Shantel

Shantel in gesprek met Rory MacLean

Shantel © Harald Schroeder
Shantel © Harald Schroeder
"Ik ben Duitse muzikant", vertelt Shantel, het baankbrekende muzikale wonderkind, in het Admiralpalast in Berlijn. "Mijn muziek is uitdrukking van een heel leven. Ze maakt deel uit van de nieuwe Duitse cultuur."

Shantel is een fenomeen van de 21ste eeuw. Zijn single Disco Partizani! bereikte op Youtube meer dan tien miljoen hits, en schoot in Duitsland en in Turkije naar de top van de popcharts. Zijn Bucovina Club droeg bij tot het wereldwijd enthousiasme voor de balkan-beat. Zijn sprankelende energie en euforische ironie met neiging naar zelf-parodie heeft zijn publiek in heel Europa geëlektriseerd. Ik heb bij geen enkele popvideo zo gelachen als bij Disko Boy. Nochtans heeft het merendeel van de Duitse culturele elite zijn werk jarenlang genegeerd en als iets met name buitenlands beschouwd.

Shantel werd geboren als Stefan Hantel in Frankfurt. Na de oorlog vluchtten zijn grootouders uit Czernowitz, de oude hoofdstad van Bucovina, een land dat vandaag verdeeld is tussen Roemenië en Oekraïne. Zijn moeder kwam in een Oostenrijks vluchtelingenkamp ter wereld. Bij haar op school in Duitsland zeiden de autochtone kinderen bij het zien van haar mooie donkere ogen, die haar zoon later zou erven: "Je bent ofwel Italiaanse of joode, maar geen Duitse."

Shantel & Rickenbacker © Harald Schroeder"Het huis van mijn grootouders in Frankfurt leek uit een film van Fellini gekomen te zijn: een exterritoriale buitenpost vol met boeken, muziek, en mensen die sich toeschreeuwden in een taalkundig allegaartje van Roemeens, Russisch en Jiddisch. Het was een plek waar de geest van het oude kosmopolitische Czernowitz in leven gebleven was. De plaats had iets zeer warms, maar ook iets zeer verontrustends als zodanig", vertelt Shantel mij.

Hij was nooit van zins om muzikant te worden. Zijn vader was na gewisse tijd als drummer in een coverband voor songs uit de jaren zestig, die de top veertig bereikte, graficus geworden, en Shantel was van plan om dezelfde weg in te slaan. Om zijn collegegeld te bekostigen, huurde hij een grote woning in de rosse buurt van Frankfurt, en legde er om de twee weken plaatjes op als DJ.

"Dat was mijn initiatie", zegt hij. "Van meet af aan interesseerde ik mij voor de combinatie van verschillende richtingen, mixte funk uit de jaren zeventig met zeldzame grooves, James Brown met dub-reggae, Sade met Style Council, en speelde een paar oude grammofoonplaten van mijn grootmoeder. Ik ontdekte de Britse band 3 Mustaphas 3 en de Noord-Afirkaanse raï muziek, ik hield van die Zuid-Europese flair maar plotseling was ze verdwenen."

Nog tijdens zijn studie installeerde Shantel een kleine homestudio, begon cd´s in te spelen en geraakte verzeild in de elektronische freestyle muziekscène. Hij begon op internationaal niveau te toeren, en vestigde zich als downtempo impressario. "Het was een leuk leven, maar eerlijk gezegd voelde ik mij een beetje verloren. Techno en house ware niet zo mijn ding, dat was voor mij te teutoons, wat dat ook moge betekenen. Ik was op zoek naar iets met meer...ziel."

In 1996 bracht hij een bezoek aan Moskou. Van zodra het vliegtuig de grond raakte, begon hij aan zijn grootouders te denken, die 15 jaar voordien overleden waren. Hij reed naar Czernowitz en vond er hun vroegere huis. "Dat was voor mij echt een ontroerende belevenis", vertelt hij. "Ik ging het oude huis binnen, rook vertrouwde geuren – winterappels en thee uit Samowar – en er kwamen herinneringen uit mijn verleden naar boven. Ik liep de tuin in en belde met tranen in de ogen mijn moeder op. Toen riep een buur mij toe dat ik in de verkeerde tuin was. Ik stopte met wenen, ging naar de tuin ernaast, en huilde daar weer verder."

Shantel besefte dat hij niet langer als "dj-fotokopie voor de Anglo-Amerikaanse popcultuur" wou werken. In Czernowitz had hij een ontbrekend deel van zijn identiteit gevonden. Tegelijkertijd realiseerde hij zich dat de rijke, kosmopolitische cultuur van het oude Bucovina verwoest was door de tragische jaren na de nazi-bezetting en de communistische dictatuur.

"Ik moest mijn eigen geschiedenis vinden", bekent hij. "Dat vormde het begin van mijn idee voor een Bucovina club, om de esprit te doen heropleven van een maatschappij, die multicultureel, en daardoor sterk was, die gedijde, omdat de mensen het gevoel hadden vrij het beste uit de andere cultuur te kunnen kiezen."

Shantel & Rickenbacker © Harald SchroederIn het theater Schauspielhaus in Frankfurt concipieerde Shantel zijn baanbrekend Bucovina toneelspektakel. Hij bracht een wilde zigeuner brassband vanuit het voormalige Joegoslavië naar het Duitse theater en vormde het auditorium om in een soort Turks bordeel. "In het begin heerste complete chaos", lacht hij. "De band was het niet eens gewend om op maat te spelen. Maar ik was er mij van bewust dat er uit deze synthese iets heel bijzonders kon groeien."

