Tatort

De moord op zondag – 40 jaar "Tatort"

„Tatort“-Logo zum Jubiläum; © ARD/WDR„Tatort“-Logo zum Jubiläum; © ARD/WDR

Op 29 november 1970 begon met "Taxi nach Leipzig" (Taxi naar Leipzig) de moordende carrière van de meest populaire Duitse crimiserie "Tatort" (letterlijk vertaald: plaats delict). Niet alleen het misdrijf, maar ook de Duitse maatschappij kwam daarbij steeds in het vizier te staan.

Paul Trimmel moet naar Leipzig. Nadat op een Oost-Duitse rustplaats langs de autosnelweg een lijk met West-Duitse schoenen gevonden werd, heeft de procureur-generaal van de DDR de Hamburgse hoofdcommissaris om hulp gevraagd. Wanneer het verzoek voor ambtelijke hulp kort daarna weer ingetrokken wordt, gaat Trimmel in de DDR illegaal verder op onderzoek – en komt in een zaak terecht die diep in het hart van de Duits-Duitse splitsing voert.

„Tatort“-Folge „Taxi nach Leipzig“; © ARD/NDR

Eigenlijk bezat Taxi nach Leipzig van de openbare omroep Norddeutscher Rundfunk (NDR) alles, wat de latere Tatort afleveringen kenmerkt: het lijk aan het begin, de moordenaar op het einde, daartussen een eigenwillige commissaris met regionale wortels als middelpunt. Dan nog een realistisch tijdgebonden verhaal. En: "geen flashbacks, geen wilde camerahandelingen." Degelijke detectivespanning dus op het hoogste niveau."

„Ik kreeg het erg benauwd“

De "basisovereenkomsten" waarover de betrokken ARD tv-zenders voor hun gezamenlijke misdaadserie een overeenstemming moesten bereiken, heeft Gunther Witte, de uitvinder van Tatort, exact 40 jaar geleden opgesteld. Op enkele uitzonderingen na gelden ze tot op heden – en dat na meer dan 780 afleveringen.

Der frühere WDR-Fernsehspielchef und „Tatort“-Erfinder Gunther Witte beim Fototermin anlässlich des Jubiläums „40 Jahre Tatort“ am 5. Oktober 2010 in Hamburg; © ARD/Thorsten Jander

Toch was de redacteur van de omroep Westdeutscher Rundfunk (WDR) niet zo zeker van succes, toen hij destijds de opdracht kreeg om de spannende tv-zending "Der Kommissar" (De commissaris) van de omroep Zweites Deutsches Fernsehen (ZDF) te beconcurreren.

"Ik wist dat er nergens ter wereld een misdaasreeks bestond met tien verschillende commissarrissen", weet Witte nog. "Soms heb ik gedacht: dat kan helemaal niet, dat de mensen zo iets aanvaarden. Ik heb het heel erg benauwd gehad."

 

Een spiegel van Deutschlands

Zijn angst bleek onterecht. Na 40 jaar lijkt Tatort vitaler dan ooit. De reeks wordt nog altijd ´s zondags primetime uitgezonden om 20.15 uur bij ARD, en er worden voortdurend herhalingen uitgezonden. Fans spreken af voor public viewing, en crimi-citytrips geleiden naar de scènes van de fictieve misdrijven.

Kölner „Tatort“-Kommissare; © WDR/Kerstin Stelter

Alleen al in 2011 zullen 30 commissarissen in geheel Duitsland voor recht en orde zorgen. De serie was ook altijd een spiegel voor Duitsland. Zo toont de dissertatie Tatort. Ein populäres Medium als kultureller Speicher (Tatort. Een populair medium als cultureel geheugen, 2010) aan, hoezeer de serie, georiënteerd aan maatschappelijke debatten, sedert de jaren zeventig veranderd is.

Terwijl destijds nog de geordende burgerstand centraal stond, stelde de serie zich later open voor actuele problematieken zoals werkloosheid, aids of kinderhandel, maar ook subculturen en internationale fenomenen zoals de oorlog in Bosnië of de Russische maffia. Net zoals de sfeer in Duitsland werd ook Tatort – tot aan de visuele esthetiek toe – onheilspellender.

Goetz George als Horst Schimanski; © WDR

Markante uitdrukking van deze verandering was de tot op heden meest populaire commissaris, die in 1981 de opvolging van de intelligende commissaris Haverkamp (Hansjörg Felmy) uit Essen op zich nam: Goetz George, alias Horst Schimanski, een gespierd arbeiderskind met een crimineel verleden, geneigd tot drankzucht en gokspelen, die in totaal 29 afleveringen door Duisburg trok – en in 1997 zelfs een eigen hoogwaardig geproduceerde spin-off reeks kreeg. Duitslands grootste boulevardkrant Bild telde meermaals in blikvangers zijn scheldwoorden mee. 

