EUROPA-LIJST: Op zoek naar een Europese cultuur

"Dat is de naam die de meeste mensen kennen"

Günter Verheugen | Photo: Michael Thurm

Günter Verheugen | Photo: Michael Thurm

Sie benötigen den Flashplayer , um dieses Video zu sehen


Voormalig Europees commissaris Verheugen niet verrast door resultaten "Europa-Lijst".
Klaus Pokatzky (Deutschlandradio Kultur) interviewt Günter Verheugen

Dat bondskanselier Angela Merkel voor de Europeanen de belangrijkste politieke persoonlijkheid van Europa is, is voor voormalig Europees commissaris Günter Verheugen geen verrassing. De enquête van het Goethe-Institut bevestigt volgens hem enkel de realiteit: Merkel is per slot van rekening op dit moment de meest invloedrijke persoon in Europa.

Klaus Pokatzky: Wie is de belangrijkste politicus of politica in Europa, het zij nog in leven hetzij, uit het verleden? Dat wilde het Goethe-Institut graag weten van de deelnemers aan zijn Europa-Lijst-enquête. Op de eerste plaats eindigde Angela Merkel met 18 procent van de antwoorden, gevolgd door Winston Churchill met 14 procent. Daarna komen, met elk drie tot vijf procent minder, Willy Brandt, Konrad Adenauer, Charles de Gaulles, Robert Schumann, Margret Thatcher, Napoleon Bonaparte, Adolf Hitler en Helmut Kohl. Een aantal van hen heeft Günter Verheugen in zijn decennialange politieke loopbaan persoonlijk meegemaakt. Hij was lid van de Bondsdag, staatssecretaris in het Duitse Ministerie van Buitenlandse Zaken en van 1999 tot 2010 commissaris bij de Europese Unie. Goeiedag, meneer Verheugen!

Günter Verheugen: Goeiedag!

Pokatzky: Als ik u nu vraag welke politicus of politica volgens u het meeste voor Europa heeft gedaan, wie noemt u dan?

Verheugen: Als met Europa ons Europa van vandaag bedoeld wordt, het Europa van de Europese integratie, dan zou ik zeggen Robert Schumann, Jean Monnet of Konrad Adenauer, en ook Helmut Kohl. Als de vraag ruimer bedoeld is, in de zin van ‘wie heeft de grootste invloed gehad op de Europese geschiedenis’, dan zou ik veel verder teruggaan en beginnen met Caesar en Karel de Grote. Het hangt er een beetje van af hoe je de vraag interpreteert. Ik heb sowieso een beetje een probleem met deze lijst, omdat de vraag naar de belangrijkste politicus of politica niet door alle deelnemers aan de enquête op dezelfde manier werd geïnterpreteerd, namelijk als iemand die een positieve bijdrage heeft geleverd. Anders zou een afgrijselijke historische figuur als Hitler nooit in de lijst opduiken. Ik had het beter gevonden indien men zelf een lijst had gegeven van persoonlijkheden die een positieve bijdrage aan de Europese geschiedenis hebben geleverd. Dan had je niet het probleem gehad dat je misdadigers naast lumineuze persoonlijkheden ziet staan.

Pokatzky: In dat geval geef ik u nu graag de kans uw eigen lijst op te stellen, door u te vragen: wat kenmerkt volgens u de politici van vandaag die zich voor Europa bijzonder verdienstelijk maken?

Verheugen: Kijk, bovenaan de antwoordenlijst prijkt Angela Merkel, en dat weerspiegelt ook heel precies de werkelijkheid van vandaag. Het toont aan dat de deelnemers aan deze enquête goed geïnformeerd zijn en weten dat Angela Merkel momenteel zonder twijfel de belangrijkste – in de zin van meest invloedrijke – politieke persoonlijkheid in Europa is. Ooit was dat Helmut Kohl, ooit was dat Winston Churchill, en zo verder terug in de tijd. Als je me vraagt wie op dit moment de belangrijkste positieve bijdrage levert aan de verdere ontwikkeling van Europa, dan moet ik passen.

