hun Nationaaldichter

„Goethe!“ – een frisse kijk op de Duitse nationale dichter

Johann Wolfgang von Goethe is een held in Duitsland. Hij is de belangrijkste Duitstalige schrijver. Hij was ongetwijfeld een briljante man, die niet alleen het drama Faust, zijn meesterwerk, geschreven heeft, maar ook gedichten en romans, alsook wetenschappelijke en filosofische teksten. Maar was hij ook een rockstar? Of, preciezer gezegd, was hij een beroemdheid uit de late 18de eeuw die vrouwenharten sneller deed slaan?

Szenenfoto aus „Goethe!“, Alexander Fehling als Goethe; Copyright: 2010 Warner Bros. Ent. 

Dat wil de nieuwe film Goethe! van Philipp Stölzl doen geloven. Toen ik het uitroepteken na de naam van de dichter zag staan, kreeg ik het benauwd. Het leek evident dat de arme Johann Wolfgang nu de Mama Mia! behandeling ging krijgen. Weer een Duits instituut dat het onderspit delft. (Kunt u zich nog aan de Deutsche Mark herinneren? Of moet ik zeggen: de Deutsche Mark!) Philipp Stölzls vorige werk omvat videoclips voor Madonna, Rosenstolz en Rammstein. En nu: JWG.

Een soort James Dean

Szenenfoto aus „Goethe!“; Copyright: 2010 Warner Bros. Ent.

Dus aarzelde ik om naar de bioscoop te gaan, uit vrees dat ik getuige zou worden van een aanfluiting, een verraad van een Duits genie. En aanvankelijk viel ik inderdaad over alle historische onnauwkeurigheden. De film geeft Goethe weer als een vrijpostige, briljante, goed uitziende 23-jarige – alleszins geloofwaardig – maar de Duitse nationale dichter wordt als een soort James Dean gestileerd. De film toont Goethe als studentendrop-out (fout), die verliefd wordt op Lotte (juist), de verloofde van zijn baas (niet helemaal waar), culminerend in seks in de regen (bijna zeker niet waar), en een duel met de bedrogen verloofde (niet waar).

Het volgende is gebeurd: een filmregisseur heeft geprobeerd uit een Duitse nationale held een mens te maken die voor de nieuwe generatie Duitsers begrijpelijk is. Dat vind ik wat ontstellend, want, hoewel ik een Engelsman ben, werd Goethe mij op dezelfde wijze bijgebracht als dat bij generaties van Duitsers het geval was. Dat betekent, ik moest teksten uit elkaar halen en analyseren, zijn verzen uit het hoofd leren en voordragen, en in het onderricht de ware aard van het Faustiaanse koopje bespreken. We werden onderwezen over Goethes werk, niet over zijn liefdesleven.

Historische nauwgezetheid opofferen

Goethe-Denkmal in Frankfurt; Copyright: www.pixelio/Foto: Dr. Klaus-Uwe Gerhardt

Een gelijkaardige verontwaardiging bracht de film Shakespeare in Love in 1998 in Groot-Brittannië teweeg. In de film wordt Engelands meest formidabele schrijver – die natuurlijk door Goethe bewonderd werd – geportretteerd als een romantische dwaas. Hij heeft zopas een komedie geschreven met de titel Romeo and Ethel, gewijd aan zijn vriendin. Nadat hij ontdekt dat Ethel hem bedrogen heeft, verbrandt hij het stuk en begint in plaats daarvan aan een tragedie, Romeo and Julia genaamd. Maar hij heeft last van writer’s block. Pas wanneer hij verliefd wordt op Gwyneth Paltrow kan hij weer schrijven – over het thema van de verboden liefde. Het is allemaal vrolijke (Oscar- winnende) onzin, en enkel het feit dat de film vol zit met Shakespeariaanse woordspelingen behoedde het ervoor door vaderlandslievende Shakespeariaanse aanhangers afgekraakt te worden.

Als rechtvaardiging diende hetzelfde argument als bij Goethe!. Wanneer een film Shakespeare of Goethe interessant of relevant maakt voor een nieuwe generatie van lezers, dan is dat het waard hiervoor historische nauwkeurigheid op te offeren. Een gelijkaardig argument werd gemaakt voor de film Amadeus, waarin Mozart weergegeven werd als een hip, seksgeobsedeerd, vulgair wonderkind, en een nevenplot uitgevonden werd over Salieri als kwaadaardige hofrivaal. De Oostenrijkers waren onthutst, maar jonge mensen waren plots geïnteresseerd in Mozart. “Amadeus is overigens een van onze grote voorbeelden. De film was grotendeels fictief… en is toch de allerbeste film over Mozart”, zegt Stölzl.

