Κινηματογράφος

Την πρώτη φορά που έπιασα στα χέρια μου μια μικρή κάμερα με φιλμ super 8 στόχευσα το προφίλ της σκηνοθέτιδος Κατερίνας Ευαγγελάκου και την πλάτη του διευθυντή φωτογραφίας Γιώργου Αργυροηλιόπουλου. Δυσκολεύτηκα πολύ να καταλάβω πώς ακριβώς είναι το κάδρο και τι θα μπορούσα να πετύχω. Δύο μέρες αργότερα βρέθηκα με μια μακριά μαύρη πλαστική ποδιά σε ένα θεοσκότεινο δωμάτιο, με 40 βαθμούς Κελσίου (συμπεραίνω από τον ιδρώτα που έρεε ασταμάτητα) να… βοηθάω στην εμφάνιση ενός φιλμ.

Η εμπειρία, συνεχίστηκε σε ένα άλλο –θεοσκότεινο και πάλι– δωμάτιο, όπου έπρεπε να καλύψω και το ανεπαίσθητο φωτάκι του ψηφιακού μαγνητοφώνου, καθισμένη οκλαδόν στο πάτωμα, να προσπαθώ να κουβεντιάσω με τον Βασίλη Μπούρικα, ο οποίος κρατώντας ένα απειλητικό μεγάλο μαχαίρι άνοιγε στα τυφλά (δεν είναι σχήμα λόγου) την κασέτα για να βγάλει το τραβηγμένο, προς εμφάνιση, φιλμ. Όταν δεν ψιθυρίζαμε, στην απόλυτη ησυχία, ακουγόταν ο ρυθμικός ήχος του μαχαιριού. Και παρακαλούσα, σιωπηλά, το τελετουργικό να τελειώσει αναίμακτα! Αλλά ο ίδιος, όπως μου εξηγεί, το έχει επαναλάβει άπειρες φορές. «Με έχουν κατεβάσει μάλιστα από τρένο, γιατί άνοιξαν τη βαλίτσα και είδαν ένα μεγάλο ρολόι να χτυπάει και μπουκάλια με υγρά και ένα σωρό σκόνες που νόμιζαν ότι είναι ναρκωτικά. Γύρναγα από τη Βουδαπέστη». Όταν άναψαν τα φώτα πίστεψα ότι ήρθε η ώρα να μιλήσω υπό κανονικές συνθήκες με τον Βασίλη Μπούρικα. Όμως όχι. Χάθηκε από το οπτικό μου πεδίο για μια ακόμη φορά…

Παραιτήθηκα από την προσπάθεια. Συμφιλιώθηκα με την ιδέα ότι την εβδομάδα που η κινηματογραφική κολεκτίβα LabA (LaborAthen) είχε το ετήσιο ραντεβού της στην Αθήνα αυτή τη φορά ήταν σχεδόν αδύνατον να συναντηθείς με τον επικεφαλής της προσπάθειας και να συζητήσεις μαζί του για περισσότερο από ένα λεπτό. Ο κινηματογραφιστής και εμπνευστής αυτού του εργαστηρίου είχε το γενικό πρόσταγμα για την τελική παρουσίαση της δουλειάς 19 ατόμων από διάφορες χώρες που συμμετείχαν στο LabA. Υπόθεση σύνθετη με πολλές παραμέτρους, όπως διαπίστωσα παρακολουθώντας, για λίγες ώρες, τη διαδικασία.

Τι είναι όμως αυτό το κινηματογραφικό εργαστήρι και ποιος ο στόχος του; Το φιλόξενο και πολιτιστικά δημιουργικό Ινστιτούτο Γκαίτε ανέλαβε φέτος όλα τα έξοδα για να μπορέσει μια πολυεθνική ομάδα από σινεφίλ, επαγγελματίες του κινηματογράφου, αλλά και εικαστικούς, σπουδαστές, ερασιτέχνες να γυρίσουν με φιλμ super 8 εικόνες της σημερινής Αθήνας, να τις εμφανίσουν, να τις μοντάρουν και να τις προβάλλουν. Απαραίτητη προϋπόθεση: η διαδικασία να είναι απολύτως χειροποίητη. Εξ ου και ο τίτλος της φετινής συνάντησης: «Hand over Cinema Athens 2011». Ένας φόρος τιμής στο φιλμ super 8 στην ψηφιακή εποχή; Το 8άρι (8mm) ήταν από τα μισά της δεκαετίας του ’60 έως τις αρχές των ’90s το πλέον προσιτό μέσο με το οποίο οι επίδοξοι κινηματογραφιστές της εποχής και σήμερα κορυφαίοι δημιουργοί, μάθαιναν την τέχνη του σινεμά - ό, τι ακριβώς είναι σήμερα το ψηφιακό βίντεο.