Neigungg tot Kommödie

Münsteraner Ermittler-Duo; © WDR„Misdaadkomedies" noemde George de Schminaski episodes: een Tatort trend die tegenwoordig weer populair is, vooral bij het jongere publiek, een trend die de crimiserie met hoofdcommissaris Frank Thiel (Axel Prahl) en forensisch patholoog professor Karl-Friedrich Boerne (Jan Josef Liefers) uit Münster sedert 2002 sterker dan ooit nakomt. 10,49 miljoen toeschouwers hebben de recente aflevering Spargelzeit (Aspergetijd, 2010) gezien, waarin het komedieachtige teveel het evenwicht met het criminologische aspect bijna deed kantelen.

Ulrike Folkerts mit Kollegen; © SWR/Krause-Burberg

De moderne Tatort focust over het algemeen op het privéleven van de commissarissen, en intussen in toenemende mate op duo´s – en ook op sterke vrouwenfiguren als rechercheurs. Wat in 1978 met Nicole Heesters na drie episodes mislukte, leidde elf jaren later tot succes met onderzoekster Ulrike Folkerts alias Lena Odenthal, die ondertussen de meeste dienstjaren telt, van de moordcommissie Ludwigshafen. Folkerts loste tot op heden in meer dan 50 opleveringen zaken op.

Ondertussen wordt ze terzijde gestaan door onder andere Maria Furtwängler als alleenstaande moeder Charlotte Lindholm van het LKA Hannover, en sedert eind 2010 ook Sibel Kekilli als Sarah Brandt (Kiel) en sedert 2011 Nina Kunzendorf als Anja Amberger (Frankfurt am Main).

 

Fassbinder kreeg Filmverbod

„Tatort“-Vorspann; © AR/SF/DRS/ORF

Naast de sterke acteurs stonden in het verleden steeds weer de uitmuntende regisseurs en draaiboekauteurs garant voor succes. Een uitstekend voorbeeld hiervoor is Wolfgang Petersen, die met zijn legendaire aflevering Reifezeugnis (Einddiploma, 1977), met Nastassja Kinski, Christian Quadflieg en Judy Winter, een visitekaartje voor zijn latere Hollywood carrière creëerde.

Enkel Rainer Werner Fassbinder mocht ondanks zijn uitdrukkelijke wens geen Tatort draaien. Niet om wille van zijn veel te wilde vertelstijl, maar wegens het grove plot van zijn ingeleverd exposé over een schandaal in de Duitse eredivisie. Tatort uitvinder Witte wordt tot op heden ongaarne over dit verzuim aangesproken.

 

In de vergifkast van de ARD

Paul Stöver (Manfred Krug) und Peter Brockmöller (Charles Brauer); © NDR/M. SawhneyDe makers van Tatort hebben ambachtelijk niet steeds met dodelijke zekerheid geageerd. Uitgerekend het draaiboek van Asta Scheib en Martin Walser voor Armer Nanosh (1989) met de "zingende commissarissen" Paul Stoever (Manfred Krug) en Peter Brockmöller (Charles Brauer) werd verweten vol met ressentimenten te zitten tegen Sinti en Roma. En de episode Der gelbe Unterrock (De gele onderrok, 1979), die zich afspeelde in de omgeving van het carnaval te Mainz, geldt als voorlopig dieptepunt. Tot op de dag van vandaag ligt ze vergrendeld in de gifkast van de ARD.

In werkelijkheid zijn sedert 1970 veel boekenplanken in de Tatort vergifkast leeg gebleven. Ook de meest recente Tatort aflevering Wie einst Lilly, die de ARD eind november uitzond ter gelegenheid van het 40-jarig bestaan van de serie, zal niet onder vuur – en dus niet achter slot en grendel – komen te liggen. In die aflevering voerde Ulrich Tukur voor het eerst als ondertussen 102de rechercheur Felix Murot onderzoek in het milieu van de onderzoeksjournalistiek en RAF.

Een Tumor, "Lilly" genaamd“

„Tatort“-Episode „Wie einst Lilly“; © HR

Niet enkel de jeugdliefde van de ruige, cynische Murot heet Lilly, het is ook de naam die de LKA- werknemer aan zijn hersentumor gegeven heeft.

Zolang de Tatort acteurs zelfs dermate buitenissige invallen geloofwaardig kunnen spelen, zal Duitslands meest populaire misdaadserie ook in de toekomst niet kapot te krijgen zijn.

 

Rüdiger Dingemann: Tatort. Das Lexikon. Alle Fakten. Alle Fälle. Alle Kommissare. Knaur Taschenbuch Verlag 2010, 474 Seiten, ISBN: 9783426784198.  (Tatort. Het lexikon. Alle feiten. Alle feiten.. Alle commissarissen.) Uitgeverij Knaur Taschenbuch Verlag 2010, 474 pagina´s, ISBN: 9783426784198. 12,00 Euro.
Thomas Köster
Links over dit onderwerp

Weblog: Rory’s Berlin-Blog

Rory MacLean Weblog
Settling in Berlin: Travelwriter Rory MacLean gives an amusing and insightful account of his new home.

Weblog: „Meet in Finland“

Onder „Meet in Finland“ kunt u lezen wat schrijvers en kunstenaars, die op uitnodiging van het Goethe-Institut een langere tijd in Finland doorbrengen, daar beleven.