Kunstmatige erotisering

Er waren eerder al pogingen om Goethe op de lijnwand tot leven te wekken: iets meer dan tien jaar geleden draaide Egon Günther de film Die Braut over Christiane Vulpius, of eerder over haar ménage à trois met Charlotte von Stein en Goethe. Duitslands grote literaire voorbeeld brengt het er in de film niet goed vanaf: hij wordt weergegeven als een mens die beschaamd is om zijn vrouw Christiane Vulpius in het openbaar te tonen, een morele lafaard die haar schreeuwen ignoreerde toen ze op sterven lag.  

Was Goethe werkelijk zo – of wordt hij hier vanuit een moderne gezichtshoek beschouwd. Afgezien van Die Leiden des jungen Werther speelden vrouwen blijkbaar geen grote rol in zijn werk. Maar om klassieke literatuur toegankelijk te maken voor de videospel- en internetgeneratie moet Goethes leven dus kunstmatig geërotiseerd worden.

Miriam Stein und Alexander Fehling in „Goethe!“; Copyright: 2010 Warner Bros. Ent.

Zelfs de filmmakers van Goethe! geven toe dat Goethe Lotte (in de film vertolkt door Miriam Stein) hoogstwaarschijnlijk alleen maar gekust heeft. Maar het personage van de jonge Werther is fascinerend en ik begrijp waarom Philipp Stölzl met de historische feiten jongleert – in de film is Goethe in Jeruzalem getuige van de zelfmoord van zijn vriend, die later als basis dient voor de smoorverliefde Werner, en knoopt zo fictie en waarheid samen.

In de laatste scène zien we Goethe voorbij een menigte mensen reizen, die met elkaar vechten om een exemplaar van Werther te pakken te krijgen en die – nadat ze hem herkennen – “Johann, Johann” roepen, als was hij de zanger van Tokio Hotel. En in werkelijkheid zou het zich wel eens zo kunnen afgespeeld hebben. Die Leiden des jungen Werther was waarschijnlijk de eerste Duitse cultroman. Sommige mensen imiteerden Werther en benamen zich na het lezen van het boek het leven. Vertwijfeling, onbeantwoorde of verijdelde liefde: dat verkoopt altijd.

Goethe kan leuk zijn

Szenenfoto aus „Goethe!“; Copyright: 2010 Warner Bros. Ent. 

Toen ik de film dan uiteindelijk ging zien, kneep ik een oogje dicht voor de kitsch en de recensie in TV Digital („Der perfekte Film, um den ollen Goethe kennenzulernen“) en genoot van de vertoning. In de cinema was ik omringd door jonge mensen. Als alleen al tien ervan geïnspireerd werden om nadien Goethe te googlen, dan heeft de film al iets bewerkstelligd. Een prominente persoonlijkheid van de Duitse jeugdcultuur is muziekproducent Diether Bohlen, jurylid bij Deutschland sucht den Superstar, het Duitse equivalent van Popidool, een talentshow voor de niet-getalenteerden. Toen men hem vroeg of hij Goethe gelezen had, antwoordde hij: “Er zijn veel dingen die in het leven belangrijker zijn.” Misschien zullen een paar van Bohlens fans Goethe! Gaan zien, daarna Die Leiden des jungen Werther lezen en begrijpen wat echt talent is. Goethe! kan de gemoederen van conservatieve Duitsers verhitten, omdat de film Goethes werk lijkt te trivialiseren. Maar hij zal ook enkele traditionalisten zoals mezelf overtuigen. Goethe kan leuk zijn. Wie had dat gedacht?

 

Roger Boyes
is Duitsland correspondent voor het Britse dagblad „The Times“. Hij woont al 20 jaar in Duitsland en schrijft de columns „My Berlin“ in de „Tagesspiegel“. In zijn boek „My dear Krauts“ beschrijft hij met typisch Britse humor de eigenheden van het dagelijkse leven in Duitsland.

Copyright: Goethe-Institut e. V., Online redactie

Oktober 2010

Foto „Goethe-Denkmal in Frankfurt“ © Dr. Klaus-Uwe Gerhardt / PIXELIO

Hebt u nog vragen over dit artikel? Contacteer ons!

 online-redaktion@goethe.de

Links over dit onderwerp

Weblog: Rory’s Berlin-Blog

Rory MacLean Weblog
Settling in Berlin: Travelwriter Rory MacLean gives an amusing and insightful account of his new home.

Weblog: „Meet in Finland“

Onder „Meet in Finland“ kunt u lezen wat schrijvers en kunstenaars, die op uitnodiging van het Goethe-Institut een langere tijd in Finland doorbrengen, daar beleven.