EUROPA-LIJST: Op zoek naar een Europese cultuur

Nelleke Noordervliet

Nelleke Noordervliet, © Ernie Enkelaar

Nelleke Noordervliet, © Ernie Enkelaar

Een continent door een kaleidoscoop gezien

Weet ik nu wat de Europese cultuur betekent? Aan de Europa-liste deden ruim 22.000 mensen mee. Ik was er zelf een van, maar ik weet eigenlijk niet meer precies wat ik heb ingevuld. Bij de vraag naar het belangrijkste gebouw heb ik in ieder geval niet De Eiffeltoren genoemd. Het geven van antwoorden was nogal moeilijk. Bij de meeste enquetes krijgt de respondent een aantal mogelijke antwoorden voorgelegd, die later door de uitwerkers goed te wegen en te beoordelen zijn. De Europa-liste bevatte veel open vragen. We mochten bijvoorbeeld heel liberaal en anarchistisch zelf de term verzinnen die we het beste bij Europa vonden passen. Uit de antwoorden viel over het algemeen wel een percentage te destilleren, maar het grootste percentage was toch regelmatig weggelegd voor 'Overige'. Daarmee werd vooral de versnippering zichtbaar die Europa van oudsher eigen is en waar ruim zestig jaar van samenwerking nog geen werkelijke verandering in heeft kunnen aanbrengen.

Hoe representatief zijn de resultaten van de enquete? Helemaal niet. In geen enkel opzicht valt er een algemene conclusie uit te trekken. De meeste deelnemers kwamen uit Duitsland, hetgeen wel zo'n beetje klopt met de getalsmatige verhoudingen, maar ze werden op de hielen gezeten door de Serviërs! Lauwe respons uit Engeland, redelijk uit andere grote landen, maar Nederland bungelt met 214 deelnemers (0.96%) onderaan, net boven de Portugezen en de Ieren. Behalve aan residerende Europeanen is de vragenlijst ook voorgelegd aan Egyptenaren, Libanezen, Marokkanen, Turken en andere inwoners van het Middellandse Zeegebied. Het merkwaardige fenomeen doet zich voor dat 6.71% geen nationaliteit wenste in te vullen en dat ongeveer evenveel deelnemers (6.02%) een andere dan de 30 genoemde nationaliteiten hadden. Nu kun je met een betrekkelijk gering aantal respondenten toch een redelijk representatief onderzoek doen, maar ik vrees dat 214 Nederlanders, waarvan ruwweg 50% in de leeftijd tussen de 20 en de 40, moeilijk een betrouwbare steekproef uit de bevolking vormen.

Wat betekent Europa voor jou persoonlijk? Noem drie zaken die je met Europa associeert. Goeie vraag, maar wel erg 'open'. Daar gaan we dan: 59% gaf antwoorden die niet in een percentage te vangen waren! Misschien zaten daar wel elementen bij als 'bureaucratie', 'tariefmuren', 'bemoeizucht', 'conflict'. Tot de percentages en dus vermelding zijn louter positieve kenmerken doorgedrongen. Cultuur krijgt 9%, niet verwonderlijk. De Europa-liste gaat uit van een vraag naar de Europese 'cultuur'. Die term krijg je dus meteen terug. Misschien had de vrijheid hier enigszins moeten worden ingeperkt. Waren er tien zaken genoemd waaruit een keus had moeten worden gemaakt en was een van de tien 'bureaucratie' geweest, dan weet ik zeker dat die in de top drie was geëindigd. Je moet namelijk maar even op het idee komen dat vrijheid van antwoorden je ook de vrijheid schenkt een kritisch antwoord te geven.

Op deze vraag antwoorden Nederlanders vooral dat zij de 'euro' associëren met Europa; de Italianen noemen 'eenheid', de Grieken 'beschaving', de Duitsers 'diversiteit'. Twee gevolgtrekkingen springen in het oog: a. in elk land wordt de discussie over Europa door verschillende termen gedomineerd en b. de respondenten zijn pro-Europa. Vandaar dat de Grieken met 'beschaving' aan komen zetten, de beschaving namelijk waarvan zij over het algemeen beweren die aan Europa te hebben geschonken, en niet met 'onderdrukking' omdat de Grieken in deze tijden van crisis door Europa worden gedwongen tot rigoureuze en pijnlijke maatregelen.

