Winnetou

Winnetou is er weer, of: waarom de boeken van Karl May de Duitsers zo bekoren

Winnetou (Pierre Brice) en zijn zus Ntscho-tschi (Marie Versini).
Copyright: picture-alliance/ obs/ARD DEGETOEen bleke cowboy met een klein buikje rijdt op een open plek. Afgezien van de lederbroek, de hoed, het zilveren pistool aan zijn zijde en natuurlijk het paard, zou hij ook een bankfiliaalleider uit de provincie kunnen zijn. Niet van de soort die met waardepapieren jongleert, maar het half strenge, half vriendelijke type, dat met jou over de terugbetaling van de hypotheek spreekt.

Bijgevolg laat deze vermeende veroveraar van het Wilde Westen het publiek, dat voor de dagelijkse zorgen gevlucht is naar Bad Segeberg, eerder koud. Maar plotseling verschijnt er een man op het beeldscherm die duidelijk een apache strijder is: hij zit elegant in het zadel, het zwarte haar is samengebonden, hij is één met zichzelf en gevechtsklaar. Op dit moment is er een collectieve zucht van opluchting van de Duitsers te horen, die dit zeldzame schouwspel in een verregend, Noord-Duits kuuroord in ogenschouw nemen. Winnetou is aangekomen.

Karl Mays werk eren

Karl May als Old Shatterhand,
Copyright: Karl May Verlag Bamberg Elk jaar stromen de Duitsers tussen juni en september naar Bad Segeberg in Schleswig-Holstein en naar Radebeul in Sachsen om Karl Mays werk te eren. Het gaat daarbij niet alleen om een nieuwe enscenering van het Wilde Westen. In Duitsland lijkt men zich op veel plaatsen in de zomer graag te verkleden. Er zijn piratenshows op Rügen en in Grevesmühlen, een Romeinenfeest in Xanten en talrijke ridderfeesten. Maar komt de Duitse ziel zo na, als de Karl-May opvoeringen van de verhalen over grenskolonist Old Shatterhand en zijn trouwe apache- broeder Winnetou. Wanneer je vrouwen van middelbare leeftijd naar hun lievelingsheld in hun kindertijd vraagt, dan luidt het eenstemmige antwoord “Winnetou”. En elke man boven de veertig kan een persoonlijke anekdote over de Karl-May held bijdragen. Mays wildwest romans werden meer dan 200 miljoen keer verkocht. Niet slecht wanneer je bedenkt dat de schrijver (die zijn lezers in de waan liet, dat de avonturen van Old Shatterhand op eigen ervaringen berustten) de verhalen in zijn bibliotheek in Dresden verzon. Deze boeken brachten drie of vier of nog meer generaties Duitse jongens ertoe, vrijwillig een boek ter hand te nemen, en had daarmee dezelfde uitwerking als the Adventures of Huckleberry Finn (De avonturen van Huckleberry Finn) op jongeren in de VS. Daarna kwamen de Winnetou - films. De rondedans werd geopend door Der Schatz im Silbersee (De schat in het Zilvermeer) in1962, gevolgd door een dozijn andere films, die miljoenen toeschouwers in de cinemazalen lokten.

Een onverklaarbare invloed

Maar waarom zijn boeken over Amerika, geschreven door een man die pas op hoge leeftijd dit land bezocht, die een oplichter en een fantast was, iets „typisch Duits“ geworden? Albert Einstein hield van Karl Mays verhalen, zo ook Kaiser Wilhem II, Franz Kafka, regisseur Fritz Lang en Hermann Hesse. Toneelschrijver Carl Zuckmayer doopte zijn dochter zelfs Winnetou. De invloed van de films is noch veel minder verklaarbaar. De rol van Winnetou werd vertolkt door de Franse acteur Pierre Brice, de filmen werden in Joegoslavië gedraaid, er was bijna niets authentiek aan. Hoe konden ze de Duitsers dan zo in hun ban slepen?

Karl Mays „Verzamelde werken“ worden al meer dan 110 jaar geproduceerd met de onmiskenbare groene boekenband.
Copyright by Karl-May-Verlag, Bamberg

Misschien ligt het aan de vertelstructuur van Mays verhalen. Old Shatterhands echte naam is Karl. Zijn bijnaam kreeg hij toen hij met de blote hand een beer doodde. Een slag met de vuist. Karl is landmeter en moet een spoorlijn door Arizona cartograferen. Zijn opdrachtgevers zijn gierig en zo gewetenloos dat ze de Apaches niet eerst vragen of ze hun land weggraaien kunnen. Winnetou neemt Karl en enkele andere landmeters gevangen. Ze dreigen allemaal gedood te worden, zegt hij, het zij dan, Karl slaagt er in een Apache strijder in een gevecht van man tot man te doden. (Winnetou heeft er natuurlijk geen flauw idee van dat hij met een Duitser te maken heeft, die een grizzlybeer met één enkele vuistslag doden kan, of een vogel van op een afstand van 1.5000 meter schieten kan.) Old Shatterhand vecht tegen Winnetou’s vader, wint, maar spaart diens leven. Vanaf dit moment wordt Winnetou Old Shatterhands trouwe metgezel. Samen strijden ze voor het goede, en tegen uitbuiting en ongerechtigheid. De booswichten zijn de bleke spoorwegbazen – die door de propagandisten in het Derde Rijk als Joden voorgesteld werden (ja, ook Hitler was een fan) – of als Indianen van andere stammen.

