Aleida Assmann

De herinneringsexpert: Aleida Assmann – Literatuur- en cultuurwetenschapster

Assmann, Aleida (2007); Foto: Endrik Lerch AsconaAssmann, Aleida (2007); Foto: Endrik Lerch AsconaAleida Assmann houdt zich al vele jaren bezig met de begrippen cultureel geheugen en herinnering. Belangrijk voor een collectief geheugen zijn, naar haar mening, officiële gedenkdagen. Vandaar pleit zij voor 8 mei, de dag van de bevrijding van het nationaalsocialisme, als Europese gedenkdag.

Sommigen noemen de literatuur- en cultuurwetenschapster Aledia Assmann graag “herinneringsexpert”. Dat verwondert weinig mensen, want de cultuurantropologie met als thema’s cultureel geheugen, herinnering en vergeten, behoren sinds de jaren 1990 tot de belangrijkste thema’s in haar onderzoek. Zo heeft zij zich bijvoorbeeld intensief bezig gehouden met het Duitse verhaal van herinnering na de Tweede Wereldoorlog en ook met het cultuur- wetenschappelijk geheugenonderzoek en geheugentheorie.

Maar in de rij van haar publicaties zijn ook boeken te zien die schijnbaar uit de toon vallen – Hiëroglyfen – Haltes van een avondlandelijke grammatologie bijvoorbeeld, dat zij in 2004 samen met haar man, Egyptoloog Jan Assman, publiceerde. Maar een blik in haar biografie schept duidelijkheid.

Ambitieuze carrière

Aleida Assmann werd in 1947 geboren in Bethel bij Bielefeld. Zij studeerde Anglistiek en Egyptologie in Heiderberg en Tübingen. Tussen 1968 en 1975 was zij, samen met haar man, meermaals aanwezig bij opgravingen in Boven- Egypte. In 1977 promoveerde zij zowel in Anglistiek als in Egyptologie. In 1992 promoveerde zij aan de nieuw filologische faculteit van de Universiteit van Heidelberg. In 1993 werd haar het docentschap toegekend voor Anglistiek en Algemene Literatuurwetenschappen aan de Universiteit van Konstanz. Ze voerde gasthoogleraarschappen uit aan de Rice University Texas, de elite universiteiten Princeton en Yale, als ook aan de Universiteit in Wenen. Daarnaast is ze ook moeder van vijf kinderen, die tussen 1976 en 1983 geboren werden.

Gemeenschappelijke herinneringsruimte

Aleida Assmann `De lange schaduw van het verleden´; Copyright: C.H. Beck Verlag60 jaar na de Holocaust en het beëindigen van de Tweede Wereldoorlog zijn de Duitsers nog altijd bezig om dit traumatische verleden een “herinneringsvorm” te geven. Vaak wordt de discussie rond het “hoe” van de herinneringvormgeving begeleid door onenigheid en strijd tussen de verschillende interesse- groepen. Aleida Assmann wijst in haar in 2006 verschenen boek De lange schaduw van het verleden – herinneringscultuur en geschiedenispolitiek verschillende wegen aan, die leiden van individuele naar collectieve constructies van het verleden. Ze onderzoekt ook de spanningen tussen persoonlijke ervaring en officieel herdenken, geeft raadgevingen voor een gepaste herinneringscultuur en pleit ervoor om het geheugen een “gemeenschappelijke herinneringsruimte” te geven.

Plaatsgebrek in het collectief geheugen

Aleida Assman maakt een onderscheid tussen de begrippen herinnering en geheugen. Het herinneren voltrekt men als individu, “wanneer men ervaringen heeft die men verwerkt, waarover men nadenkt, die men opnieuw oproept en met andere mensen deelt.” Grotere groepen, zoals een natie bijvoorbeeld, vormen een geheugen om dat deel van het verleden, waarvan ze geen afstand willen doen, present te houden, omdat het voor het heden en de toekomst van de respectievelijke natie als bijzonder belangrijk ervaren wordt. Wat wordt er echter herinnerd? En hoe kan het individu deel hebben aan het culturele geheugen? Aleida Assmann is van mening, dat vooral gedenkdagen daarvoor een mogelijkheid bieden. “In het collectief geheugen heerst plaatsgebrek”, zegt ze. Wat binnen komt, is met een sterke normatieve waarde verbonden: “Het is deel van onze identiteit.” Als voorbeeld vermeldt ze 27 januari, dat sinds 1996 als verjaardag van de bevrijding van Auschwitz in het collectieve geheugen van de Duitsers verankerd is. 3 oktober als dag van de hereniging heeft daarentegen geen historische relevantie. 9 november is dan weer een datum die in het collectief geheugen van de Duitsers verankerd is – in dubbel opzicht: als herinnering aan de Rijkskristalnacht en de val van de muur.

Functie van gedenkdagen

Gedenkdagen staan voor waarden die voor de respectievelijke natie belangrijk zijn, omdat er uit bepaalde historische gebeurtenissen lessen worden getrokken. Wanneer een natie de dag van de bevrijding van Auschwitz tot gedenkdag uitroept, betekent dat, dat ze aangeeft niet te willen vergeten en mensenrechten erkent als het hoogste goed in de staat. Voor Aleida Assmann zijn gedenkdagen dus veel meer dan een formaliteit of loze woorden, precies omdat ze de functie van het collectief geheugen dragen. Vandaar kan ze zich ook 8 mei, dag van het officiële oorlogseinde, voorstellen als Europese gedenkdag, en het klinkt bijna als een oproep wanneer ze zegt: “8 mei is een datum waarop de Europeanen elkaar kunnen ontmoeten en de individuele, particuliere ervaringsgeheugens met een gemeenzame visie voor de toekomst kunnen combineren.”

Selectie van haar publicaties

Der lange Schatten der Vergangenheit – Erinnerungskultur und Geschichtspolitik, Uitg. C. H. Beck, München 2006

Generationsidentitäten und Vorurteilsstrukturen in der neuen deutschen Erinnerungsliteratur, Uitg. Hubert Christian Ehalt, Picus Verlag, Wenen 2006

Hieroglyphen – Stationen einer abendländischen Grammatologie, Wilhelm Fink Verlag, München 2004

Einsamkeit – Archäologie der literarischen Kommunikation, Wilhelm Fink Verlag, München 2000

Geschichtsvergessenheit – Geschichtsversessenheit – Vom Umgang mit deutschen Vergangenheiten nach 1945, Deutsche Verlagsanstalt, Stuttgart 1999

Nadja Encke
freelance journaliste

Copyright: Goethe-Institut e. V., Online-Redaktion
december 2007

    Duitsland denkt

    Deutschland denkt
    Duitse wetenschappers zijn er volop, maar hoe vind je nu precies de wetenschappelijke experts, die bij een actueel project nodig zijn?