Shantel nam traditionele melodieën en ritmes uit de Balkan – die deels uit de Byzantijnse tijd stammen – en blies ze nieuw leven in. Met een ongelijk gezelschap van opmerkelijke muzikanten, waaronder de Servische zangeres Vesna Petkovic, de Bulgaarse klarinettist Filip Simeonov, de trompettist van Manu Chau, de Canadese zangeres Brenna MacCrimmon, en Ruth Maria Renner, een Roemeense rhythm-and-blues zangeres uit Berlijn, knutselde en vijlde Shantel aan een nieuwe originele muzikale stijl.

Tijdens de Oranje Revolutie in Oekraïne in 2004 keerde Shantel – die ondertussen in Duitsland uitermate populair geworden was – naar Czernowitz terug. Met het joodse stadsorkest en de band Mahala Raï Banda trad hij er voor tienduizend jonge mensen op.

"Met dat concert heeft zich voor mij bij wijze van spreken de cirkel gesloten. Het publiek kon niet geloven dat ik – een musicus uit het westen – hun songs huldigde. Hun songs, mijn songs: het was een mengeling van alles. Nadien zei men me: "We hebben altijd te horen gekregen dat onze oude muziek degoutant en communistisch was. Nu zien we dat ze waardevol is."

Shantels interpretatie van muziek was niet in historische zin "authentiek".

"Zoals reeds gezegd, ben ik een Duitse muzikant met een gekke familie", legt hij uit. "Inwoners van Bucovina hebben altijd Turkse melodieën gecombineerd met het ritme van de Weense wals, en alle culturen vermengd die het land gevormd hebben. De ontbrekende "historische authenticiteit" is dus niet belangrijk. Het wezenlijke is goede muziek uit eigen passie, vanuit het hart te maken."

Shantel stopt, staat op en rekt zich uit, dan neemt hij een slokje water. "Naast mijn bescheiden muzikaal avontuur heb ik de echte alledaagse problemen van Bucovina leren kennen: om zich heen grijpende HIV-infectie, drugsmisbruik, dakloze kinderen. Ik hielp en help nog steeds waar ik kan, en ondersteun bijvoorbeeld twee weeshuizen."

Shantel en zijn label Essay werden bekroond met de BBW World Music Award. Zijn muziek voor Auf der anderen Seite van Fatih Akin bezorgde de film een prijs bij het filmfestival van Cannes. Zijn remix van Mahalageasca van de band Mahala Raï Banda was te horen in de film Borat van Sacha Baron Cohen. Shantel richtte zijn eigen muziekuitgeverij en zijn eigen agentschap op. "In Duitsland is veel mogelijk, maar je moet de dingen zelf in de hand nemen", meent hij.

Zijn meest recente uitgave in samenwerking met de curator van het Jüdische Museum (Joodse Museum) in Wenen, Oz Almog, is Kosher Nostra, een opmerkelijke compilatie van joodse "gangsterhits" uit het Amerika van de vroege jaren twintig. "Het is ook een verhaal van migratie", vertelt hij, "van parallelle maatschappijen die naast elkaar leven, en van de invloed van immigranten op de gastmaatschappij."

Zijn volgende cd Anarchy and Romance verschijnt nog deze zomer.

"Mijn muziek is een soort patchwork", beschrijft hij. "Bij het componeren probeer ik een evenwichtige verhouding te scheppen tussen akoestische, analoge en digitale elementen, en ze te combineren tot iets met ziel. Met de computer kun je geen muziek programmeren. Je hebt een emotioneel cachet nodig. Maar er is absoluut geen masterplan, geen patent recept. De meeste songs voor het nieuwe album heb ik in het begin alleen op mijn gitaar gecomponeerd. Ik begin altijd vanaf nul, en net dat maakt mijn werk zo spannend."

Shantel & Rickenbacker © Harald SchroederOp het podium gedraagt Shantel zich jongensachtig en respectloos, en enthousiasmeert zijn publiek met speelse Balkan brass, dynamische electronica, wilde stagediving, hiphoppende buikdanseressen en puur plezier. Zoals hij zegt, gaat zijn muziek "direct in het lichaam, in het innerlijke, in het hart, de buik; de muziek beweegt je en dwingt je, je gevoelens te uiten. Dat is het geheim van deze sound. Het keert je binnenste naar buiten."

Maar naast het podium is hij bedachtzaam, nadenkend en weetgierig. "Ik wou nooit iets maken dat ´correct was´", vertelt hij. "Ik wil deze muziek een genre geven dat de popcultuur evenaart. "

Door zijn opmerkelijk vitale muziek creëert Shantel de sound van een nieuw Europa en draagt zo bij tot het herdefiniëren van de betekenis van "Duits-zijn".

"Het helpt natuurlijk dat ik ook een gekke kip ben," voegt hij er met een knipoog aan toe. "Humor was in mijn familie altijd een goede overlevingsstrategie."

Shantel & het Bucovina Club Orkestar treden op 24 november op in Koko in Londen.

Rory MacLean
juni 2011
Links over dit onderwerp

Weblog: Rory’s Berlin-Blog

Rory MacLean Weblog
Settling in Berlin: Travelwriter Rory MacLean gives an amusing and insightful account of his new home.

Jeugd in Duitsland

Mode, muziek, outfits, politieke voorkeuren: wat doet de Duitse jeugd?