Faktura

E televizia sikavel sajek slike e našalde manušenge, savendar sako berš milja thaj milja džene resen an Germania, kaj roden te oven arakhade e biužime tradimastar vaj e marimastar. Šaj te phenel pes, von butivar paušalno tretirin pes sar našalde manuša. Godova savo čačimasa putarel pe jakha, vov šaj sigo te dikhel: maškar lende si bari diferencia, thaj lengo avutnipe ačhel dži bute kanonunde.

O internacionalno kanono mothol kaj sar našaldo manuš si godova save sikaven e regule e Ženevake konvenciake thaj sar gasavo si prindžardo. I Germania sar jek e 140 phuvjendar akaja konvencia ratifikuisarda. Voj trebel te arakhel e dženen, save si andar e rasistikane, politikane, religiake vaj dikhimaske po them rezonura perzekutuime thaj godoleske naštisaren majbut an piri phuv te ačhen.

Sar našalde manuša si majbut džene save rode azilo

Kana vakardol pes e našalde manušendar an Germania, majbut lendar si džene save rode azilo. Akala manuša - azilantura akharde - bičhalde lil po Bundesamt pala e migracia thaj našalde džene (BAMF) an savo vakarde kaj roden azil, ama e institucie vadže ni ande decizia. Pučipe si so si "azilo" an akava kazo? Kon si prindžardo sar anašaldo manuš, les i Germania ni iril an phuv andar savi reslo thaj našlo. O Bundesamt našti lokhe te džanel kon si biuže an peski phuv tretirime vaj šaj ovel mudardo, thaj godoleske pe lila an save rodel pes azilo but poloke kerel pe buti. An berš an savo o manuš bičhalda o lil, vov našti kerel buti thaj napal gadava ni mekel pes. Von musaj te bešen po than savo si lenge dino thaj gadale thanestar šaj te durardon numa te si len meklipen.

But zala lila an save rodel pes azilo si pozitivno agorisarde. Majbut, godoleske kaj e manuša save roden mažutipen, an aver EU - phuvja sesa thaj godoleske si akala phuvja than an savo o azilo šaj rodel pe. Vaj, te resle andar e phuvja save e germaniake institucie tretirin sar phuvja an save o manuš našti te ovel mudardo. An 2007. berš, sar o Bundesamt pala migracie thaj našalde manuša phenda, sesa 28.500 bičhalde lila, savendar si pozitivno rezulvuime numa 304 - so si 1, 1 procento. Ca 45 procentura e bičhalde lilendar si čudime pe rig, palem jek štarto kotor lendar lije duldung. Paša 200.000 džene an Germania si akale lilesa. "O lil šaj te mol varekozom kurke vaj šov čhona", phenel o o Bernd Mesovic, juristpolitikano referento an Pro Asyl. Egzaktne statistike nane, kaj e resposabilne institucie an Germania thaj lake phuvjake ni keren centralno baza."Sar amen džanas duldung pe trin čhon si majbute dženen", paćal o Mesovic.
O Pro Asyl phenel kaj o djindo e manušengo, save ačhile bi lilesko e instituciendar te akate bešen, si maškar 500.000 thaj 1, 5 miliono.

Akanutno ačhimasko lil

O lil e duldungosko ni mekel, te o dženo savo naj arhato, andar i Germania te ovel tradino, sar egzemplaro te si nasvalo. Vaj te an regiono, andar savo o dženo si, pal vov bi azilosko ačhilo, vadže o maripe si. But manuša andar o Kosovo thaj i Serbia godoleske dživisarde beršenca an Germania.Majbut lendar e duldungosa, kaj lengo than astardo sasa e marimastar thaj len naj sasa len aštipen te gothe bešen. Adives i Serbia thaj o Kosovo namaj an maripe, thaj e manuša saven sasa duldungo trebel poloke te irinen pes khere. Lendar majbut e terne e Kosovostar save treben o dživdipe pire dadengo thaj e dajengo te loćharen thaj savenge e germanikane institucie vazde khera thaj arakhle lenge thana pe save šaj te sićon. E organizacie e našaldenge kerde kritika, an savi vakarde kaj e institucie kerde baro pritisko pe manuša thaj godoleske von akceptuisarde lengo phenipe.Ko ačhel bi duldungosko, vov šaj te vazdel kontra o tradipen kav o kris pirivlin vaj te bičhalel jek sigo lil po kris saveski si gadaja buti (Verwaltungsgericht). An nesave misala šaj palpale te dićhel pes so nevo šaj te kerel pe. E peticienge komisie e phuvjenge parlamentunenge si thana akale bućenge vaj e komisia pala e dukhade kazura. Voj šaj te vakarel kontra o tradipe e dženengo andar i phuv, te o dženo si, sar egzemplaro, lačhe integrišime an Germania, vaj te reslo akate sar cikno čhavo, vakarel mišto germanikane thaj an pesko purano than namaj les khonik ratestar. Ama i komisia šaj te del feri propozicia. Majpaluni instanca si o ministeriumo e policiako.

But zala džene roden azilo an Germania

O djindo e dženengo save roden azilo an Germania an majpalune berša but ciknilo. O Bundesamt pala e migracia thaj našalde dija informacia kaj an 2008. berš sesa 22.085 džene save rode azilo. Gadava si jek trito kotor e djindostar savo sasa an nakhle 30 berša. Šaj phendol kaj gadava si trito kotor e rodimastar an nakhlo berš, an savo sesa 6.800 lila bičhalde e dženendar andar o Irak. Po dujto than si 1.400 džene andar i Tursko, majbut lendar e Kurdura. Trito grupa si e Vietnamcura (1.042), po štarto than e 879 lilenca si e džene Kosovostar save rode azilo. Džikaj 2007. e grupa Kosovostar tretirime sasa sar Serbijake. Dekatar o 2008. berš, desar o Kosovo uladilo e Serbiatar, e manuša e Kosovostar si sar grupa e Kosovoske pe lista.

O Bundesamt thaj leske institucie dikhen e lila an save rodel pe azil. Kon pherel o Paragrapho 16 e Učhe kanonosko, oficielno tretiril pes sar dženo saves si „čačimos po azil“ thaj les den lil pe trin berš. Te akava lil ni ovela crdino, atoska vov šaj te lel lil savesa mekhel pe te ačhel (Niederlassungserlaubnis). Akale lilesa o dženo si les tretmano sar Germaniake manušes.

Pi agra injavardešenge beršengo o djindo e dženengo save rode azilo masivno barilosa, reslo rekordo kotar ca 440.000 an 1992. berš. Dži gothe avilo kaj putardile e granice e istočnone evropake phuvjenge thaj kaj peli i Sovjetsko unia. Pala gadova o Bundestago thaj o Bundesrato kerde restrikcie po azilosko hakaj an Učho kanono, thaj o djindo drastično pelo. Čačes, o paragrapho 16 a ačhilo geja sar sasa majangal no so an 1993. berš pharuvdilo o azilosko hakaj: „Manuš pe savo si čhudini politikani doš si les čačipen po azilo.“ Ama akaja sentenca si but relativizirime.Adives naštimaj o manuš te akhardol pes pe akava kanono, te vov resela an Germania andar jek EU – phuv vaj andar jek sigurno trito phuv. Sar majpalune gasave si i Švajcarsko thaj i Norveška. Gasave si vi e phuvja an save akceptuime i Ženevake konvencia e našaldenge. Pe akaja lista si sar „sigurne phuvja“ vie e Ghana thaj o Senegal.