Historia niemieckiego

Instytut Herdera Uniwersytetu w Lipsku to najstarszy instytut niemieckiego jako języka obcego w całym niemieckim obszarze językowym. Jego dzieje, z uwagi choćby na rozwój sytuacji politycznej w Niemczech w drugiej połowie XX wieku, były bardzo zmienne i nie zawsze łatwe. Jest on w nierozerwalny sposób związany z historią kierunku uniwersyteckiego niemiecki jako język obcy.

Gdy postanowieniem Rady Ministrów NRD 1 września 1956 r. utworzono Instytut Studiów Obcokrajowców, jak go początkowo nazwano, pełniący funkcję centralnej instytucji uniwersytetu w Lipsku, miał on już za sobą krótką historię związaną ze staraniami bardzo młodego wtedy jeszcze NRD o pozyskanie uznania międzynarodowego. Zadaniem nowego instytutu było przygotowanie początkowo rzadkich, natomiast później coraz liczniejszych obcokrajowców studiujących w NRD, w szczególności pod kątem językowym, do studiów zawodowych.

Dopiero w roku 1961 instytut zmienił swą nazwę na „Instytut Herdera - instytucja przygotowująca do studiów studentów zagranicznych w NRD oraz placówka promocji znajomości języka obcego za granicą“. Zmiana nazwy była połączona, jak można zauważyć już po samej nowej nazwie, ze znacznym rozszerzeniem zadań: Oprócz tradycyjnego językowego przygotowania do studiów doszła do tego promocja znajomości języka niemieckiego za granicą, to znaczy, instytut stał się kamieniem węgielnym zagranicznej polityki językowej, kulturalnej i edukacyjnej NRD. Nazwa „Instytut Herdera“ miała przede wszystkich stanowić NRD-owską przeciwwagę dla zachodnioniemieckiego Instytutu Goethego, pomimo tego, że struktura i zakres zadań Instytutu Herdera nigdy nie były w rzeczywistości porównywalne z Instytutem Goethego. Działalność Instytutu Herdera w ramach zagranicznej polityki kulturalnej NRD polegała w istocie na przygotowaniu zawodowym i opiece nad nauczycielami języka niemieckiego oddelegowanymi do pracy za granicą oraz na opracowywaniu i przygotowywaniu pomocy naukowych.

Słynna „niebieska gramatyka“

W latach 60-tych dzięki staraniom ówczesnego dyrektora instytutu Johannesa Rößlera przy Instytucie Herdera powołano do życia dział badań i utworzono pierwszą na świecie profesurę języka niemieckiego. Powołanie na to stanowisko w 1969 r. Gerharda Helbiga stanowi początek właściwych badań naukowych nad nauczaniem i nauką języka niemieckiego, jak również narodziny wykładanego dziś na wielu uczelniach kierunku niemiecki jako język obcy.

Głównym obiektem pracy badawczej była najpierw zdecydowanie lingwistyka, w szczególności zaś gramatyka i słownictwo współczesnego języka niemieckiego z badaniami konfrontacyjno-kontrastywnymi. Kolejnymi obszarami badań była dydaktyka nauki języka obcego oraz metodyka nauczania języka niemieckiego - na przykład zastosowanie komputerów i nowoczesnych mediów lub rola literatury na lekcji języka obcego, fonologia i fonetyka języka niemieckiego (również w ujęciu kontrastywnym z innymi językami), psychologia nauki języków obcych oraz wiedza o NRD. Publikacje działu badań rozsławiły Instytut Herdera na całym świecie, czego przykładem może być chociażby „niebieska gramatyka“ autorów Helbig/Buscha, do dziś z pewnością najbardziej znany podręcznik do nauki języka niemieckiego.

Jako jeden z najważniejszych filarów zagranicznej polityki kulturalnej NRD Instytut Herdera podlegał w latach 1961-1989 zaostrzonej obserwacji i nadzorowi kierownictwa państwa i partii. Brak niezawodności politycznej w znaczeniu panującej ideologii mógł wpływać negatywnie na jednostki, stanowiska funkcyjne i kierownicze były przyznawane często według kryteriów politycznych, a nie kwalifikacji zawodowych. W instytucie nie brakowało również agentów Stasi (służba bezpieczeństwa NRD). Te negatywne aspekty historii instytutu czekają do dziś na gruntowne rozliczenie.

Trzy instytucje jako sukcesorzy

Pokojowa rewolucja z roku 1989 oraz będące jej następstwem zjednoczenie NRD i RFN miały istotne konsekwencje również dla Instytutu Herdera. Udało się wprawdzie uniknąć całkowitej likwidacji, jednakże konieczne było zwolnienie około 90 procent z ponad 300 pracowników instytutu.

Ze „starego“ Instytutu Herdera powstały podczas restrukturyzacji uniwersytetu trzy instytucje. Kolegium Saksonii jest do dziś odpowiedzialne za przygotowanie zagranicznych studentów do studiów w uczelniach wyższych Saksonii. Stowarzyszenie interDaF przy Instytucie Herdera oferuje na bazie komercyjnej kursy języka niemieckiego dla różnych grup docelowych oraz kursy doskonalenia zawodowego dla germanistów i nauczycieli języka niemieckiego z całego świata. Pracę w nim znalazło wielu byłych pracowników Instytutu Herdera. Z wydziału badań „starego“ instytutu powstał „nowy“ Instytut Herdera, będący obecnie jednym z dziesięciu instytutów wydziału filologicznego. Z czterema stanowiskami profesorskimi i obecnie około 800 studentami nowy Instytut Herdera stał się po latach restrukturyzacji i odbudowy jednym z największych i najbardziej liczących się instytutów języka niemieckiego na całym świecie.