De Anatolische Zwaab

Cem Özdemir

Cem Özdemir. Foto: Stefan Baudy. Copyright: Bündnis 90/Die Grünen
Cem Özdemir. Foto: Stefan Baudy. Copyright: Bündnis 90/Die Grünen
Yes, we Cem! Sinds 15 oktober 2008 en veertig jaar na de eerste “gastarbeiders” uit Zuid-Europa en vooral dan uit Turkije in de Bondsrepubliek toekwamen – en in de schaduw van de historische verkiezing van Barack Obama tot 44ste president van de Verenigde Staten, heeft Duitsland met de groene politicus Cem Özdemir voor het eerst in de geschiedenis een partijvoorzitter die een zoon van immigranten is – of die, zoals het in het verschrikkelijke nieuw-Duits heet, “een migratieachtergrond” heeft. Bovendien staat de doorbraak van de man met de bakkenbaarden symbool voor de opmerkelijke politieke comeback van een politicus op wie heel wat hoop is gevestigd.

Özdemir werd in 1965 in het dorpje Bad Urach in het Zwabische gedeelte van Baden-Wurttemberg geboren. Hij spreekt Duits en Turks en beheerst ook het Zwabische dialect dat hij, zoals hij in een interview met SPIEGEL International in oktober 2008 vertelde, als “vriendelijke provocatie” gebruikt als iemand hem voor buitenlander houdt. Na zijn middelbare opleiding studeerde hij eerst voor opvoeder en vatte daarna een opleiding sociale pedagogiek aan de Evangelische Fachhochschule in het naburige Reutlingen aan. Daar studeerde hij af in 1994.

Als tiener trad Özdemir in 1981 toe tot de partij “Die Grünen” die pas een jaar voordien als verbond tussen de West-Duitse milieu- en vredesbeweging werd opgericht. In 1983 veroverden ze hun eerste zitjes in de Bondsdag en groeiden ze uit tot de politieke macht in de toenmalige Bondsrepubliek. Na de hereniging en de samenvoeging met hun Oost-Duitse pendant ontstond de partij “Bündnis 90/Die Grünen”.

In 1994 liet Özdemir voor het eerst nationaal van zich horen: hij werd immers verkozen als eerste volksvertegenwoordiger van Turkse afkomst . Aanleiding om een mandaat in het Duitse parlement na te streven, zo verklaarde hij aan SPIEGEL International, was de brandstichting in een huis van Turkse immigranten in Solingen in 1993. Dit was het trieste hoogtepunt van de golf van aanslagen gericht tegen buitenlanders die na de hereniging over Duitsland trok. Twee vrouwen en drie kinderen kwamen in de vlammen om het leven. Hem was het erom te doen “een signaal te geven dat dingen veranderen, alleen al door een naam die buitenlands klinkt, een naam die niet typisch Duits is.”

Aan het begin van zijn parlementaire carrière was Özdemir aanvankelijk bevoegd voor immigratiekwesties en asielbeleid – de uitdrukking van politiek hokjesdenken, die ook andere Duitsers uit immigrantenfamilies die zich in de politiek wagen tot op vandaag ervaren. Özdemir die door de pers “Anatolische Zwaab” of ook wel “Spätzleturk” (naar het Zwabische pastagerecht “Spätzle”) werd gedoopt, liet de Duitse meerderheid geleidelijk wennen aan de sinds lang miskende realiteit van het “immigratieland Duitsland”. Binnen zijn eigen partij waar een hevige ideologische strijd tussen “Fundis” en “Realos” (“fundamentalisten” en “realisten”) woedde, profileerde Özdemir zich als leider van de niet-ideologische vleugel en gold hij als vertrouweling van Joschka Fischer, de de facto partijleider en latere Duitse minister van buitenlandse zaken.

Toen de Groenen samen met de SPD in 1998 aan de macht kwamen en de eerste rood-groene regering onder bondskanselier Gerhard Schröder tot stand kwam, werd Özdemir woordvoerder binnenlandse aangelegenheden van zijn fractie en leverde hij een doorslaggevende bijdrage tot de hervorming van het staatsburgerrecht dat al lang had moeten worden doorgevoerd en pas in 2000 van kracht werd. Deze nieuwe wetten maken sindsdien de inburgering van immigranten en vooral van zij die in Duitsland als kind van buitenlanders werden en worden geboren gemakkelijker.

Cover: Turkije. Copyright: Beltz and GelbergÖzdemir verdedigde zijn opvattingen ook als auteur. Al in 1997 verscheen zijn autobiografie “Ich bin Inländer”. Nog datzelfde jaar riep de zender Freies Berlin (vandaag: Radio Berlin-Brandenburg) hem uit tot “multiculturele man van het jaar”. In 1999 volgde “Currywurst und Döner – Integration in Deutschland”. Tot slot verscheen in 2008 zijn speciaal voor jeugdige lezers bestemde portret over Turkije (“Die Türkei. Politik, Religion, Kultur”.

In juli 2002 kwam Özdemir dan plots negatief in het nieuws. Net als heel wat andere politici gebruikte ook hij bonus vliegmijlen die hij als volksvertegenwoordiger had bijeengesprokkeld voor privédoeleinden. Daarnaast raakte ook bekend dat hij bij de PR-adviseur, Moritz Hunzinger, uit Frankfurt voor een gunstig persoonlijk krediet ging aankloppen om belastingschulden te betalen. Hunzinger had zich in de kijker gewerkt door het desastreuze advies dat hij verstrekte aan de toenmalige SPD-defensieminister, Rudolf Scharping. Özdemir legde zijn ambt binnen de fractie neer en liet ook weten dat hij niet zou opkomen bij de volgende Bondsdagverkiezingen.

Na dit dieptepunt trok hij zich een jaar terug in het buitenland als “Transatlantic Fellow” van het German Marshall Fund in Washington DC, waar hij zich overwegend verdiepte in thema’s van buitenlands beleid. Als voorbereiding voor zijn politieke comeback maakte hij een omweg langs het Europees parlement. In 2004 werd Özdemir verkozen tot afgevaardigde van de fractie “Die Grünen/Freie Europäische Allianz” en legde hij zich vooral toe op internationaal beleid en veiligheidsbeleid.

Zijn snelle comeback als hoofd van de Groenen, de partij die hij samen met Claudia Roth leidt, wordt in zijn geboortestreek Zwaben met veel trots opgemerkt. Daar geldt Özdemir als “onze kleine Obama”.

Henning Hoff
Hoff is correspondent en hedendaags historicus met focus op internationale politiek, media en cultuur.

Copyright: Goethe-Institut London
december 2008

Links over dit onderwerp

Weblog: Rory’s Berlin-Blog

Rory MacLean Weblog
Settling in Berlin: Travelwriter Rory MacLean gives an amusing and insightful account of his new home.

Jeugd in Duitsland

Mode, muziek, outfits, politieke voorkeuren: wat doet de Duitse jeugd?