… σε Ευρώπη

Η εισαγωγή του ενιαίου νομίσματος αποσκοπούσε στην ολοκλήρωση της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Σήμερα, η νομισματική κρίση απειλεί να τινάξει στον αέρα την Ευρωπαϊκή Ένωση. Τα αίτια είναι πολλά. Ωστόσο, το μεγαλύτερο λάθος κατά τη δημιουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης ήταν γνωστό εκ των προτέρων.

Κάποτε τα κράτη της Ευρωπαϊκής Ένωσης αντικατέστησαν το «λογιστικό νόμισμα» (αρχικά Ευρωπαϊκή λογιστική μονάδα, ERE, από το 1979 Ευρωπαϊκή Νομισματική Μονάδα/ European Currency Unit, ECU), που υφίστατο από τις αρχές της δεκαετίας του 1970 με ένα «γνήσιο» ενιαίο νόμισμα με χαρτονομίσματα, κέρματα και όλα τα συναφή. Πιο συγκεκριμένα, η αντικατάσταση αυτή έγινε τη χρονική περίοδο κατά την οποία η διαδικασία ολοκλήρωσης της Ευρωπαϊκής Ένωσης είχε προχωρήσει σε τέτοιο βαθμό, ώστε να απαιτείται και η «ενοποίηση» της ικανότητας λήψης αποφάσεων στους κεντρικούς πολιτικούς τομείς της χρηματοοικονομικής, οικονομικής και κοινωνικής πολιτικής, δηλαδή η μεταβίβαση της ικανότητας λήψης αποφάσεων από τις εθνικές κυβερνήσεις και τα κοινοβούλια στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Ωστόσο, η απόσταση που χώριζε την Ευρωπαϊκή Ένωση από τη δημιουργία μιας τέτοιας πολιτικής ένωσης στις αρχές της δεκαετίας του 1990 ήταν ακόμα μεγάλη, ενώ ο δρόμος για ένα ενιαίο νόμισμα φάνταζε ακόμα μακρύτερος.

Ωστόσο, αργότερα η επανένωση της Γερμανίας και η κατάρρευση του Ανατολικού Μπλοκ στις αρχές της δεκαετίας του 1990 άλλαξαν τις συντεταγμένες της ευρωπαϊκής πολιτικής γενικά και συγκεκριμένα στο ζήτημα της νομισματικής ένωσης. Ο Γάλλος Πρόεδρος Φρανσουά Μιτεράν θεωρούσε το γερμανικό μάρκο της επανενωμένης Γερμανίας ως απειλή. Με αφορμή το φόβο μιας ενδεχόμενης οικονομικής, και συνεπώς και πολιτικής ηγεμονίας της Γερμανίας, η Γαλλία ειδικά ήταν αυτή, που προώθησε την εισαγωγή ενός ενιαίου κοινοτικού νομίσματος παρά την αρχική αδυναμία ή απροθυμία ορισμένων κρατών-μελών να συμμετάσχουν σε αυτό. Η άποψη, που επικρατούσε μέχρι τότε, ότι δηλαδή απαραίτητη προϋπόθεση για τη νομισματική ένωση ήταν η επίτευξη της πολιτικής ένωσης, αντιστράφηκε: η νομισματική ένωση θεωρήθηκε ότι θα συνέβαλε στην επιτάχυνση της ολοκλήρωσης και θα άνοιγε το δρόμο για την πολιτική ένωση παρ’ όλες τις υφιστάμενες οικονομικές διαφορές.

Στη Συνθήκη του Μάαστριχτ το 1992 τέθηκαν αυστηρά κριτήρια σταθερότητας για το νέο νόμισμα, όπως η ανεξαρτησία της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας. Το νέο νόμισμα έπρεπε να διαθέτει την ίδια σταθερότητα με το γερμανικό μάρκο. Ωστόσο η Γερμανία και η Γαλλία ήταν αυτές, που αποδυνάμωσαν από κοινού την αυστηρότητα των κριτηρίων σταθερότητας, όταν οι ίδιες υπερέβησαν με την καθαρή δανειοληψία τους το ανώτατο όριο του δημοσιονομικού ελλείμματος, το οποίο ανέρχεται στο 3% του Ακαθάριστου Εγχώριου Προϊόντος και καθορίζεται στο Σύμφωνο Σταθερότητας και Ανάπτυξης της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Η/Οι τραπεζική/ές κρίση/εις έριξε/αν λάδι στη φωτιά

