Różnojęzyczność a sztuka

Różnorodność interkulturowa nie do przeoczenia – literatura imigracyjna w Niemczech

Ilija Trojanow `Der Weltensammler´; Copyright: Hanser Verlag Ilija Trojanow `Der Weltensammler´; Copyright: Hanser Verlag Od około dwóch dekad wyraźna różnorodność interkulturowa stała się ważnym znakiem również niemieckojęzycznej literatury współczesnej. Spowodowała ją przede wszystkim związana z migracjami drugiej połowy XX wieku wymiana kulturowa wielu literatów, która odcisnęła piętno na podejmowanych przez nich tematach i stosowanych formach językowych oraz często sugerowała wybór niemieckiego jako języka literatury.

Literatura imigrantów, która przed rokiem 1985 pozostawała raczej w cieniu, rozwinęła w ciągu ostatnich 20 lat bardzo różne koncepcje poetyckie, wzbogacając oraz internacjonalizując literaturę niemiecką. Obecnie niektórzy jej autorzy zaliczani są do grona znanych, chętnie czytanych oraz obecnych w mediach pisarzy niemieckojęzycznych – Feridun Zaimoglu, SAID, Rafik Schami, Terézia Mora, Emine Sevgi Özdamar, Ilija Trojanow, Herta Müller i Zsuzsa Bánk umocnili swoją pozycję na rynku księgarskim, a ich powieści, opowiadania i wiersze uczyniły z nich ważnych reprezentantów współczesnej literatury niemieckojęzycznej.

Postnarodowy dyskurs

José F. A. Oliver `unterschlupf´; Copyright: Suhrkamp Verlag Mianem literatury imigrantów (lub: literatury imigracyjnej) określa się z reguły dzieła językowe, których autorzy przeżyli drastyczną zmianę kultury i przeważnie także zmianę języka. Konstytuuje się ona jednak dopiero poprzez ich styl pisania i sama w sobie nie jest związana z przypisywanym językiem i pochodzeniem autorów. Cechą charakterystyczną tego stylu pisania jest w pierwszej kolejności jego kulturowa wielowarstwowość – co pod tym względem nie jest czymś zupełnie nowym, jako że w niemieckiej literaturze zjawisko to nigdy nie występowało w postaci czystej „monokultury” (Carmine Chiellino). Wystarczy wspomnieć takich autorów, jak Adelbert von Chamisso, Franz Kafka, Elias Canetti czy Jurek Becker. Większość autorów przypisywanych do nurtu literatury imigrantów tworzy swoje dzieła w języku niemieckim; niektórzy, na przykład prawie wszyscy pisarze pochodzenia rumuńskiego, robią tak od zawsze. Inni autorzy są przywiązani do swojego rodzimego języka, mimo że od dawna żyją w kraju niemieckojęzycznym — pod względem form, tematów i motywów teksów należy ich również zaliczyć do nurtu literatury imigrantów. Śledząc badania odnoszące się nie tylko do Niemiec, trzeba stwierdzić, że literatura imigrantów jest „nie tylko dyskursem transnarodowym, lecz także postnarodowym” (Klaus Schenk).

Ojczyzna i obcość

Imran Ayata `Hürriyet Love Express´; Copyright: Kiepenheuer u. Witsch Dopiero około roku 1980 twórczość literacka imigrantów ekonomicznych, zwana wówczas często „literaturą gastarbeiterów”, dotarła do szerszych kręgów społeczeństwa niemieckiego. Dla tej pierwszej fazy literatury imigrantów ważne były książki takich autorów jak Aras Ören i Yüksel Pazarkaya, teksty wywodzące się ze środowiska stowarzyszenia „PoLiKunst” (Franco Biondi, Jusuf Naoum, Suleman Taufiq, Habib Bektas, Rafik Schami, Gino Chiellino i innych) oraz antologie wydane przez Irmgard Ackermann. Powstawały one przeważnie w ramach konkursów ogłaszanych przez Monachijski Instytut Języka Niemieckiego jako Języka Obcego, który w znaczącym stopniu przyczynił się do ustanowienia przyznanej po raz pierwszy w 1985 roku nagrody im. Adelberta von Chamisso, która należy obecnie do najbardziej prestiżowych niemieckich nagród literackich. Wiele z tekstów tej pierwszej, trwającej do ponad połowy lat osiemdziesiątych fazy podejmowało temat dotyczący ojczyzny i obcości, podyktowany imigracją, zmianą języka i kultury, a także problemem opornego otwierania się niemieckiego społeczeństwa na wielokulturowość.

