Recorded Memories

Οι ιστορικοί χώροι της κάμερας
ή Προσφέροντας σε αποσπάσματα τη δυνατότητα να αφηγηθούν μια ιστορία

Μία φωτογραφία μάς κοιτάζει στα μάτια. Εκατοντάδες μάτια είναι στραμμένα στο θεατή. Ωστόσο, αν προσέξει κανείς καλύτερα, θα παρατηρήσει ότι τα μάτια αυτά μας προσπερνούν, πλανιούνται στο χώρο πίσω μας, κοιτάζουν αυτό που αναμενόταν να συμβεί τη στιγμή της λήψης. Ο Σέρβος καλλιτέχνης Predrag Terzić χρησιμοποιεί στην εγκατάστασή του μια λήψη από το πρώτο ήμισυ της δεκαετίας του 1930, ανοίγοντας έναν παράδοξο χωροχρόνο της φωτογραφίας. Τη στιγμή της λήψης το συγκεντρωμένο πλήθος –αποκλειστικά άνδρες-- περιμένει την άφιξη του Σέρβου βασιλιά Αλέξανδρου Α’, του «Ενωτή» των νοτιοσλαβικών λαών.
Τοποθετημένη στον σημερινό εκθεσιακό χώρο και μεγεθυμένη σε φυσικό μέγεθος, αυτή η παλιά φωτογραφία μετατρέπεται σε ιστορικό σκηνικό. Εμείς, οι θεατές, μεταφερόμαστε σε ένα θεατρικό δρώμενο, που θέτει ένα ερώτημα-κλειδί στην ιστορία της Νοτιοανατολικής Ευρώπης: το ερώτημα σχετικά με την ενιαία κρατική υπόσταση της Γιουγκοσλαβίας, Κοιτάζουμε μαγεμένοι τα μάτια εκείνων που ατενίζουν όλο προσδοκία το μέλλον.

Η απλότητα ορισμένων τίτλων και ονομάτων ενδέχεται να είναι παραπλανητική: Recorded Memories/ Καταγεγραμμένη μνήμη ονομάζεται η έκθεση. Η λακωνικότητα του τίτλου παραπέμπει στην ιδέα ότι υπάρχει ένα υπόστρωμα, ένα μέσον, το οποίο καταγράφει ή καταχωρεί εντός του τη μνήμη. Το φωτογραφικό φιλμ (ή, υπό μία έννοια, και το αποθηκευτικό τσιπ των ψηφιακών μηχανών) είναι πράγματι ένα σφουγγάρι που καταγράφει το ορατό και το αποθηκεύει ως παρελθόν. Ωστόσο η ανάμνηση, η μνήμη, είναι μια οργανική διεργασία, υποκειμενική και ανορθολογική, πολύ πιο σύνθετη απ΄ ό,τι θα μπορούσε να είναι η απλή ανάκληση αποθηκευμένων στοιχείων του παρελθόντος, πιο σύνθετη απ’ ό,τι το απλό πάτημα του κουμπιού της μηχανής. Η καταγραφή!

Πίσω από την επιλογή των καλλιτεχνικών έργων αυτού του καταλόγου υπάρχει η θέση ότι τα διάφορα μέσα που κάνουν χρήση κάμερας (φωτογραφία, φιλμ και βίντεο) έχουν μια ιδιαίτερη σχέση με το παρελθόν, πως είναι σημαντικοί διαμεσολαβητές ατομικών μνημονικών τελετουργιών και συλλογικής μνημονικής κουλτούρας. Αυτή η «ματιά που καταγράφει» μετατρέπει το παρόν σε παρελθόν, όμως παράλληλα έχει ανάγκη από μια αφήγηση, η οποία θα προσδώσει σε αυτά τα θραύσματα μια οπτική γωνία. Υπό αυτή την έννοια οι καλλιτέχνες δεν διαφέρουν πολύ από τους ιστορικούς, οι οποίοι ταξινομούν τις πηγές του παρλθόντος και τις συνθέτουν σε μια ενιαία αφήγηση.

