de toevalsbibliotheken

“Open boekenkasten” worden ze genoemd: de kleine bibliotheken die in enkele Duitse steden op straat staan. Iedereen kan er boeken uitnemen of instoppen. Ze zijn de klok rond open en de inhoud verandert voortdurend.

Zelfs de regen kan de inwoners van Bonn niet van hun open boekenkasten weghouden. Op de Poppelsdorfer Allee, een van de vijf standplaatsen in de stad, is het een komen en gaan van je welste. Een jonge vrouw springt even uit de auto om de bibliotheek onder de grote kastanjebomen met nieuwe boeken te bevoorraden, waaronder Waarom mannen niet luisteren van Allan en Barbara Pease en Zalige tijden, breekbare wereld van Robert Menasse. Ze staan nu samen met ongeveer 200 andere werken in een twee meter hoge kast met glazen deuren.

Het basisidee achter de open boekenkasten is even eenvoudig als geniaal: iedereen kan hier boeken instoppen en uitnemen: zonder bureaucratische rompslomp, 24 uur op 24, elke dag van het jaar. De bibliotheken zijn even bont en verscheiden als de mensen die er gebruik van maken: letterkunde staat er naast kookboeken, computerboeken naast psychologische vakliteratuur. Studenten, huisvrouwen, senioren en daklozen bedienen zich. Ze komen toevallig langs of zoeken de boekenkast doelbewust op. “Het is ook een ontmoetingsplaats, waar mensen over hun boeken snel met elkaar in gesprek geraken,” zegt Nicole Schmidt van de Burgerstichting Bonn.

Bibliotheek als sociaal beeldhouwwerk

De “open boekenkasten” zijn het resultaat van een ideeënwedstrijd van de Burgerstichting Bonn uit 2003. Het idee van Trixy Royeck kwam daarbij als het meest overtuigende uit de bus. De vrouw studeerde destijds binnenhuisarchitectuur in Mainz en liet zich inspireren door het kunstenaarsduo Clegg & Guttmann. Die creëerden al in de vroege jaren ’90 open bibliotheken in Europa, eerst in het Oostenrijkse Graz, later ook in Hamburg en Mainz. Clegg & Guttmann zien de open bibliotheken als een sociaal beeldhouwwerk. De samenstelling van het boekenbestand en de manier waarop ermee wordt omgegaan, is voor de kunstenaars een weerspiegeling van een stadsdeel.

“Vandalisme of misbruik van de boekenkasten hebben we nog vrijwel nooit meegemaakt,” zegt Nicole Schmidt. In al die jaren zou er nog niet één keer graffiti zijn aangebracht. “We zijn daarover zelf een beetje verbaasd, en natuurlijk ook blij.” De enige uitzondering: “Tijdens het carnaval heeft iemand ooit de boeken van de kast in Bonn-Beuel in brand gestoken.” Daarom is die bibliotheek uitzonderlijk gesloten tijdens de “vijf zotte dagen”.

Bestand tegen weer en wind

De inwoners van Bonn maken niet alleen gretig gebruik van hun open boekenkasten, ze voelen zich er ook voor verantwoordelijk. Vrijwillige medewerkers zien erop toe dat de bibliotheek geen boeken met extreemrechtse, pornografische of anderszins aanstootgevende inhoud bevat. Ook maken ze nu en dan de glazen deuren schoon. “We weten lang niet altijd wie die mensen precies zijn,” zegt Nicole Schmidt. “Vaak worden de boeken ook door toevallige voorbijgangers een beetje geordend.” Of mensen bellen als bijvoorbeeld door de wind een deur uit zijn hengsels gelicht is. De enige vaste kost is het sporadisch vervangen van de deuren. En ook dat wordt helemaal gefinancierd door giften. “Dat gaat vanzelf,” verheugt zich de medewerkster van de Stichting.

De laatste twee kasten, die de stad in augustus 2008 aanschafte, kostten elk 6000 euro. “De deuren hebben nu een beter mechanisme, ze sluiten vanzelf,” aldus Schmidt. Ook het glas is weerbestendiger en stabieler, zodat het niet begeeft onder het gewicht van de boeken. Het kader uit een speciale, bijzonder roestvrije staallegering is gebleven. De constructie uit staal en glas zit stevig ingebetonneerd in de grond. Op die manier kan de open boekenkast ook hevige stormen trotseren. Maar ook tijdens lange periodes van regen zet zich geen vocht vast in de boeken, daarvoor circuleren ze te vlot: “Sommige boeken staan er maar vijf minuten.”

Lezen op de trein

Een boek op de plank is een gekweld boek, zo luidt – vrij vertaald – het devies van Bookcrossing, een webgebaseerd initiatief voor het uitwisselen van boeken. Ook hier organiseren lezers alles zelf. Ze brengen hun gelezen boeken in omloop zonder enig commercieel belang. Anders dan Bookcrossing zijn de open boekenkasten zeer plaatselijk. Je hoeft er niet voor online te gaan en ze zijn ideaal voor wie spontaan een boek wil lezen. De boekenkast van de Poppelsdorfer Allee in Bonn staat in de onmiddellijke omgeving van het station. Dat is een groot voordeel, weet Nicole Schmidt: “Hier komen veel pendelaars langs, die nog snel een boek uitkiezen voor hun treinreis en het een paar dagen later terugbrengen.” Of als het hen erg bevalt, houden ze het gewoon en brengen ze een ander boek in de plaats – een vrijheid die men in geen enkele andere bibliotheek vindt.

Het doet de Burgerstichting Bonn plezier dat toeristen het idee van de open bibliotheken ook overnemen in hun eigen stad: “Bezoekers bellen vaak om te vragen hoe wij dit georganiseerd hebben. Later sturen ze ons dan een krantenartikel over de nieuwe boekenkasten in hun stad.” Zo zijn er ondertussen ook open toevalsbibliotheken in Hannover, Darmstadt en Bayreuth. Men vindt er de meest uiteenlopende werken, veel engagement van de bevolking en een idee om verder te zetten.