ΕΥΡΩΠΑΙΚΗ ΛΙΣΤΑ: Σε αναζήτηση μιας ευρωπαϊκής κουλτούρας

Πέτρος Μάρκαρης

Petros Markaris © Diogenes Verlag

Petros Markaris © Diogenes Verlag

Ο σχολιασμός δημοσκοπήσεων παρουσιάζει ενδιαφέρον, κυρίως λόγω των αντιφάσεων που εμπεριέχουν.

Πάρτε, για παράδειγμα, την απάντηση στο πρώτο ερώτημα «Τι σημαίνει για εσάς η Ευρώπη;». Στην πρώτη θέση των απαντήσεων βρίσκεται ο πολιτισμός, στη δεύτερη η κουλτούρα. Κι είναι ωραίο που εμείς οι Έλληνες βάζουμε τόσο ψηλά τον ευρωπαϊκό πολιτισμό και την ευρωπαϊκή κουλτούρα.

Την ίδια στιγμή, όμως, η δημοκρατία και η ειρήνη βρίσκονται σε χαμηλή θέση, στην ένατη και τη δέκατη θέση των απαντήσεων. Η Ελλάδα είναι μια χώρα, που η ιστορία της έχει σημαδευτεί από δικτατορίες και έναν αιματηρό εμφύλιο πόλεμο. Τόσο λίγο εκτιμούν οι Έλληνες το γεγονός ότι οι δημοκρατικοί θεσμοί είναι γερά εδραιωμένοι τόσο στα Συντάγματα των ευρωπαϊκών χωρών όσο και στη συνείδηση των πολιτών της Ευρώπης, κι ότι η Ευρώπη για πρώτη φορά στην ιστορία της έχει να ζήσει πόλεμο εδώ και εβδομήντα περίπου χρόνια; Αναρωτιέμαι πώς θα αντιδρούσαν σ’ αυτό οι ιδρυτές της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Ίσως βέβαια η δημοκρατία και η ειρήνη να θεωρούνται αυτονόητες στην Ευρώπη, επειδή αποτελούν την καθημερινότητα των Ευρωπαίων. Αυτό μπορούμε να το αξιολογήσουμε ως κάτι θετικό. Η συγκεκριμένη εκτίμηση επιβεβαιώνεται άλλωστε και από την απάντηση στο ερώτημα «Πόσο Ευρωπαίος/-α αισθάνεστε;». Μόνο ένα 3% των Ελλήνων δεν αισθάνονται καθόλου Ευρωπαίοι.

Η χαρά μας όμως δεν διαρκεί πολύ, γιατί αμέσως ακολουθεί η επόμενη αντίφαση. Στην ερώτηση «Ποια είναι η σημαντικότερη συμβολή της Ευρώπης στην παγκόσμια κουλτούρα;» βρίσκουμε σε πρώτη θέση τη δημοκρατία.

Πώς συμβιβάζονται αυτές οι δυο απαντήσεις; Από τη μια μεριά, η δημοκρατία όσον αφορά την προσωπική σχέση του καθενός προς την Ευρώπη βρίσκεται πολύ χαμηλά στην κατάταξη των απαντήσεων, κι από την άλλη βρίσκεται στην κορυφή ως πολιτιστικό επίτευγμα.

Τούτο ενισχύει μεν το επιχείρημά μου ότι η δημοκρατία είναι πλέον κάτι το αυτονόητο για τους Ευρωπαίους, όμως το να θεωρήσουμε τη δημοκρατία και την ειρήνη ως υπόθεση ρουτίνας για την Ευρώπη, είναι επικίνδυνο. Γιατί η δημοκρατία είναι ένα δυναμικό σύστημα, που απαιτεί διαρκώς νέες κατακτήσεις. Και για να το εκφράσουμε με τα λόγια του Μπρεχτ: «Πρόοδος σημαίνει να προχωράς μπροστά, όχι να είσαι προηγμένος». Οι επιπτώσεις αυτής της παραμέλησης αποτυπώνονται στην άνοδο των ακροδεξιών δυνάμεων στην Ευρώπη, και κυρίως στην ίδια την Ελλάδα.