Τα ελλείμματα των κρατικών προϋπολογισμών αποτελούσαν σοβαρό πρόβλημα πολύ καιρό πριν την εκδήλωση της τραπεζικής κρίσης του 2007 και όχι μόνο στην Ελλάδα, η συμμετοχή της οποίας στο κοινοτικό νόμισμα εξασφαλίστηκε με δόλο και οφειλόταν, όπως έγινε εκ των υστέρων γνωστό, αποκλειστικά στη βοήθεια των εξωραϊσμένων ισολογισμών, επιτρέποντάς της έτσι να ενταχθεί στη Νομισματική Ένωση ως «λαθρεπιβάτης» (Theo Weigel). Όταν το 2007/2008, μετά το σκάσιμο της φούσκας στην αμερικανική αγορά ενυπόθηκων στεγαστικών δανείων υψηλού κινδύνου, η διάσωση πολυάριθμων «συστημικά σημαντικών» τραπεζών κατέστη δυνατή μόνο μέσω της παροχής κρατικής βοήθειας. Αυτό επηρέασε αρνητικά το δημόσιο χρέος πολλών χωρών, προκαλώντας την ανεξέλεγκτη εξάπλωση της κρίσης, καθώς δεν ήταν επιτακτική μόνο η ανάγκη διάθεσης σημαντικών ποσών για τη διάσωση των πιστωτικών ιδρυμάτων, που αντιμετώπιζαν τον κίνδυνο κατάρρευσης αλλά και η διάθεση «κρατικών πακέτων διάσωσης» για τη στήριξη της «πραγματικής οικονομίας», η οποία απειλούνταν με ύφεση εξαιτίας της τραπεζικής κρίσης. Μόνο για τη διάσωση των τραπεζών οι Γερμανοί φορολογούμενοι έχουν πληρώσει ως τώρα σχεδόν 39 δισεκατομμύρια ευρώ. Όλη αυτή η χρηματοδότηση προερχόταν από χώρες υπερχρεωμένες με ελλειμματικούς κρατικούς προϋπολογισμούς!

Η επισήμανση, ότι, αν όλα πάνε καλά, τα χρήματα που δαπανήθηκαν για τη διάσωση του υπό κατάρρευση τραπεζικού τομέα θα μπορούσαν τελικά να αποφέρουν κέρδος, εάν δηλαδή οι τράπεζες αποπληρώσουν τα χρέη τους με τόκους και καταβάλουν τις προμήθειες για τις εγγυήσεις που δόθηκαν, δεν είναι πολύ ελπιδοφόρα. Το γεγονός, ότι το φθινόπωρο του 2011 έγιναν εμφανή τα σημάδια της απειλής μιας νέας τραπεζικής κρίσης, πριν ακόμα ξεπεραστεί η προηγούμενη, δεν αφήνει και πολλά περιθώρια ελπίδας. Το γεγονός, ότι ειδικά τα εξαιρετικά υπερχρεωμένα κράτη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, όπως η Ελλάδα και η Ισπανία, μπόρεσαν εν τω μεταξύ να αποκομίσουν μικρά κέρδη με τη διάσωση των τραπεζών τους, καθώς την περίοδο πριν από την κρίση δεν είχαν δεχτεί τη φύλαξη τόσων πολλών «τοξικών χρεογράφων», δεν επιφέρει καμία ουσιαστική αλλαγή στη δεινότητα των κρατικών τους προϋπολογισμών. Για τα κράτη, που καλούνται τώρα να τα σώσουν από την υπερχρέωση, όλα αυτά κρύβουν μεγαλύτερους κινδύνους.

Απειλεί η ευρωπαϊκή κρίση την ενότητα της Ευρώπης;

Η ιστορία της Ευρωπαϊκής Ένωσης είναι μια ιστορία διαχείρισης κρίσεων. Μέχρι πρότινος, η αντιμετώπιση της εκάστοτε κρίσης συνέβαλε θετικά στην ολοκλήρωση. Ωστόσο, μια τόσο βαθιά κρίση, όπως η κρίση χρέους και η ευρω-κρίση του 2011 είναι κάτι που η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν είχε βιώσει ποτέ ξανά. Το ενδεχόμενο κατάρρευσης του ευρώ απειλεί ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση. Ωστόσο, πώς είναι δυνατή μακροπρόθεσμα η επίτευξη της παγιοποίησης των κρατικών προϋπολογισμών και του ευρώ σε μια Νομισματική Ένωση με σχεδόν άλλη μιάμιση δωδεκάδα Υπουργών Οικονομικών; Σε μια κοινότητα με τόσο αντικρουόμενα υπόλοιπα του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών, όπως αυτά που υφίστανται σύμφωνα με τα τελευταία στοιχεία μεταξύ χωρών όπως η Ολλανδία (+5,4%) και η Γερμανία (+5,0%) από τη μία και χωρών όπως η Πορτογαλία (-10,3%) και η Ελλάδα (-11,2%) από την άλλη;

Με τη σημερινή δομή τα κράτη της Ευρωπαϊκής Ένωσης και της ευρωζώνης μπορούν να διαχειριστούν την κρίση μόνο με τη σύμφωνη γνώμη όλων των εθνικών κυβερνήσεων. Η αδυναμία της μακροχρόνιας λειτουργίας αυτής της ομοφωνίας είναι προφανής. Για το λόγο αυτό έχει έρθει για την Ευρώπη η ώρα των μεγάλων αποφάσεων. Μια ευρωπαϊκή οικονομική κυβέρνηση φαίνεται αναπόφευκτη. Μια τέτοιου είδους κυβέρνηση θα αποτελούσε την απαρχή της δημιουργίας κράτους της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Αν θα είχε, βέβαια, αυτό το κράτος τη δυνατότητα να συμβάλει αποφασιστικά στη διόρθωση των συστημικών λαθών του παγκοσμιοποιημένου καπιταλισμού, που έρχονται στο φως μέρα με την ημέρα και προκαλούν ανησυχία όχι μόνο στους Ευρωπαίους πολίτες αλλά στους πολίτες ολόκληρου του κόσμου, είναι ένα άλλο ζήτημα. Σε κάθε περίπτωση, πάντως, η φωνή της Ευρώπης θα αποκτούσε σίγουρα μεγαλύτερη βαρύτητα.