Wat is het belangrijkste Europese bouwwerk? Die hadden we kunnen raden: de Eiffeltoren. Dubieuze keuze naar mijn idee. Totaal overschat. Maar hoe komt de Acropolis zo hoog op nummer drie uit? 9% maar liefst! Dat komt omdat 347 van de 456 Grieken de Acropolis op nummer 1 zetten. Chauvinisten tot op het bot. Tot mijn verbazing scoorde ook het Europees Parlement erg goed. Noch het gebouw noch het instituut zijn gezichtsbepalende landmarks van Europa. Veel respondenten gaven zoals te doen gebruikelijk bij enquetes een sociaal wenselijk antwoord. De meerderheid houdt echt van het idee 'Europa' en is thuis in de diverse instellingen, of wil daar graag bij horen. Dat merken we ook uit antwoorden op de vraag naar de toekomst van Europa: 55% ziet de toekomst vrij rooskleurig in. Ik geloof niet dat serieuze enquetes ooit een zo hoge score voor Europa lieten zien, behalve misschien veertig jaar geleden. 43% voelt zich dan ook volbloed Europeaan! Ik geloof er niets van!

Dan komen de echt culturele vragen naar de beste film, de aansprekendste literaire held of schrijver, de grootste kunstenaar, de interessantste ontdekking en de belangrijkste culturele bijdrage van Europa aan de wereld. Smaak is heel persoonlijk en dus versnipperd of bepaald door nationale sentimenten. De categorie 'overige' scoort bij de meeste vragen dus het hoogst. Zo'n 60 % heeft een geheel eigen idee. Als 8% Life is beautiful van Roberto Benigni kiest tegenover 1 % La Dolce Vita van Fellini, wat weet ik dan? Zo'n 2000 mensen zagen de film van Benigni en vonden hem mooi, 200 mensen hielden meer van Fellini of hebben Benigni niet gezien. Das Leben der Anderen en Good Bye Lenin zullen in absolute aantallen vast heel goed in Duitsland hebben gescoord. En verder kun je zeggen dat Amour waarschijnlijk tijdens het invullen van de lijst in de Sloveense en Bulgaarse bioscopen en art-houses liep. De Fransen hebben massaal - de Fransen kennende - op eigen films gestemd, vandaar de plaatsing van Amelie en L'auberge espagnole. Die laatste film is bij mijn weten niet eens in Nederland uitgebracht. Daar valt dan moeilijk op te stemmen. Een beetje belachelijk wordt de toelichting als wordt vermeld dat Marokko een uitzondering vormt en in de top drie van beste films niet de keuze van de andere landen deelt, maar voor Das Parfum gaat, omdat 3 van de 36 antwoorden (maar liefst 8%!) die film noemden. Waar hebben we het over?

Het meest overtuigende antwoord is de 25% voor Leonardo de Vinci als de belangrijkste Europese kunstenaar. Die uomo universale vertegenwoordigt daadwerkelijk het beste van wat de Europese cultuur in haar diepste wezen te bieden heeft. Nederlanders zetten Rembrandt in meerderheid bovenaan: 21 van de 144 antwoorden. Snap ik. Maar wat nu? Wat is hier aan de hand? Er waren toch 214 Nederlandse deelnemers? Hebben dan 70 Nederlanders geweigerd een antwoord te geven op de vraag naar de grootste kunstenaar? Waar zijn die 70 gebleven? Of zijn er wel meer antwoorden blanco gebleven op het formulier? Hadden die 70 dienstweigeraars allemaal Rembrandt genoemd dan was onze Rem in de top tien beland!

Dat de Italiaanse keuken als beste uit de bus kwam, verwondert me in het geheel niet, maar bij deze vraag speelt het nationale vooroordeel heel sterk. Geen verstandige Nederlander zal de Nederlandse keuken bovenaan zetten, maar dat een Spanjaard of een Fransman zijn keuken hoger acht dan enige andere cuisine kan ik billijken. Dat de Bulgaren zelf zo gecharmeerd zijn van moeders pappot bewijst eigenlijk alleen maar dat er weinig goede Italiaanse restaurants in Sofia zijn.

Duitsland komt opmerkelijk goed uit deze enquete met topposities voor Angela Merkel, belichaming van Europa's toekomst, geliefd land voor tijdelijk verblijf, en Berlijn als aantrekkelijkste Europese stad. Waarom verbaast me dat niet?

De Europa-liste is een rommelig aardigheidje, geen serieus onderzoek. Over de resultaten valt geen zinnig woord te zeggen behalve dan dat Europa een lappendeken van nationaliteiten is, een toren van Babel, een kaleidoscoop van meningen, en dat daarin hoogstwaarschijnlijk de kern van ons continent ligt. Over de Europese cultuur valt veel te zeggen. De stukjes van de lappendeken zitten namelijk wel aan elkaar vast. De deken houdt ons warm en koestert onze dromen, maar om die te laten zien hebben we iets anders nodig dan een lijst slechte tot matige vragen met navenante antwoorden, die een uiterst oppervlakkig en eenzijdig beeld geven van het denken over Europa en de Europese cultuur.