Δεδομένου ότι πρόκειται για μια χώρα με 27% ανεργία και πάνω από 50% ανεργία των νέων, εύκολα εξηγείται το γεγονός ότι οι πολίτες της, όπως και άλλοι Νοτιοευρωπαίοι, βλέπουν στη Γερμανία μια διέξοδο που θα οδηγήσει στην εύρεση εργασίας. Είναι λοιπόν εύλογο που οι Έλληνες τοποθετούν τη Γερμανία στην κορυφή της λίστας των χωρών όπου θα επέλεγαν να ζήσουν, πλην της πατρίδας τους.

Ακολουθεί ωστόσο άλλη μια αντίφαση. Στο ερώτημα «Ποια χώρα ενσαρκώνει περισσότερο το μέλλον της Ευρώπης;» η Γερμανία βρίσκεται και πάλι στην κορυφή. Εδώ δεν μπορεί κανείς παρά να απορήσει. Οι Έλληνες διαμαρτύρονται καθημερινά σχεδόν για την πολιτική λιτότητας που τους έχει επιβληθεί και είναι απολύτως πεπεισμένοι ότι η πολιτική αυτή υπαγορεύεται από τη Γερμανία. Αν τους ρωτούσε κάποιος «Πιστεύετε ότι αυτή η πολιτική λιτότητας εξασφαλίζει το μέλλον της Ευρώπης;», θα απαντούσαν ομόφωνα σχεδόν «όχι». Παρ’ όλα αυτά πιστεύουν ότι η Γερμανία ενσαρκώνει περισσότερο από κάθε άλλη χώρα το μέλλον της Ευρώπης.

Τέλος, κάτι το παράδοξο. Στο ερώτημα «Ποια είναι η πιο ενδιαφέρουσα μορφή της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας;» η πλειονότητα των ερωτηθέντων απάντησε: Ο Γιόχαν Βόλφγκανγκ φον Γκαίτε. Ο Ουίλιαμ Σαίξπηρ βρέθηκε στη δεύτερη θέση.

Τώρα βέβαια, πολλοί Γερμανοί και Έλληνες γνωρίζουν την ιδιαίτερη σχέση που έχω με τον Γκαίτε και ότι αφιέρωσα πέντε χρόνια της ζωής μου για να μεταφράσω τον «Φάουστ» στα ελληνικά. Κι έτσι θα μπορούσε κανείς να το πάρει λιγάκι πάνω του και να ισχυριστεί ότι η μετάφρασή μου του Φάουστ έκανε τόσο βαθιά εντύπωση στους Έλληνες, ώστε τοποθετούν τον Γκαίτε στην κορυφή της λίστας των λογοτεχνικών τους προτιμήσεων.

Παρ’ όλα αυτά, δυσκολεύομαι να εξηγήσω για ποιο λόγο δεν υπάρχει κανένας αρχαίος Έλληνας ποιητής στις απαντήσεις. Ούτε ο Αισχύλος, ούτε ο Σοφοκλής, ούτε κι ο Ευριπίδης. Κι αυτό, ενώ οι Έλληνες όποτε χρειάζονται κάποιο επιχείρημα για να δείξουν την υπεροχή τους απέναντι στους υπόλοιπους Ευρωπαίους, πάντα σχεδόν καταφεύγουν στους αρχαίους προγόνους τους, ασχέτως αν το θέμα είναι η δημοκρατία ή η τέχνη. Επιπλέον, πολλοί Έλληνες πηγαίνουν κάθε χρόνο και με κάθε μέσο στο αρχαίο θέατρο της Επιδαύρου, όπου κάθε καλοκαίρι διοργανώνεται ένα φεστιβάλ αρχαίου θεάτρου. Κι όμως, οι αρχαίοι ποιητές τους δεν αξίζουν για τους Έλληνες ούτε μία θέση στην κλίμακα των πιο συναρπαστικών μορφών της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας.

Οι αντιφάσεις παρουσιάζουν ενδιαφέρον και δίνουν τροφή για γόνιμους προβληματισμούς. Μπορεί κανείς να μάθει πολλά απ’ αυτές.