Ο ανά χείρας κατάλογος συνοδεύει μια έκθεση με έργα 23 καλλιτεχνών από έντεκα χώρες της Νοτιοανατολικής Ευρώπης – μιας περιοχής όπου το παρελθόν, πλήρες διενέξεων και πολέμων, διατηρείται ακόμα ζωντανό στο παρόν.
Στα κείμενά τους οι δημιουργοί παρουσιάζουν διάφορα μοντέλα της κουλτούρας της μνήμης, καθώς και της επίσημης πολιτικής των χωρών τους στο πεδίο αυτό. Το σώμα των εικόνων περιλαμβάνει καλλιτεχνικές δημιουργίες που αντιπαρατίθενται σε διάφορες όψεις της ανάμνησης, της μνήμης και της μνημόνευσης, φωτίζοντας ταυτόχρονα ποικίλες μεθόδους χειρισμού της κάμερας: νηφάλια λήψη, υποκειμενική τεκμηρίωση, βιογραφική αφήγηση, ιστορική ανάλυση, καταγραφή του ίχνους μιας πράξης.

Με εντελώς διαφορετικό τρόπο απ΄ ό,τι ο Predrag Terzić δουλεύει π. χ., ο φωτογράφος Nikola Mihov, ο οποίος στη σειρά του Forget Your Past αποτυπώνει την εικόνα του εντυπωσιακού μνημείου του Βουλγαρικού Κομμουνιστικού Κόμματος στο όρος Μπουζλούντζα. Με τα μέσα που προσφέρει η ακριβής αρχιτεκτονική φωτογραφία συρρικνώνει τον όγκο του κτίσματος στη δισδιάστατη επιφάνεια του φιλμ, πριν το τοποθετήσει υπό μορφή τεράστιου πίνακα στον εκθεσιακό χώρο. Σε αυτή την κλασική φωτογραφία-ντοκουμέντο, μπορεί κανείς να αντιπαραθέσει την «κατακερματιστική» αντίληψη του Ρουμάνου φωτογράφου Iosif Király. Οι ανακατασκευές αστικών τοπίων σε περιόδους ριζικών αλλαγών πολυπρισματικές εικόνες ή χωροχρονικά κολάζ, εκφράζουν την άποψη ότι δεν υπάρχει μία και μοναδική αποδεκτή οπτική γωνία παρατήρησης, ότι η αντίληψη (ή και η ανάμνηση) συνιστούν ιδιαίτερα συμπτωματικές και υποκειμενικές διεργασίες. Η Σέρβα καλλιτέχνις Ana Adamović αντίθετα μεταφέρει τους ανθρώπους στον αφηρημένο χώρο της Ιστορίας. Τα πρώην μέλη μιας παιδικής χορωδίας ετοιμάζονται να πουν ένα παραδοσιακό γιουγκοσλάβικο τραγούδι που τραγουδούσαν κάποτε, όταν η Γιουγκοσλαβία υφίστατο ακόμα ως κρατική οντότητα. Μέσα από την απλή καταγραφή της εμφάνισης της χορωδίας, το βίντεο εκφράζει μια διαμαρτυρία κατά της Ιστορίας – μια καταγραφή μνήμης. Η θεματική ταξινόμηση του σώματος των φωτογραφιών αντιστοιχεί στην ποικιλότητα της οπτικής γωνίας μέσα από την οποία είναι εφικτή η προσέγγιση των έργων: υπάρχουν έργα που ορίζονται διά μέσου του θέματος, άλλα διά μέσου της καλλιτεχνικής στάσης, και άλλα από τις παραμέτρους που προσφέρει το μέσο (medium) που χρησιμοποιεί ο καλλιτέχνης. Πολλά έργα επιτρέπουν την παρατήρηση μέσα από περισσότερες από μία οπτικές γωνίες. Η ποικιλία των φωτογραφικών τρόπων γίνεται ορατή όταν τα έργα ιδωθούν στο σύνολό τους, το ένα δίπλα στ’άλλο. Αυτό που ενδεχομένως συνδέει πολλές από αυτές τις τόσο διαφορετικές προσεγγίσεις είναι το στοιχείο του αποσπασματικού. Και τούτο, ανεξάρτητα από το αν ο καλλιτέχνης δουλεύει με υπαρκτές εικόνες ή χρησιμοποιεί την κάμερα με σκοπό την τεκμηρίωση και την παραγωγή νέων εικόνων. Το θραύσμα της καταγεγραμμένης πραγματικότητας συνιστά είτε μια από τις πολλές αφετηρίες μιας «αρχαιολογίας» της μνήμης ή την ξεκάθαρη διατύπωση μιας άποψης που αντιπαρατίθεται στις ερμηνείες της επίσημης ιστοριογραφίας.
Σε τελευταία ανάλυση, η φωτογραφία και το φιλμ παραμένουν μέσα καταγραφής της παράλειψης, των κενών. «Πρέπει να δεχτούμε πως το “άπιαστο” κομμάτι του παρελθόντος, αυτό που μας διαφεύγει, δεν χρειάζεται να το αναζητάμε στο μακρινό χθες, αλλά στο σήμερα» γράφει ο Ρουμάνος καλλιτέχνης Ştefan Sava με αφορμή τη δουλειά του για το Ολοκαύτωμα, παραπέμποντας στο φιλόσοφο Walter Benjamin. Ίσως αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο τα ζεύγη των ματιών στην εγκατάσταση του Predrag Terzić κοιτάζουν μπροστά.

