Ulrike Freitag

Met bijna 20 studenten studeerde zij Arabisch in Damascus. Met 29 jaar doctoreerde ze en begon ze haar leraarspositie aan de hogeschool. Met 40 werd ze tot professor gepromoveerd en met 44 leidt zij het centrum “Moderne Orient” in Berlijn, het enige instituut in Duitsland dat zich interdisciplinair en in historisch- vergelijkend perspectief bezig houdt met het Nabije Oosten, Afrika, Zuid- Oost- Azië. Daartussen is ze getrouwd, heeft twee kinderen ter wereld gebracht en is meermaals verhuisd. De vraag is, wat nu nog komt.

Professor Dr. Ulrike Freitag komt uit Freiburg en heeft internationaal carrière gemaakt. Reeds als jonge vrouw reisde ze door Tunesië en volgde een taalcursus in Egypte. Arabisch en Turks beheerst ze vandaag perfect. Dan kwamen onderzoekverblijven in Singapore en Java, Londen, München en uiteindelijk in Bonn, waar zij in het vak Islamwetenschap het professorschap kreeg.

Toen ze in 1982 in Freiburg voor een studie van Islamwetenschap, geschiedenis en nieuwe Duitse Literatuurwetenschappen koos, wist ze dat ze ook naar een Islamitisch land moest gaan – als vrouw geen licht besluit. Een jaarbeurs van de Duitse Academische Buitenlandsdienst (DAAD) gaf haar de mogelijkheid Arabisch en geschiedenis te studeren aan de Damascus universiteit in Syrië. Dat was in 1984 en 1985, een tijd wanneer in het Nabije Oosten de eerste Golfoorlog raast en de Syrische Staatspresident Hafiz al-Assad met alle bitsheid tegen het moslimbroederschap tekeer gaat. Ulrike Freitag zegt vandaag: “Ik heb daar gestudeerd, ik hou van die stad, maar dat betekent niet, dat ik alles, wat daar gebeurt, door een roze bril zie.”

Wat is de Arabische wereld?

Arabisch is de taal van de Koran. Maar kan men van de Islam, van een “Arabische wereld” spreken, vraagt Ulrike Freitag zich af, wanneer nog niet eens duidelijk is wie Arabier is en wie niet? De Arabische Liga bestaat uit 22 landen, daaronder Somalië en de Komoren. De meeste van de 1,2 miljard moslims wereldwijd leven vandaag buiten de traditionele Arabische koloniegebieden, in Pakistan, Bangladesh, India en Indonesië.

Ulrike Freitag ziet het Nabije Oosten, Afrika en Zuid- India geschiedkundig- vergelijkend samen. Dat deze disciplines in het universitair bereik van elkaar gescheiden zijn, vindt ze jammer. Door de brede geografische toegang, die islamitisch gevormde maatschappijen van Mauritanië tot Indonesië omvat, vallen in haar instituut relaties in het oog zoals transnationale netwerken van jonge Koranleerlingen, die bij een louter regionale toegang buiten acht worden gelaten. Het jongste onderzoekingsproject is daarvoor exemplarisch: het gaat om “Moslims in Europa en hun maatschappijen van herkomst in Afrika en Azië”.

Ook dat het Islamisme, anders dan de Islam, als een ideologisch statische entiteit gezien wordt, vond Freitag al altijd foutief. “Islamieten” zijn er in vele vormen, daar helpen woordknuppels als “Islam- fascisme“ absoluut niet. “Het begrip versluiert de veelvoud aan islamitische bewegingen. Abu Mussab al Sarkawi zou zich verwonderd in de ogen gewreven hebben om in één ademtrek genoemd te worden met Muktada al Sadr, de aanvoerder van de sjiietische militie, hij heeft toch tot strijd tegen de Sjiieten opgeroepen. De Sunnitische Hama’s en de Sjietische Hesbollah mogen dan wel strategische allianties aangaan, hun hoofdoriëntatie onderscheidt zich zowel politiek als ook religieus. “’Islam- fascisme’ ignoreert zulke differentiaties, die voor de analyse van en de strijd tegen islamitische bewegingen noodzakelijk zijn en nodigt zo uit tot meervoudige misverstanden.”

Moderniseringstendensen

“Wij houden ons niet bezig met actuele politieke vragen, maar met langdurige ontwikkelingen, om zo de globaliseringdebatten niet enkel een geschiedkundige diepte te verlenen, maar ze ook uit het perspectief van niet- westerse landen te bekijken”, zegt de Islam- wetenschapster. Zo wijst ze erop, dat jonge monarchisten of presidenten in Syrië, Jordanië en Marokko allemaal in Engeland recht en economie gestudeerd hebben. Weliswaar zijn de hardnekkige krachten in hun landen nog sterk, maar in Marokko heeft de koning bijvoorbeeld een grondleggende verandering van het familierecht doorgezet.

Recentelijk zijn er ook vrouwenorganisaties te zien, die het traditionele Moslimbroederschap bijstaan, en toch willen dat ook vrouwen aan het openbaar leven mogen deelnemen. “Vele Islamitische vrouwen hebben dat intussen opgenomen, anderen zijn in hun voorstellingen nog radicaler en streven ernaar om de traditioneel door het geloof gerechtvaardigde restricties voor Islamitische vrouwen van latere, patriarchaal gevormde interpretaties van rechtsgeleerden, aan te klagen.

“Oord der ideeën”

Het ZMO, dat dit jaar zijn tienjarig bestaan viert, is ontstaan uit de Oost- Berlijnse Academie der Wetenschappen. Tegenwoordig is ze ondergebracht in een door Hermann Muthesius ontworpen villa in Berlijn- Nikolassee, samen met een 50.000 banden en 90 specialtijdschriften tellende bibliotheek. Samen met 27 wetenschappelijke medewerkers werkt Ulrike Freitag aan dit centrum, wanneer ze niet juist aan de FU doceert of – zoals onlangs– een docentschap in Edinburgh waarneemt.

En ze heeft succes met haar werk: begin 2006 heeft de Wetenschapsraad voor de tijd na het uitlopen van de huidige sponsoring door de Deutsche Forschungsgemeinschaft (die het ZMO naast de staat Berlijn financiert) op 31.12.2007 een voortzetting van het centrum als zeer gegrond aanbevolen.” In welke vorm, dat blijft in ieder geval tot nu toe nog open. Hangt het van Ulrike Freitag af, dan staat vast: het liefst onafhankelijk.

Sinds kort is het ZMO ook “Oord der ideeën”. Uit ca. 1.500 inzendingen koos een jury van het initiatief “Duitsland – land der ideeën”, gedragen door de bondspresident en de Duitse economie” 365 winnaars. Elke dag van het jaar 2007 wordt respectievelijk één van deze oorden officieel herkend en stelt zich met een evenement aan het publiek voor. Het ZMO zal zijn werk op 19 april 2007 voorstellen.