Coraz bardziej poważana, nie tylko za sprawą książek Emine Sevgi Özdamar, „literatura obcokrajowców”, jak najczęściej nazywano ją od około 1985 roku, szybko rozszerzyła swoje spektrum. Autorzy, którzy często z powodów politycznych zmuszeni byli opuścić swoją ojczyznę w Europie Środkowej, Wschodniej i Południowej, jeszcze przed „przełomem” w latach 1989/90 mocno zaznaczyli swoją obecność. Pod względem językowym i stylistycznym często nowatorskie, czasem bardzo kompleksowe i nawiązujące do tradycji sprzed II wojny światowej dzieła, na przykład takich autorów jak Ota Filip, Libuše Moníková, Zsuzsanna Gahse, György Dalos, Herta Müller czy Richard Wagner, wzbogaciły zwłaszcza ówczesny dyskurs środkowoeuropejski. Autorzy z Azji, Afryki i Ameryki Łacińskiej, jak na przykład tworzący już od lat pięćdziesiątych w Niemczech perski poeta Cyrus Atabay czy żyjąca w Hamburgu Japonka Yoko Tawada, zyskali uznanie podobnie jak po roku 1990 autorzy obcego pochodzenia mieszkający wcześniej w NRD, na przykład pochodzący z Mongolii Tuwine Galsan Tschinag czy Syryjczyk Adel Karasholi.

Różnorodne, interkulturowe style pisania

Marica Bodrožic `Der Windsammler´; Copyright: Suhrkamp Verlag Wraz z pojawieniem się pisarzy należących do drugiej lub trzeciej generacji migrantów, którzy coraz częściej próbują uniknąć «konfliktu pomiędzy asymilacją a separacją» (Karl Esselborn), literatura imigrantów zdaje się stopniowo wyrastać z literatury niemieckiej. Tacy autorzy jak Zafer Şenocak, José F.A. Oliver czy Zehra Çirak nie chcą być przypisywani ani do strony obcej, ani niemieckiej. Feridun Zaimoglu swą powieścią Kanak Sprak określił całe pokolenie młodzieży niemieckiej tureckiego pochodzenia żyjącej w dużych miastach i w sposób zupełnie naturalny jest kojarzony, podobnie jak Yadé Kara, Selim Özdogan czy Imran Ayata, jako literacki przedstawiciel postkolonialnej, hybrydowej kultury mieszanej.

W przypadku młodszych autorów o innym niż niemieckie pochodzeniu kulturowym wykształciły się niezwykle różnorodne, interkulturowe sposoby pisania. Obok dzieł o kompleksowej strukturze, naszpikowanych częstymi zmianami perspektywy i polifoniczną narracją «eurocentryczne» style pisania, jak w powieści Iliji Trojanowa Der Weltensammler znajdujemy prozę o wyraźnie eksperymentalnym języku, jak w przypadku pochodzącego z Czech Wiedeńczyka Michaela Stavarića, czy dzieła o charakterze humorystyczno-burleskowym, jednak o podłożu autobiograficznym, jak debiutancka powieść urodzonego w roku 1978 w Bośni Sašy Stanišića. Obrazy imigracji w ścisłym tego słowa znaczeniu, jak na przykład te przedstawione w tekstach urodzonej w roku 1970 w Kazachstanie Eleonory Hummel czy w 1973 roku w Dalmacji Marici Bodrožić, należy dziś traktować już tylko jako jedną z wielu możliwości wkładu we współczesną literaturę imigrantów.

Literatura imigrantów – Dzieła wybrane

Antologie

Irmgard Ackermann (wyd.): Als Fremder in Deutschland. Monachium, dtv 1982
Irmgard Ackermann (wyd.): In zwei Sprachen leben. Monachium, dtv 1983
Irmgard Ackermann (wyd.): Türken deutscher Sprache. Monachium, dtv 1984
Feuer, Lebenslust! Erzählungen deutscher Einwanderer. Stuttgart, Klett-Cotta 2003
Hülya Özkan / Andrea Wörle (wyd.): Eine Fremde wie ich. Monachium, dtv 1985

Proza/opowiadania

Imran Ayata: Hürriyet Love Express. Kolonia, Kiepenheuer & Witsch 2005
Marica Bodrožić: Tito ist tot. Frankfurt, Suhrkamp 2002
Marica Bodrožić: Der Windsammler. Frankfurt, Suhrkamp 2007
Dimitré Dinev: Ein Licht über dem Kopf. Wiedeń, Deuticke 2005
Luo Lingyuan: Du fliegst jetzt für meinen Sohn aus dem fünften Stock! Monachium, dtv 2005
Sudabeh Mohafez: Wüstenhimmel Sternenland. Hamburg/Zurych, Arche 2004
Herta Müller: Niederungen. Berlin, Rotbuch 1984
Yüksel Pazarkaya: Die Weidengasse. Kolonia, Bachem 2001
Ilma Rakusa: Steppe. Frankfurt, Suhrkamp 1990
Rafik Schami: Erzähler der Nacht. Weinheim, Beltz & Gelberg 1989. Także: Monachium, dtv 1994
Feridun Zaimoglu: Kanak Sprak. Hamburg, Rotbuch 1995
Feridun Zaimoglu: Zwölf Gramm Glück. Kolonia, Kiepenheuer & Witsch 2004

