Różnojęzyczność a sztuka

Wprowadzenie w glówne zagadnienie

„Wielojezycznosc i sztuka“

Komunikacja merytoryczna opiera się przede wszystkim na tej części języka, która niesie ze sobą informacje. Słynny japoński aktor Yoshi Oida wspomina swoje intensywne zmagania z różnymi językami podczas pracy z teatrem Petera Brooka: „Praca nad spektaklem Orghast w roku 1971 pozwoliła nam zrozumieć, że istnieja trzy aspekty języka.

Po pierwsze: muzyczność. Po drugie: wymiana informacji. Po trzecie: magiczna energia, jak w mantrze. Gdy mówię swoim językiem ojczystym, zapominam czasem o jego muzycznosci i energii. W języku obcym natomiast zwracam znacznie większą uwagę na oba te aspekty. W naszej pracy staramy się znieść ograniczenie języka do roli duchowej i intelektualnej wymiany informacji. Gdy język jest pełen energii, także teatr ulega wzbogaceniu.” (in: Olivier Ortolani, Regie im Theater: Peter Brook, Frankfurt 1988, str. 71.). Ów eksperymentalny zespóö złożony był z artystów z różnych krajów i częsci świata, dzięki czemu mógł z różnych napięć i konfliktów, w tym przypadku głównie natury jezykowej, czerpać wartości poznawcze, które widać w wielu produkcjach Brooka.

Niepowtarzalna pamięć danego kręgu kulturowego

Owa wspomniana przez Oidę „magiczna energia” prowadzi nas do kolejnej cechy języka: językjako niepowtarzalna pamięć danego kręgu kulturowego. W strukturze, stylistyce, słownictwie i brzmieniu odbija się kulturowy rozwój stuleci, który z kolei znajduje swój wyraz w sztuce. Ludzie nie znajacy danego języka mogą skorzystać z tłumaczenia, jednak jest to zawsze swego rodzaju proteza, służąca tylko zrozumieniu sensu. Festiwale literatury uwzgledniają ten aspekt prezentując oryginał i przekład, zarówno w przypadku prozy, jak i poezji. W ten sposób powstaje polifoniczny koncert jezykowy, budzący w słuchaczach pragnienie poznania nawet egzotycznych języków, które pozwoliłyby im uchwycić zawartą w nich kulturową niepowtarzalność. W dużych miastach, w których ze względu na migrację coraz więcej ludzi zna kilka języków, powstał gatunek z pogardą odrzucajacy tłumaczenia: slam-poetry. Tekst i sposób jego prezentacji stają się wtedy jedną całością, opartą na specyficznej melodii języka oryginału. Jednego wieczoru obok siebie wygłaszane są teksty w róznych językach, a publiczność przysłuchuje im się z mniejszym lub większym zrozumieniem.

Jedną z najstarszych metafor różnorodności językowej jest budowa wieży Babel: niemożność porozumiewania się spowodowana podziałem jezyków jako zbiorowa kara. Bóg próbuje uderzyć w najczulszy punkt zbiorowości – w możliwosc komunikacji. Obraz ten jest nam znany nie tylko z Biblii, był także przetwarzany lub cytowany niezliczoną ilość razy w dziełach sztuki najróżniejszych gatunków, na przykład w obrazie Pietera Breughela Starszego z roku 1563. W 2007 roku roku zainteresowanie wzbudził zaś film pt. Babel w reżyserii Alexandro Gonzalesa Inarritú z udziałem Brada Pitta i Cate Blanchett.

Babilońska niepewność

Umiejetność komunikacji jest zasadniczą cechą zbiorowości ludzkich. Jej znaczenie zwiększa obecnie globalizacja, która wymaga nie tylko komunikacji wewnątrz, lecz także pomiędzy poszczególnymi zbiorowościami. Równocześnie zwiększa się babilońska niepewność, lęk przed zerwaniem komunikacji i nieumiejętnością porozumienia się. Zjawisko to, ważne zwłaszcza dla naszego społeczeństwa, jest wciąż na nowo podejmowane w dziełach sztuki, w których pojawia się różnorodność językowa i nieznajomość języków jako bariera w komunikacji. Przykładem może tu być spektakl teatru tańca Constanze Macras pt. Big in Bombay (Berlin 2005), w którym postacie, odgrywane przez tancerzy różnego pochodzenia, mówią do siebie, zupełnie się nie rozumiejąc, jak w babilońskim pomieszaniu języków.

Obok swojej działalności na rzecz nauczania języków Instytut Goethego wspiera także spotkania międzykulturowe i rozwój sztuki. Dzięki projektowi „Języki bez granic” można się przekonać, jak bardzo dziedziny te wzajemnie się warunkują i wpływają na siebie. W sztuce otwierają się eksperymentalne przestrzenie dla kreatywnego zgłębiania róznorodności językowej, poszerzając racjonalne poznanie poprzez doświadczenie emocjonalnej wartości.

Dr Carola Dürr


    Dossier: Kulturen in Bewegung

    Migracja trwale zmieniła krajobraz kulturowy Republiki Federalnej Niemiec.