«Όχι δεν μας ενδιαφέρει ειδικά το super 8, αλλά το φιλμ. Απλώς, στα 8mm οι δοκιμές στοιχίζουν λιγότερο απ’ ό, τι στα 16mm ή στα 35mm. Υπάρχουν νέα παιδιά που αγγίζουν το φιλμ και νομίζουν ότι θ’ αλλάξει όπως το iphone!... Το υλικό έχει γίνει φετίχ, αλλά αν καταφέρει να ωθήσει το δημιουργό να ανοίξει μια πόρτα, ε τότε, μπράβο του, του υλικού!..», λέει ο Β. Μπούρικας, ενώ η προσοχή του είναι συγκεντρωμένη στη δουλειά που κάνει εκείνη τη στιγμή. Ο ίδιος, με έδρα το Βερολίνο, ανήκει στους λίγους στον κόσμο που γνωρίζουν τόσο καλά το «πειραματικό σινεμά» και τους δημιουργούς του. «Για περισσότερο από δύο χρόνια η LabA», σημειώνει ο Μπούρικας, «παρέχει υποστήριξη σε τοπικές και διεθνείς κινηματογραφικές παραγωγές, δείχνοντας ότι η κινούμενη εικόνα μπορούμε να παράγουμε με πολύ λίγα μέσα ακόμα και με τα χέρια μας. Δεν πρόκειται για χειροτεχνία. Η διαφύλαξη συγκεκριμένων τεχνικών γνώσεων θα μπορούσε να επιτρέψει μια εναλλακτική, οικονομικότερη και πιο οικολογική επιστροφή στο σινεμά, αξιοποιώντας τα μέσα που ο κινηματογράφος αφήνει πίσω του».

Ανάμεσα στους φετινούς συμμετέχοντες στο εργαστήρι η Κατερίνα Ευαγγελάκου, ο 69χρονος σκηνοθέτης Ζελιμίρ Ζίλνικ από το Νόβι Σαντ και ο Αμερικανός Μπεν Ράσελ από τους αναγνωρισμένους του πειραματικού σινεμά. Η Κ. Ευαγγελάκου, με πολλά βραβεία στη φιλμογραφία της, δοκίμαζε για πρώτη φορά να γυρίσει με super 8. Παιχνιδάκι, θα σκεφθείτε. Κι όμως. Την πρώτη φορά με το «πάμε», ξέχασε να πατήσει τον ήχο, τη δεύτερη, διαπίστωσε ότι δεν είχε τοποθετήσει στην κάμερα το φιλμ! Στάθηκε όμως τυχερή. Μέσα σε εύθυμο κλίμα, η σοπράνο κολορατούρα Μάιρα Μηλολιδάκη, που ήταν η πρωταγωνίστριά της, επανέλαβε όσες φορές χρειάστηκε την άρια Glitter and be gay της Κουνεγκόντε από την οπερέτα Candide του Μπέρνσταϊν, συνοδεία στο πιάνο του Τίτου Γουβέλη. «Το φιλμάκι σε φέρνει αντιμέτωπο με την ξεχασμένη τέχνη της επιλογής. Πριν πατήσω μοτέρ πρέπει να σκεφτώ τι έχω να κάνω. Nα προσπαθήσω να τραβήξω λιγότερο φιλμ, γιατί με το βίντεο είναι ανοικονόμητη η διαδικασία», λέει η Κατερίνα Ευαγγελάκου. «Από την “εγκεφαλίτιδα” που είχαν οι προηγούμενες γενιές έχουμε περάσει στην “ανεγκεφαλίτιδα”. Οποιοσδήποτε μπορεί να πάρει μια ψηφιακή βιντεοκάμερα και να αρθρώσει κάτι. Είναι πολύ ωραία δημοκρατία, πολύ ωραία ελευθερία στο μέσον. Όμως δεν εξασφαλίζει και τη σκέψη. Υπό την ομπρέλα της λέξης πειραματισμός βλέπουμε ένα σωρό σαχλαμάρες και προχειρότητες.