Een vleugje Duitse romantiek

Freilichttheater aan de Kalkberg in Bad Segeberg,
Copyright: Karl-May-Festspiele Bad Segeberg Deze argeloze onzin vond bij de Duitsers misschien ook gehoor voor historische redenen. Na het mislukken van de revolutie van 1848 emigreerden vele Duitsers naar Texas, op zoek naar een vrije en open maatschappij. Old Schatterhands verbondenheid met de natuur had iets van het ideaal van de Duitse romantiek. Hij belichaamde de era van de vallenzetters en grenskolonisten, onberoerd door het moderne tijdperk. Het zijn de slechte geldgevers en proto- kapitalisten in Karl Mays boeken, die deze Tuin van Eden door hun hebzucht naar geld vernietigen.

De Nazi’s zagen Old Shatterhands zeemansgaren dan weer als parabel voor de superioriteit der rassen (waarbij ze over het hoofd zagen dat Winnetou zijn bleke, Duitse heer in veel opzichten naar de kroon stijgt. De eerste geregelde Karl-May feestspelen vonden plaats tussen 1938 en 1941 in Sachsen. Maar na de oorlog werd Sachsen een deel van de DDR en het communistische regime stond wantrouwig tegenover Old Shatterhand. Verheerlijkte hij niet de imperialistische VS? En hoe moest men Winnetou’s bekering naar het christendom op zijn sterfbad begrijpen? Wanneer zijn beste kameraad op sterven ligt, laat Old Shatterhand een bijzondere versie van Ave Maria spelen,. Ook vandaag nog beweegt deze scène de ongeveer 350.000 zomerbezoekers op pelgrimstocht in Bad Segeberg tot tranen toe. Karl Mays werken waren onder de communisten verboden en de opvoeringen in open lucht vonden pas weer vanaf 1984 plaats. Dus hebben zowel de fascisten als ook de communisten deze Duitse romanhelden miskent.

Bij Duitse vrouwen is hij graag gezien

Erol Sander als Winnetou,
Copyright: Karl-May-Festspiele Bad Segeberg Dat Karl Mays verhalen in een multiculturele omgeving ingebed zijn, zou tegenwoordig tot nadenken moeten aansporen. Want de Duits-Amerikaanse grenskolonisten en de dankbare Apaches slagen er in, culturele barrières te overwinnen om samen het slechte in de wereld te bestrijden. De schrijver Klaus Mann mag May in 1940 dan wel als “grote profeet van een foute Messias” belasterd hebben, maar misschien waren Mays figuren eenvoudigweg de voorlopers van de Verenigde Naties.

Niets van dat alles verklaart echter waarom Winnetou bij Duitse vrouwen zo graag gezien is. Pierre Brice is al lang met pensioen, en de Duits- Turkse acteur Erol Sander heeft ondertussen diens rol bij het festival overgenomen. Brice heeft zich echter meer dan alle anderen in de figuur van Winnetou verdiept. “Hij is een held, en dat in alle omstandigheden”, zo Brice. “Hij is moedig en respectabel, vrijgevig en behulpzaam. Hij is een trouwe vriend en… twijfelt niet zelf zijn leven op het spel te zetten.” Dat is waarnaar veel Duitse vrouwen in een relatie verlangen. Old Shatterhand daarentegen doet hen waarschijnlijk eerder denken aan hun echtgenoten in het ware leven, die mannen die liever voetbal kijken, dan het gras te maaien of een gesprek te voeren.

Roger Boyes
is Duitsland - correspondent van The Times. Hij leeft al 20 jaar in Duitsland en schrijft de column „My Berlin“ in de Tagesspiegel. In zijn boek ‘My dear Krauts” beschrijft hij met typisch Britse humor de eigenheden van het dagelijkse leven in Duitsland.

Copyright: Goethe-Institut e. V., Online-Redaktion
juni 2009

Links over dit onderwerp

Weblog: Rory’s Berlin-Blog

Rory MacLean Weblog
Settling in Berlin: Travelwriter Rory MacLean gives an amusing and insightful account of his new home.

Weblog: „Meet in Finland“

Onder „Meet in Finland“ kunt u lezen wat schrijvers en kunstenaars, die op uitnodiging van het Goethe-Institut een langere tijd in Finland doorbrengen, daar beleven.