Johanna Wokalek

De ondoorgrondelijke

Johanna Wokalek in Der Baader Meinhof Komplex  Copyright: Constantin-Film
Johanna Wokalek in Der Baader Meinhof Komplex  Copyright: Constantin-Film
Over gebrek aan publiciteit kan ze niet klagen, misschien is het haar al lang te veel. Actrice Johanna Wokalek speelde mee in de grootste en duurste Duitse filmproducties van de voorbije jaren, als Gudrun Ennslin, het boegbeeld van het RAF terrorisme, en ook als de fictieve pausin Johanna von Ingelheim. Voor een actrice van haar kaliber zijn zulke spectaculaire rollen geen vanzelfsprekendheid.

Johanna Wokalek werd in 1975 geboren als dochter van een dokter. Ze houdt er niet van in het middelpunt van de aandacht te staan. Ook in de rollen die ze speelt komt ze vaak peinzend en gereserveerd over. Ze werkt haar personages eerder op een intellectuele dan op een intuïtieve, manier uit. Maar eens ze het personage “is”, is ze in staat te verrassen. De“afstandelijke” Wokalek kan zelfbewust en cynisch zijn als geen ander. Wanneer zij haar stralende lachen toont, dan beweegt de film als bij toverslag in een andere richting.

Het podium als tweede thuis

Johanna Wokalek behoort tot een reeks Duitse actrices die van het theater komen en het podium als hun tweede thuis beschouwen. Onmiddellijk na het eindexamen werd ze toegelaten aan het Max-Reinhardt-Seminar in Wenen en kreeg les van niemand minder dan Klaus Maria Brandauer. Onder zijn leiding ontwikkelde ze haar acteermaxime: “Het wezenlijke is de gedachte. Namelijk hoe ik mij woorden, die ik zelf niet bedacht heb, eigen kan maken. Alsof ze in mijn ontstaan zijn, door mij gevoeld, beleefd en gedacht worden.” Het tegenovergestelde zou zijn, zich in elke scène opnieuw te moeten bewijzen. Wokalek bewees haar talent in gelauwerde vertoningen van Alma – A Show Biz ans Ende, waarin ze de rol van de Weense femme fatale Alma Mahler-Werfel vertolkte, in Brechts Dreigroschenoper (Driestuiversopera), of in de titelrol van Hauptmanns Rose Bernd. Voor deze rol, gespeeld aan het Schauspiel Bonn, won de 24-jarige in 1999 de Alfred-Kerr Prijs.

Haar filmdebuut maakte ze in de film Aimée und Jaguar (1998), als deel van een exuberant vrouwenkliekje en met de vrijpostige houding die zo typisch is voor Berlijn. Sindsdien speelt Wokalek bijna uitsluitend hoofdrollen. Hans Steinbichler koos haar voor een rol in zijn moderne “Heimatfilm” Hierankl (2002), waarin een jong meisje na jaren van stilte na een ruzie met haar moeder, haar “generatie ´68” ouders bezoekt, en met de vroegere liefhebber van haar moeder een affaire begint. De rol bezorgt haar de Beierse Filmprijs. Een groot publiek zag eerst alleen haar voeten: in Barfuß (2005) speelt ze naast de Duitse hartenbreker Til Schweiger, regisseur en producent, het personage Leila, die met gedragsproblemen in een psychiatrisch ziekenhuis opgenomen werd. In deze rijkelijke half-bakken gehandicaptenromance meestert ze de moeilijke opgave dit kinderlijk naïeve, sterrenkijkende meisje in nachtkleed geen karikatuur te laten worden. Dankzij haar wordt de film zelfs met een Bambi bekroond.

Talent voor zelfbeheersing

Het contrast met haar rol in Uli Edels omstreden RAF drama Der Baader-Meinhof-Komplex (2008) kon niet groter zijn. Als de wellustige en fanatieke Gudrun Ensslin is Johanna Wokalek bijna te sexy voor een terroriste. De Stern noemde haar „de eigenlijke sensatie van de film“. Rokend en vloekend slaat ze tegen haar celdeur, en krijgt hier eindelijk de gelegenheid haar hele lichamelijkheid in te zetten. De indringende scène waarin Ensslin haar celgenote Ulrike Meinhof, vertolkt door Martina Gedeck, argwanend beloert, werd volledig geïmproviseerd. En toch voelde ze nauwelijks een verbinding met Ennslin, dochter van een pastoor, eveneens afkomstig uit Zuid-Duitsland. “Vanuit een historisch standpunt bezien, begrijp ik het verlangen naar een meer rechtvaardige wereld, en ook de strijd daarvoor. Maar vanaf het moment dat het doden begon, is zij voor mij niet meer begrijpelijk.” In de film is niets te merken van het feit dat deze vrouw haar “uiteindelijk volledig vreemd is”.

De internationaal succesvolle film Die Päpstin (2009), de verfilming van het gelijknamige boek, maakte opnieuw gebruik van haar talent voor zelfbeheersing, maar was ook haar moeilijkste rol tot nu toe. Het draaiboek draagt er weinig toe bij het de, als man vermomde, vrouw in pausmantel gemakkelijker te maken. Zelfs de cirkelvormige monnikentonsuur kan de sierlijke lichaamsbouw niet verbergen (“Het is voor het eerst sinds ik drie jaar oud was, dat ik weer kort haar heb.”) Desalniettemin maakt Wokalek indruk in Sönke Wortmanns monumentale film, door haar vertolking van een vast geloof, tegen de achtergrond van het religieus fanatisme van de kerkelijke middeleeuwen. Ze gebruikt daarvoor een gewaagde mix van vrouwelijke assertiviteit en onthechting, maar vooral een constante angst ontdekt te worden.

Het liefst in Wenen

Is hier een deel van de echte, de ondoorgrondelijke Johanna Wokalek te zien? Haar persoonlijke verhouding tot het geloof houdt ze, zoals alle privé-aangelegenheden, geheim. Openbare gala’s, waar ze wegens haar vele prijzen zeer vaak heen moet, ziet ze als deel van haar beroep. Het hoort bij het rollenspel, iets wat haar in staat stelt überhaupt haar job te doen. “Enerzijds geef je alles, anderzijds ben je door de rol beschermd.” Ze woont het liefst van al in Wenen (“Deze stad heeft een atmosfeer die zo veel creativiteit mogelijk maakt.”), waar zelfs de geadoreerde acteurs van de plaatselijke theaterscène van hun rust kunnen genieten. Aan het legendarische Burgtheater speelde ze al de hoofdrollen van Kleists Das Käthchen von Heilbronn en Lessings Emilia Galotti, maar ook moderne stukken zoals Neil LaButes Some Girl(s). Hopelijk laten Duitse films die ten volle gebruik maken van Johanna Wokaleks charisma en vreugde in haar werk niet meer lang op zich wachten.

Philipp Bühler werkt als freelance journalist en filmcriticus in Berlijn

Copyright: Goethe-Institut e. V., Online redactie
December 2009

Links over dit onderwerp

Weblog: Rory’s Berlin-Blog

Rory MacLean Weblog
Settling in Berlin: Travelwriter Rory MacLean gives an amusing and insightful account of his new home.

Jeugd in Duitsland

Mode, muziek, outfits, politieke voorkeuren: wat doet de Duitse jeugd?