Αλλά ο πειραματισμός είναι μια πολύ σοβαρή υπόθεση. Αισθάνομαι πολύ τυχερή που με δύο κουτιά φιλμ προσπάθησα να γυρίσω μια ιδέα. Με απασχόλησε δύο εβδομάδες. Πώς θα είναι, πώς θα το κάνω…». Η ιδέα της Ευαγγελάκου με τίτλο Requiem for a merchant προβλήθηκε σε δύο οθόνες. Στη μία, βλέπουμε πλάνα από κλειστά μαγαζιά στην Πατησίων, στην Κηφισίας. Λουκέτα, ερημωμένες βιτρίνες, ενοικιάζεται, κατεβασμένα ρολά. Στη δεύτερη, η Κουνεγκόντε μια ξεπεσμένη αριστοκράτισσα παρηγορείται με διαμάντια που αποκτάει αμειβόμενη για τη συντροφιά της. «Αριστερά, το ρέκβιεμ για τον έμπορο που έχασε φέτος το μαγαζί του, δεξιά το ρέκβιεμ για τον… καταναλωτή που πρέπει να μάθει να ζει χωρίς shopping…», σχολιάζει η σκηνοθέτις. Και παρατηρεί: «Βρισκόμαστε απέναντι σε μια καινούργια Αθήνα, σε καινούργιους ανθρώπους. Οι παλιοί είμαστε αλλά με καινούργια προβλήματα, γούστα, ωρολόγιο πρόγραμμα. Πρόκειται για μια άλλη ζωή κατά κάποιο τρόπο».

Στο Γκαίτε, στις 13 Σεπτεμβρίου 2011, προβλήθηκαν οι δουλειές και των 19 συμμετεχόντων. Ο 16χρονος Νικόλας Στρουγκώφ από την Αθήνα επέλεξε τα συνθήματα στους τοίχους, που αναδείκνυαν τη σουρεαλιστική πλευρά της πόλης. Η παραγωγός Σαρίτα Ματίγιεβιτς από το Νόβι Σαντ εστίασε σε αθηναϊκές βεράντες με νοικοκυρές. Ο Μπεν Ράσελ σε εικόνες της Αθήνας στο Εξάρχεια Green - Red- Blue. Ο Ζίλνικ είχε την εξής ιδέα, όπως μας την αφηγήθηκε ο ίδιος: πλησίαζε διάφορους περαστικούς στους δρόμους της Αθήνας και τους ρωτούσε: «Τι πιστεύετε ότι θα έλεγαν οι αρχαίοι Έλληνες Θεοί για τη σημερινή συνθήκη στη χώρα σας; Τι θα έκανε ο Δίας σε αυτήν τη συγκεχυμένη κατάσταση για να σώσει την Ελλάδα;». Και κινηματογραφούσε τις εκφράσεις τους, τη στάση του σώματος, στην προσπάθειά τους να μιμηθούν, τον Δία, την Αφροδίτη ή τον Ποσειδώνα. «Η Αθήνα -για τον Ζίλνικ- είναι μια πόλη με πολλούς ξένους, εμφανή τα σημάδια μιας μεγάλης πολιτιστικής παράδοσης, αλλά και τα ερωτήματα που απασχολούν σήμερα τα Βαλκάνια και όλη την Ευρώπη».

Η συνάντηση στη LabA και στην Αθήνα ήταν και για τους 19 πολύ ξεχωριστή. Εκτός «από τη συλλογικότητα» που αναπτύσσεται, κοινή παρατήρηση, η εμπειρία αυτή είναι «εξαιρετικά πολύτιμη για σπουδαστές σχολών κινηματογράφου», υπογραμμίζει η Ευαγγελάκου. «Με λίγα χρήματα μπορούν να έχουν μια πλήρη εμπειρία. Εγώ, για παράδειγμα, όπως όλοι μας, και τράβηξα και εμφάνισα και έκανα το μοντάζ στην ταινία μου και την πρόβαλα. Ήμουν παρούσα σε όλα τα στάδια. Αυτή η διαδικασία είναι σαν επανεκκίνηση. Μια πολύ ωραία επανεκκίνηση. Back to basics».