Pokatzky: Heeft de score van Angela Merkel u verrast?

Verheugen: Neen, absoluut niet. Dat is gewoon het effect van onze hedendaagse mediawerkelijkheid, dat is de naam die de meeste mensen kennen. Interessant is ook dat we dit resultaat niet alleen in de Europese kernlanden zien, maar ook veel verder, tot in de Arabische wereld. Dat wijst erop dat de politieke invloed die de Duitse bondskanselier momenteel heeft, correct wordt ingeschat. Of men die invloed goed of slecht vindt, is een heel andere vraag, maar de inschatting is correct.

Pokatzky: Was u verrast dat bijna de helft van de ruim 20.000 deelnemers aan de enquête Duitsland heeft genoemd als het land dat Europa het sterkst vertegenwoordigt?

Verheugen: Ja, toch wel, dat is voor ons … Dat is, geloof ik, voor elke Duitser een verrassing. Zelf zien we ons niet zo. Maar blijkbaar is het bewustzijn van de mensen onder invloed van de huidige situatie veranderd en zijn de meesten van mening dat wie naar Europa kijkt, in de eerste plaats naar Duitsland moet kijken. Dat is een feit dat we moeten erkennen. Ik zou daaruit willen concluderen dat dit voor ons geen machtspositie of aanspraak op de macht inhoudt, maar wel een zeer grote verantwoordelijkheid om dit Europa samen te houden.

Pokatzky: Wat is voor u, Günter Verheugen, Europese cultuur?

Verheugen: Dat is een zeer, zeer moeilijke vraag! Europese cultuur herken je als je ver weg van Europa bent. In de afbakening zie je het natuurlijk het duidelijkst, in de afbakening van de Europese cultuur tegenover de Aziatische, Latijns-Amerikaanse of Afrikaanse cultuur: dan zie je het meteen. In de beeldende kunst, in de literatuur, zelfs in het landschap en in het uiterlijk van de steden en gemeenten. Kijken we naar Europa zelf, dan zien we natuurlijk de bijzonder sterke invloed van elke nationale cultuur. Europa is nu eenmaal niet het immigratieland dat Amerika bijvoorbeeld is. Wij kennen zeer uitgesproken nationale kenmerken in taal, cultuur, zeden en gebruiken. Maar wat ik interessant vind, is dat vandaag, bijvoorbeeld in de beeldende kunst, die verschillen aan het vervagen zijn. Als je vandaag in een galerie in Berlijn een werk van een jonge Turkse schilder ophangt, kan die kunstenaar net zo goed uit Frankrijk of Duitsland komen. Die verschillen zien we niet meer. Wat we ook merken, is dat er ondanks alle verschillen in de Europese cultuur ook grote gemeenschappelijke lijnen zijn. De grote kunststijlen zoals gotiek, renaissance en barok vind je overal in Europa. In die zin vind ik het al gerechtvaardigd om van een Europese cultuur te spreken en niet te zeggen dat Europa wordt gekenmerkt door een verzameling van vele verschillende nationale culturen.

Pokatzky: Meneer Verheugen, wie mist u nog in deze Europese unie, waarin u tot drie jaar geleden commissaris was?

Verheugen: Voor mij is het duidelijk dat het beleid van de Europese eenmaking pas echt werkelijkheid is geworden, wanneer elk Europees volk dat hieraan wil meewerken, dit ook echt kan doen.

Pokatzky: Ook Turkije?

Verheugen: Uiteraard! Ik mis Turkije zelfs heel sterk. Ik zou niet zover teruggaan in de tijd om erop te wijzen dat de oudste oorden van het christendom die wij kennen in Turkije liggen, maar gewoon de politieke realiteit benadrukken en stellen dat Turkije een cruciaal land is voor de toekomst van Europa: voor de politieke en economische toekomst van Europa hebben we Turkije nodig.

Pokatzky: En misschien ook voor de culturele toekomst?