Powieści

Zsusza Bánk: Der Schwimmer. Frankfurt, S. Fischer 2002
Artur Becker: Kino Muza. Hamburg, Hoffmann & Campe 2003
Dimitré Dinev: Engelszungen. Wiedeń/Frankfurt, Deuticke 2003
Ota Filip: Café Slavia. Frankfurt, S. Fischer 1985
Catalin Dorian Florescu: Der blinde Masseur. Monachium/Zurych, Pendo 2006
Léda Forgó: Der Körper meines Bruders. Zurych, Atrium 2007
Dante Andrea Franzetti: Liebeslügen. Zurych/Frauenfeld, Nagel & Kimche 1996
Eleonora Hummel: Die Fische von Berlin. Getynga, Steidl 2005
Yadé Kara: Selam Berlin. Zurych, Diogenes 2003
Radek Knapp: Herrn Kukas Empfehlungen. Monachium/Zurych, Piper 1999
Libuše Moníková: Treibeis. Monachium/Wiedeń, Hanser 1992
Terézia Mora: Alle Tage. Monachium, Luchterhand 2004
Herta Müller: Der Fuchs war damals schon der Jäger. Reinbek, Rowohlt 1992
Aras Ören: Berlin Savignyplatz. Berlin, Elefanten Press 1995
Emine Sevgi Özdamar: Das Leben ist eine Karawanserei. Kolonia, Kiepenheuer & Witsch 1992
Emine Sevgi Özdamar: Die Brücke vom Goldenen Horn. Kolonia, Kiepenheuer & Witsch 1998
Selim Özdogan: Die Tochter des Schmieds. Berlin, Aufbau 2005
Magdalena Sadlon: Solange es schön ist. Wiedeń, Zsolnay 2006
Rafik Schami: Die dunkle Seite der Liebe. Monachium/Wiedeń, Hanser 2004
Saša Stanišić: Wie der Soldat das Grammofon repariert. Monachium, Luchterhand 2006
Michael Stavarić: Terminifera. St. Pölten/Salzburg, Residenz 2007
Yoko Tawada: Ein Gast. Tybinga, Konkursbuch 1993
Ilija Trojanow: Die Welt ist groß und Rettung lauert überall. Monachium/Wiedeń, Hanser 1996
Ilija Trojanow: Der Weltensammler. Monachium/Wiedeń, Hanser 2006
Galsan Tschinag: Der weiße Berg. Frankfurt/Lipsk, Insel 2000. Także: Frankfurt, Suhrkamp 2002
Galsan Tschinag: Die neun Träume des Dschingis Khan. Frankfurt/Lipsk, Insel 2007
Vladimir Vertlib: Das besondere Gedächtnis der Rosa Masur. Wiedeń, Deuticke 2001, Także: Monachium, dtv 2005
Richard Wagner: Lisas geheimes Buch. Stuttgart, DVA 1996
Feridun Zaimoglu: Leyla. Kolonia, Kiepenheuer & Witsch 2006

Poezja

Cyrus Atabay: Gedichte. Frankfurt/Lipsk, Insel 1991
Zehra Çirak: Leibesübungen. Kolonia, Kiepenheuer & Witsch 2000
László Csiba: nachtfenster – tagtüren. Monachium, Salon-Literatur-Verlag 2007
Adel Karasholi: Also sprach Abdulla. Monachium, A 1 1995
José F.A. Oliver: finnischer wintervorrat. Frankfurt, Suhrkamp 2005
José F.A. Oliver: unterschlupf. Frankfurt, Suhrkamp 2006
SAID: Außenhaut, Binnenträume. Monachium, C.H. Beck 2002

Eseje

Marica Bodrožić: Sterne erben, Sterne färben. Mein Leben in der deutschen Sprache. Frankfurt, Suhrkamp 2007
José F.A. Oliver: Mein andalusisches Schwarzwalddorf. Frankfurt, Suhrkamp 2007
Ilma Rakusa: Zur Sprache gehen. Dresdner Chamisso-Poetikvorlesungen 2005. Drezno, Thelem 2006

Dr Klaus Hübner
jest publicystą i redaktorem czasopisma Fachdienst Germanistik w Monachium.

Copyright: Goethe-Institut e.V., Online-Redaktion

Linki

Dossier: Kulturen in Bewegung

Migracja trwale zmieniła krajobraz kulturowy Republiki Federalnej Niemiec.