژاک ژیراک در مقابل سوسیال دموکرات ها و واگذاری انتخابات ریاست جمهوری فرانسه به خاطر قطع یک درخت از پیش روی شهرداری پاریس است؛ در آن ماجرا وی را اکو-تروریست خواندند. من به آینده امیدوارم.

از آنجایی که شما یک اداره اجرایی نیستید، همکاری ها و هماهنگی های تان با نهادهای اجرایی چطور صورت می پذیرد؟

نهادهای دولتی، بعضاً بر سر راه ما سنگ هایی می اندازند، خصوصاً وزارت مالیه که مدام بر همین بودجه ناچیز ما اعتراض می کند و می کوشد تا آن را محدودتر کند. در شرایطی که سالانه میلیون ها دالر صرف خرید موبل و فرنیچر و امثالهم می شود، ما برای طرح های سبز و انسانی و اسلامی خویش مشکل داریم و همواره با پرسش ها مواجهیم. با این حال، ما در پایتخت یک کمیته را تشکیل داده ایم زیر عنوان «کمیته هماهنگی محیط زیستی». در این کمیته رؤسای برنامه ریزی از تمام وزارت خانه ها و نهادهای دولتی عضو هستند و در نشست های ماهانه آن شرکت می کنند. ما برنامه ها و نظرات خویش را در این نشست های مشترک با ایشان شریک می سازیم و از آنها می خواهیم که دیدگاه های سبز ما را به نحوی در برنامه های درازمدت و کوتاه مدت خویش در نظر بگیرند. در کنار آن، ما یک کمیسیون تشکیل داده ایم به نام «کمیسیون عالی جلوگیری از آلودگی هوا» که معینان (معاونان) تمام وزارت خانه ها، رئیس اداره نورم و استاندارد، شهردار کابل، نمایندگان جامعه مدنی و اتحادیه ملی پیشه وران افغانستان در آن عضویت دارند و هر ماه یک بار نشستی را برپا می کند تا درباره راهکارهای کاهش آلودگی هوا در شهر کابل تمهیداتی اندیشیده شود. چرا که نگرانی در مورد آلودگی هوا در شهر کابل نسبتا جدی تر است. اما معمولاً زمانی که به این وزارت خانه ها وظایفی  می سپاریم، انجام نمی دهند و بی توجهی می کنند. در مقابل تنها کاری که نهاد ما می تواند انجام دهد، ارائه گزارش فعالیت ها و همکاری های وزارت خانه ها و دیگر نهادهای دولتی به شورای وزیران است تا آنها دراین باره تصمیم بگیرند. توان ما به همین اندازه است و بیشتر از آن کاری از دستمان ساخته نیست. ما یک بار پیشنهاد تشکیل «پولیس سبز» را برای تطبیق برنامه های محیط زیستی و جلوگیری از تخریب طبیعت پیشنهاد کردیم که وزارت داخله (وزارت کشور) با آن موافقت نکرد و استدلال شان هم این بود که به این ترتیب تمام نهادها تقاضای تشکیل پولیس خاص خود را خواهند کرد.

آیا از تجهیزات و امکانات مورد نیاز برخوردار هستید یا خیر؟

ما خریداری شش دستگاه را جهت اندازه گیری انواع آلودگی ها در هوا مد نظر داشتیم اما تا کنون تنها یک دستگاه خریداری کرده ایم و در شهر کابل از آن بهره می بریم، اما تجهیزات برای سنجش آلودگی های دیگر مانند آلودگی های آب و صوتی را اصلاً در اختیار نداریم.

بزرگ ترین نگرانی های شما برای آینده طبیعت افغانستان چه هستند؟

متاسفانه آلودگی هوا بزرگ ترین نگرانی است. در پنج شهر عمده افغانستان ذرات معلق و مضر، هفت برابر بیشتر از میانگین جهانی و سه مرتبه بیشتر از کشورهای منطقه است. بر اساس تحقیقات مشترک ما و بانک توسعه آسیایی، میزبان ترکیبات خطرناک موجود در هوا از خط سرخ عبور کرده که منشأ عمده بیماری های ریه و برخی سرطان ها شناخته شده است. ما نگران تیل های (بنزین) بی کیفیت سرب دار که بر اثر بوروکراسی و فساد اداری وارد کشور می شوند و هوا و آب را آلوده به سرب می کنند نیز هستیم.

در مورد استخراج معادن و آلودگی های صنعتی برآمده از آن، چه تمهیداتی اندیشیده اید؟

>صنعت معدن متاسفانه از مرحله اکتشاف تا استخراج مدام آلودگی هایی را ایجاد می کند. تجربه هایی نیز در برخی کشورها وجود دارند و نشان می دهند که مبالغی بیشتر از عایدات به دست آمده از یک معدن، صرف پاکسازی محیط زیست شده  اند. ما نگرانی هایمان را به وزیر صنایع و معادن کشور منتقل کردیم و خوشبختانه با استقبال وی مواجه شدیم. این وزارت نیز در این باره حساس و مشتاق است و ریاستی برای رسیدگی به این چالش ها در ساختار خود دارد. نمایندگان ما قراردادهای مربوط به استخراج معادن را مطالعه کرده  اند و پیش از امضا، تغییرات مورد نیاز را آورده  اند که گامی مثبت تلقی می شود. اما به هر حال، فساد گسترده اداری می تواند چالش برانگیز باشد و تلاش های ما را معکوس کند.
تقی اخلاقی نوسینده و روزنامه نگار افغانی است و در کابل زندگی می کند

منوچهر امیرپور :ترجمه
حق چاپ: انستیتوگوته اندیشه و هنر
ژوئن 2013
پيوندها

Fikrun wa Fann as an e-paper

Fikrun wa Fann as an e-paper

Read Fikrun issue 99 “Culture and Climate” on your smart phone, BlackBerry or e-reader! Go to download...

Bestellen

فرم درخواست

اعضای سازمانی یا افرادی که ساکن مناطق ایبرو - آمریکایی زبان هستند و در بخش روزنامه نگاری یا فرهنگی فعال هستند می توانند به صورت رایگان عضویت دریافت کنند.
به فرم درخواست...