Verheugen: Volgens mij wel. Want de toekomst wordt er in elk geval één waarin we zullen moeten leren om verschillende culturen en vooral culturen met verschillende religieuze achtergronden tot een gemeenschappelijke kijk op samenleven te brengen. Misschien zijn te veel Europeanen en te veel Duitsers zich er niet meer van bewust dat we in het verleden al eens veel verder stonden en dat dit samenleven van mensen met verschillende culturele en religieuze achtergronden volstrekt normaal was. Ik heb heel wat steden in Oost- en Midden-Europa gezien, die vroeger levendige centra van een dergelijk multicultureel leven waren. Dat is grotendeels kapotgemaakt door de gevolgen van de misdadige politiek van Hitler, maar het is er wel geweest. En als ik aan de islam denk, dan hebben we niet alleen de sterke islamitische invloed in de Balkanregio, maar mogen we ook niet vergeten dat Spanje langer beïnvloed is geweest door de islam dan door het christendom.

Pokatzky: …en een grotere culturele verscheidenheid had, tot in 1492 de moslims van het Iberische schiereiland verdreven werden.

Verheugen: Zo is dat.

Pokatzky: De joden hadden een vrijer leven onder de islam.

Verheugen: Dat is helemaal juist. Wat u daar aansnijdt, is een groot verlies voor de Europese cultuur en de Europese geschiedenis.

Pokatzky: Na afloop van uw ambtstermijn in Brussel, drie jaar geleden, hebt u een leeropdracht aan de Viadrina-Universiteit in Frankfurt an der Oder aangenomen. Wat was tot nog toe de interessantste vraag die een student of studente over Europa heeft gesteld en waarover u eens goed hebt moeten nadenken?

Verheugen: De interessantste vraag krijg ik relatief vaak, dat is namelijk de vraag over de grenzen van Europa. Dat krijg ik van studenten vaak te horen: wat zijn nou eigenlijk de grenzen van Europa? En ik vind het altijd moeilijk om die vraag te beantwoorden. Geografisch is het al moeilijk, maar politiek en cultureel haast onmogelijk. Ik zeg dan dat de belangrijkste bijdrage van Europa aan de geschiedenis van de mensheid de ontdekking van de mensenrechten was. Iets wat overigens, tot mijn ontgoocheling, in de enquête helemaal niet aan bod komt.

Pokatzky: Maar als grootste Europese verwezenlijking wordt wel de democratie genoemd.

Verheugen: Ja, maar voor mij zijn het de mensenrechten, omdat de democratie zich daaruit ontwikkeld heeft, in elk geval de moderne democratie. De klassieke democratie was maar een gedeeltelijke democratie, omdat grote bevolkingsgroepen uitgesloten werden. De moderne democratie is een resultaat van de verlichting en van de mensenrechten.

Pokatzky: Als ik voor u een Europese wens in vervulling kon laten gaan, iets waar u ook als commissaris altijd voor geijverd hebt maar helaas niet hebt kunnen doorduwen, wat zou dat dan zijn?

Verheugen: Mijn grootste wens zou zijn dat de nationale politici leren dat het nooit juist kan zijn een eng, nationaal belang boven het gezamenlijke Europese belang te plaatsen. Je moet altijd eerst naar het Europese belang en pas dan naar de nationale belangen kijken.

Pokatzky: En in welke Europese taal mag ik u nu voor dit gesprek bedanken?

Verheugen: Ach, doe maar in het Duits. Weet je, ik vind het feit dat we zoveel verschillende, zeer mooie talen hebben in Europa niet echt een last, maar eerder een verrijking!

Pokatzky: Dank u wel, Günter Verheugen, voormalig commissaris bij de Europese Unie, in onze reeks Europa-Lijst. Een project van het Goethe-Institut in samenwerking met de krant Die Welt en Deutschlandradio Kultur.

Uitgezonden op Deutschlandradio Kultur op 05.08.2013: http://www.dradio.de/dkultur/sendungen/thema/2204009/
Vertaling: Goethe-Institut Brüssel