Ευχαριστώ όλους τους καλλιτέχνες και όλους τους επιμελητές της έκθεσης που συνάντησα στα ταξίδια μου στην Νοτιοανατολική Ευρώπη, οι οποίοι μου έδωσαν την ευκαιρία να έχω άμεση επαφή με τον τρόπο της δουλειάς τους, αλλά και μου αφηγήθηκαν την ιστορία της πατρίδας τους μέσα από τη δική τους οπτική γωνία. Ιδιαίτερα θα ήθελα να ευχαριστήσω τον Konrad Clewing, που έγραψε για τους αναγνώστες μας ένα κείμενο για τη νεότερη Ιστορία της περιοχής αυτής της Ευρώπης, προσφέροντάς μας ορισμένα βασικές γνώσεις και πληροφορίες που εμπλουτίζουν την επαφή μας με τις εικόνες.

Ευχαριστώ τους Nicola Reiter και Andrej Loll για την έξοχη μεταφορά του οπτικού υλικού και των κειμένων στο βιβλίο. Επίσης, τον Manuel Reinartz για την τεχνική παραγωγή της έκθεσης, τον Bernhard Tatter για το σχεδιασμό των ειδικών κατασκευών του εκθεσιακού χώρου και τον Günter Cosmann για την εκτέλεση. Ευχαριστώ επίσης τη Stine Brümmer για τη συμβολή της στο στήσιμο της έκθεσης. Κυρίως δικαιούται τις θερμές ευχαριστίες μου ο Florian Ebner, ο οποίος δεν συνέβαλε απλώς στη σύλληψη αυτού του εγχειρήματος, αλλά μου προσέφερε απλόχερα τη βοήθειά του σε όλα τα στάδια της δουλειάς μου. Θερμές ευχαριστίες απευθύνω και από τη θέση αυτή στην Juliane Stegner, επιμελήτρια του βιβλίου και εμπνεύστρια της έκθεσης αυτής, για την εμπιστοσύνη που μου έδειξε.

     

    Constanze Wicke
    Η Constanze Wick γεννήθηκε το 1983 στη Λειψία. Σπούδασε μουσειολογία και θεωρία της τέχνης στη γενέτειρά της και στο Μπράουνσβαϊγκ. Μαζί με τον Florian Ebner σχεδίασε και επιμελήθηκε την έκθεση  Kairo. Offene Stadt – Neue Bilder einer andauernden Revolution, που παρουισάστηκε το 2012 στο Μουσείο Φωτογραφίας του Μπράουνσβαϊγκ, στο πλαίσιο του 5ου Ευρωπαϊκού Μήνα Φωτογραφίας στο Βερολίνο, καθώς και στο Museum Folkwang της Έσσης το 2013.