hun Dialecten

Dialecten in de Duitse culturele scène

Many artists are using their dialects against the trend.  Photo: Diana Lundin © iStockphotoViele Künstler arbeiten ganz entgegen den Trend mit ihren Dialekten.  Foto: Diana Lundin © iStockphotoDialecten zijn oubollig en klinken ongeletterd. Wie iets wil bereiken, moet Hoogduits spreken – zo luidt de wijdverbreide opvatting. In de culturele scène is dat anders. Daar zijn dialecten zelfs van voordeel: ze lijken authentiek en zorgen voor een komische noot.

„Dkia miaset jeda Morga aufd Woid“, zo klingt het, wanneer een Zwaab uit het landelijke Kohlstetten je zegt dat de koeien elke morgen op de wei moeten. Iemand die nog maar pas begonnen is met Duits leren, zal dit niet begrijpen. Maar iemand die uit Berlijn komt ook niet. Zwabisch is een van de vele Duitse dialecten, een gesproken variant van het Duits met een regionale toets. De uitspraak, grammatica en woordenschat zijn dusdanig afwijkend, dat vele Noord-Duitsers een Zwaab niet verstaan.

Vroeger sprak iedereen de streektaal

Dialecten, ook streektalen genoemd, verraden waar de spreker vandaan komt – soms wordt zelfs in het naburige dorp al een ander dialect gesproken. En: dialecten polariseren. Ze verbinden en scheiden ons, worden als charmant beschouwd, maar wijzen ook op een lagere scholingsgraad. Sommige mensen zijn trots op hun dialect, anderen verbergen hun dialect liever.

Donato Plögert aus Berlin singt seine Lieder in Dialekt.  Foto: © M. Plögert60 procent van de Duitsers spreekt een dialect. Dat bleek uit een rondvraag van het Instituut voor Duitse taal in 2009, de meesten van hen leven in het Zuiden van Duitsland.

Vroeger sprak iedereen een dialect: Frankisch, Brandenburgs of Hessisch. De communicatie tussen de verschillende groepen was vaak moeilijk. De gestandaardiseerde Duitse taal maakte een regionaal overkoepelende communicatie voor het eerst mogelijk. Inmiddels verdringt het Hoogduits de streektalen in toenemende mate. Verstedelijking, sociale doorgroei, een hogere scholingsgraad en de invloed van de media dragen daartoe bij.

Liederen in het Berlijnse dialect

Veel kunstenaars, zoals cabaretiers, musici of schrijvers werken, tegen de trend in, met hun dialecten, en zijn daarmee uiterst succesvol, en dat niet alleen in hun respectievelijke taalgebied. Wanneer Donato Plögert zijn “nieuwe Berlijnse liederen” zingt, kan elke Duitser hem verstaan. “Berlinerisch”, het Berlijnse dialect, geldt als charmant en vrijpostig, de typische “Berliner Schnauze”, het Berlijnse bekkie, is in heel het land populair. Plögert zingt al zes jaar in het dialect. In het dagelijkse leven spreekt hij geen dialect. “Als kind mocht ik dat niet”, zegt hij. Als kunstenaar is het Berlijnse dialect voor hem een middel om “moeilijke sociale thema’s op te vrolijken”. Zijn liederen gaan over demente oma’s, jeugdcriminaliteit in scholen of het homoseksuele koppel van hiernaast. Plögert vindt dat het dialect zijn liederen een hart geven, en ook humor. “In het dialect spreek je sneller, de woorden komen er pittiger uit.” Dat is goed voor de pointe.

Cabaret op zijn Sachsisch

Kabarettist Uwe Steimle findet, dass Mundarten zur Komik beitragen.  Foto: © PR AgenturOok Uwe Steimle, acteur en cabaretier uit Dresden, vindt dat dialecten bijdragen tot de komedie. “Dialecten zijn op zichzelf al grappig”, zegt hij. “Ze nemen zichzelf niet al te serieus.” Humor is slechts een reden waarom zijn cabaretfiguur Günther Zieschong Sachsisch spreekt. Steimle is Sakse in hart en nieren, het Saksische maakt deel uit van zijn persoonlijkheid. Het geeft hem een gevoel van thuis-zijn en samenhorigheid. Steime is van mening dat “wie Hoogduits spreekt, niet herkend wil worden”. Hij vindt de standaardtaal koel en afstandelijk. Dialecten zijn authentiek. „De taal komt uit de buik“, zegt hij, “ik kan de dingen daardoor exact zo tot uiting brengen, zoals de mensen ze zeggen“.

Het feit dat de zangerige taal van de Saksen eerder onpopulair is, stoort Steimle niet. Bij rondvragen komt het Saksisch steeds weer ver onderaan op het populariteitsscala van dialecten terecht. Veel Duitsers associëren het Saksisch nog altijd met het Saksische leiderschap van de DDR dictatuur en met de problemen van Oost-Duitsland. Steimle gaat daar tegenin. Met Saksisch. „Met mijn dialect tracht ik begrip te winnen voor het DDR verleden“, zegt hij. Bij zijn publiek slaat dat verrassend goed aan.

Theater op zijn Beiers

„Wanneer een mens met een regionaal tintje spreekt, dan is hij authentiek”, zo theaterregisseur Christian Stückl, die zelf een sterk Beiers accent heeft. “Je voelt gewoonweg meer mens.” Stückl is intendant aan het “Münich Volkstheater”, waar klassiekers zoals Goethe, Kleist en Shakespeare opgevoerd worden. Niet in het Beiers. “Die werken hebben al een eigen dialect”, zegt hij. Anderzijds is hem ook opgevallen dat het publiek dichter bij de figuren staat, wanneer op het podium Beiers gesproken wordt – zoals in de landelijke volkstoneeltheaters, die verhalen uit de streek in het dialect opvoeren.

Steimle: Mit meinem Dialekt werbe ich um Verständnis für die DDR-Vergangenheit  Foto: © PR AgenturDaarom ensceneert Stückl voor zijn veeleisend publiek soms ook werken in het dialect, geen Kleist of Goethe, maar toch „hoogliteratuur“, die wij in het Beiers opvoeren. Momenteel is dat de komedie Der Brandner Kaspar und das ewig' Leben. Ook voor Stückl gaan dialect en komedie hand in hand. “Het is de meeste levendige taal, de wijze waarop mensen spreken”, zegt hij. “En daaruit ontstaat komedie.” Brandner Kaspar zorgt al 5 jaar voor een uitverkocht theater. Het stuk trekt jaarlijks vier keer zoveel toeschouwers aan als een Hoogduits werk, vertelt hij. Oudere, maar ook veel jongere mensen.

Katja Hanke
is taalkundige en freelance journaliste.

Copyright: Goethe-Institut e. V., Online redactie
Juni 2010

Hebt u nog vragen over dit arikel? Contacteer ons!
Mail Symbolonline-redaktion@goethe.de

 

Links over dit onderwerp

Weblog: Rory’s Berlin-Blog

Rory MacLean Weblog
Settling in Berlin: Travelwriter Rory MacLean gives an amusing and insightful account of his new home.

Weblog: „Meet in Finland“

Onder „Meet in Finland“ kunt u lezen wat schrijvers en kunstenaars, die op uitnodiging van het Goethe-Institut een langere tijd in Finland doorbrengen, daar beleven.