Pozorište

Pozorište je kolektivna umetnost u kojoj neki od navažnijih aktera rade daleko od javnosti, i samo se prilikom premijernog aplauza nađu pod reflektorima. Među njih spadaju, pored ostalih, režiseri, a godinama je to bio slučaj i sa pozorišnim muzičarima. U novije vreme su usledile neke promene u pozorištima nemačkog govornog područja. Sada i muzičari smeju mnogo češće da sebi daju oduška na pozornici.

U mnogim predstavama rediteljskog pozorišta na nemačkom govornom području, kod Jorinde Dreze i Karin Bajer, kod Franka Kastorfa i Ditera Dorna, ali i u brojnim inscenacijama britanske rediteljke Kejti Mičel i nizozemskog reditelja Johana Simonsa muzičari više nisu samo nevidljivi liferanti atmosferske podloge, već nastupaju kao protagonisti koji su potpuno ravnopravni sa glumcima. Posmatrano iz ugla pozorišne umetnosti, radi se o nekoj vrsti rekonkviste, ponovnom osvajanju nekadašnje moći: pozorišni muzičari su vekovima bili skriveni u orkestarskoj rupi i bočnim ložama i iza mikseta, a sada se čini kao da ih puštaju nazad na pozornicu gde su već u antičkom pozorištu imali svoje mesto.

Mađioničar sa harmonikom

Režiser Andreas Krigenburg je sredinom devedesetih godina bio jedan od prvih koji ne samo da se čvrsto udružio s jednim muzičarem, nego ga je pustio da i sam nastupi na pozornici. Loran Simoneti (1959. do 2008) je deceniju i po pratio Krigenburgova ostvarenja, nastupao je sa muzikom komponovanom za njegove inscenacije, bilo samostalno (sa harmonikom oko vrata) kao mađioničar ili je, kao na primer u Krigenburgovoj veličanstvenoj verziji Hebelovih Nibelunga, interpretaciju svojih melanholičnh songova prepustio jednom trubaduru koji je dodat ansamblu samo u tu svrhu.

U današnjem nemačkom pozorištu postalo je moda da se čitavi muzički ansambli šalju na pozornicu, gde potom često nalaze udobno mesto na rubu scenskog događanja, bez obzira da li je u pitanju Profesor Unrat u Pozorištu Maksim Gorki u Berlinu, Vilhelm Majster u drezdenskom Šaušpilhausu, Razbojnici u Hamburgu ili u aktuelnom ostvarenju Bota Štrausa Laka igra u minhenskom Štatsšaušpilu. Dok su pre samo desetak godina skoro svaka rediteljka i svaki reditelj mlađe generacije puštali omiljene pesme iz sopstvene zbirke ploča da trešte iz zvučnika ne bi li se na taj način saznalo nešto o njihovom pogledu na svet, danas je živa muzika na otvorenoj sceni postala jedan od najčešćih načina stvaranja atmosfere.

Nacističke ubice pocupkuju uz nostalgične melodije

Jedan od glavnih krivaca je švajcarski režiser Kristof Martaler. On je početkom devedesetih godina počeo da unosi novi muzički polet u gradsko pozorište nemačkog govornog područja. Ugrađivao je tekstove iz pesama u svoje inscenacije ili bi od tekstova pesama stvarao nove pozorišne komade (Evropejci, crkli dabogda!), dok su njegovi glumci činili dobro uvežban hor koji peva stare narodne melodije, a čak je i u Geteovom Faustu uspeo da otkrije zingšpil, nemačku varijantu francuske komične opere.

Od tada su muzičari, čak i kada ne bi svirali neposredno sa same pozornice, presudno uticali na rad najistaktnutijih režisera govornog teatra u Nemačkoj, Austriji i Švajcarskoj. Muzičar Volfgang Siuda, na primer, prožima ostvarenja režisera Josija Vilera zujećim, cijučućim i katkad žuborećim zvučnim tepisima. Siuda komponuje neku vrstu laundž muzike u kojoj voli da se poigrava klasičnim motivima. U Vilerovoj inscenaciji komada Elfride Jelinek o nacističkim ubicama Rehnic se često začuju motivi iz Čarobnog strelca čime stvara utisak varljive udobnosti što predstavlja ležerni argument protiv tradicionalne sentimentalnosti nemačkog obrazovanog građanstva. Nasuprot tome, muzika Mihaela Verhoveca koja se može čuti u brojnim inscenacijama Štefana Kimiga, više zvuči kao da dolazi sa vašara nego iz dnevne sobe. Zastrašujuća treska i gunđanje kojima Verhovec prati Kimigovu verziju Marije Stjuart, pomalo podseća na disonantnu muziku Toma Vejtsa, dok su u Kimigovom Tramvaju zvani želja Verhovecov uzor bili vreli ritmovi južnjačkog džeza.

Od panka do pozorišta

Potpuno pod uticajem džeza je muzičar Lars Vitershagen koji predstave Sebastijana Niblinga, koje su često inspirisane plesom, ukrašava šeretskim improvizacijama u kojima preovladavaju bubnjevi. U Niblingovom komadu o porodičnoj konstelaciji Majke.Očevi.Deca. Vitershagen ne dobija samo priliku da komponuje muziku i bude jedan od glumaca, nego i da dovede svog oca na pozornicu - igrajući stoni tenis, njih dvojica tragaju za optimalnim ritmom.

Međutim, najsvestraniji i legendarno najaktivniji nemački pozorišni muzičar poslednjih godina je temperamentni gitarski virtuoz Bert Vrede. Vrede je, između ostalog, komponovao muziku za Kako vam drago u verziji Mihaela Talmajera, za veličanstvenog bečkog Ženskog đavola Martina Kuzeja i za salcburški megaspektakl Andree Bret Zločin i kazna. Njegova muzika je često samo minimalističko potmulo bubnjanje, a ipak se čuje da njen kreator nekada nije svirao samo džez nego je imao i žestoke svirke sa jednim pank sastavom. Vrede muziku shvata kao neprestano improvizovanje, kao timsko sklapanje i semplovanje: „U dobroj pozorišnoj muzici sve mora da bude fleksibilno sve do premijere“, kaže Vrede, „a ponekad i nakon toga.“

Naravno da odavno postoje kritičari koji smatraju da se u govornom teatru u poslednje vreme preteruje u radu sa muzikom. Ti prigovarači tvrde da preti "operizacija" dramskih umetnosti. I zaista, po neki režiser danas sebe opet vidi kao neverovatno buntovnog i hrabrog ako bi prionuo na posao sasvim bez muzike i dopustio da se, onako puristički, na pozornici izvodi samo izgovoreni tekst. Suprotno gledište formulisao je muzičar i režiser Šorš Kamerun koji je zamislio da u jednoj od njegovih inscenacija, usred deklamovanja teksta, neko jasno i razgovetno uzvikne: „Začepite molim vas - muzika!“