Да се осмелиме да се сетиме

Пчела

  • Read in Turkish by the author
    Sie benötigen den Flashplayer, um dieses MP3 zu hören.
  • An excerpt from The Wasp by Müge İplikçi
    Sie benötigen den Flashplayer, um dieses MP3 zu hören.

Eine Kurzgeschichte der türkischen Schriftstellerin Müge İplikçi in einer Übersetzung von Monika Demirel.

Промрмори: “Пчела беше де! Ах сине ах!”

Жената почека. Со рака помина врз челото на детето чија температура од синоќа не беше спаднала. Со саати на грб го носеше ова жарливо бреме. Сепак здивот скапнат дотука и беше дозволил. Очигледно беше дека вака не ќе можеа да продолжат да одат. Камо среќа тука да можеше да заврши! Потајно се надеваше жената. Таа беше уморна, мртва уморна, сал кожа и коски беше останала. И згора на сé и ова! Себеси едвај носејќи се па уште и детето на грб го имаше качено. Ама веќе заврши. Сега требаше да чека. Мора да чека.

Ако ништо друго дур детето на нозе да стане… Во вжештената сенка која ја беше фрлила августовската топлина на едно суво ореово дрво ја провери температурата која што му го беше опфатила телото на детето. Кога гласови. Штурците задишани чрчореа. Иако „да останеме и ние” и рече старамајка „нека” и беше рекла жената, „малку здивот да си го прибереме та, ќе ве стигнеме после ние.”

Старата мајка ко и секогаш. Многу добра, заштитничка, покровителка. Секогаш таква. Ангел без крилја. Се снебиваше жената под златното срце на старамајка; повеќе пати ја давеше нејзината добрина, жената исчезнуваше. Особено кога сите заминаа, кога умрените изумреа, кога тажните вести еден по друг се редеа; кога во куќата сами самцати останаа. Не како свекрва туку како мајка, не како стара жена туку како нејзина врсничка, не како мајка на нејзиниот маж туку како нејзина своина. Добрина врз добрина. Добрината веќе зандана беше за жената, немаштија, робување… Јадења, чисти кревети, грижа за децата, суредувањето низ куќата… Сите ги правеше старамајка. Кротко, со разбирање, со добра намера, со љубов. Додека на жената од сите овие нешта најмногу живот и требаше. Здивот кој со мажот и го дишеше и беше украден, со прераните умирачки удобноста на нејзиниот дом и беше згаснат, надежите и беа скратени, соништата завршени. И на сево ова заштитничкото рамо на старамајка нејзе ја давеше, без здив ја оставаше. Жената уште триесет немаше. А сé беше завршено веќе. По толку игри на судбината, како да посакуваше дуги лошотилаци околу себе. И се срамеше од ваквите чувства и на истите не можеше да им побегне. Длабоко воздивна. Нечујно си ги крена рамениците и ги спушти.

Синот, офкаше со грчевите кои се протегаа длабоко во неговото детско тело. Жената повторно промрмори “Ах бе сине ах!” Се зафати веќе еднаш таа грозница низ телото на детево. Жената со раката зема малку вода од бардакот, и ја помина низ усвитеното чело на детето. Кожата му беше толку топла, што веднаш ја впи влажноста; раката на жената остана сува. Истата рака во нивната куќа во Едрене, во собата на горниот спрат, каде кандилото ноќта со бледото светло свело го разијдува, се шеташе низ неговите коси и приспивни песнички му мрмореше. „Ах...”

Овој глас детето го чу во своите весели сеќавања кои се беа изгубиле во меланхолијата на многудневното патување. Кога мајка му го повикуваше како низ чадот од нивното кујниче ја гледаше. Белите грчки гурабии од печката тазе излезени, со својата пареа ја зашеќеруваа глетката сега. Со веселото треперење на шеќерот во прав во воздухот што се лелее, кога маслото со брашното и шеќерот се меша. Длабокото и кратко воздивнување на детето нечујно му го стресе целото тело. Веќе долго време вака дишеше. Жената со кимка ги згмечи и ги отфрли мравките кои лазеа по веќе помодрените голи глуждови на детето вдадени нанадвор ќилимчето на кое седеа, им беше замерила на овие суштества што местото свое не си го знаеја. Жилите на нејзиниот слаб врат модро од тоа и набубрија: „Уште само вие ми фалевте!” ги искара таа…

Изморениот и исцрпен од на групата луѓе се издолжуваше пред нив како што се издолжуваа и сенките на пустите дрвја кон реката Марица, на редицата и немаше крај. Врвулица од деца, старци, болни и ранети луѓе. Тешка, збиена, преморена врвулица. Дел од нив и довикнуваа. „Што е моме? Што бидна?!” Дел од нив беа од Димотика, па дури и од Софулу, познаници од времето кога тазе мажена беше дошла во Едрене. Комшии, подалечни роднини…Димотика… „Ах Ах” си воздивна. „Димотичанските моми, на времето, сите ко чинар стројни.”

Тогаш не постеше оваа стегнатост во градите што сега без здив те остава; тогаш денот и ноќта беа лесни како и чувството на водата ладна кога ја пиеш. Тогаш постоеше и една невеста која со таква една леснотија на луѓето им мамеше насмевки. Таа невеста што на сите им помагаше, да застане не знаеше, и тежината на сета куќа ко украс на телото витко го носеше и уво не и чуеше. Тоа беше пред куќата да им биде сардисана од вооружените банди. Пред мажите на куќата да бидат повикани од страна на туѓите бандитски гласови што како со нож ја пресекоа ноќта. Пред кеси и кеси златници да бидат фрлени во ноќта, и здивот отпосле пуштен. Пред кесите, златниците да завршат.

Потем? Потоа страдање имаше.

Со ваква мака го поминаа патот од Димотика до Едрене.

Вака беше и кога излегуваа од Димотика. Тогаш беше тешко да се издржи, скоро на секое ќоше Балканската војна како да ќе пламнеше. Како растеше зулумот во секое село така растеше и бездушноста. Зулум на човекот против човека, на религијата против друга религија, на нација против друга нација. Тоа беше караница во која никој не победува. А сепак веќе беше започнала. Сите луѓе од западна Тракија крв проплакуваа тогаш. Притисокот сé повеќе ги надвјасуваше. Никој веќе немаше ниту време ниту пак сила на другиот да му даде за право.

На патот од Димотика за накај Едрене се сети жената на свадбата и благовремена и заплака. Хасан, мажот и, синот на комшијата, љубовта од детството беше до неа. „Не се плаши” му рече. „Во Едрене ќе се здомиме, сé од почеток ќе створиме.”

Во Едрене навистина вака ли беше?

Не.

Зборот дома веќе ништо не и значеше на жената. Дома беше местото од кое во глуво доба се бега и веќе не му се враќаш.

Со секој чекор, со секој здив во себе одвнатре минатото го апеш, во заборав живееш, молкум живееш. Дома беше целосно исчезнување, со сите нешта. Секогаш нешто ќе недостасува. Исто така и горчливоста на целосното незаборавање. Но… Сепак ќе се сетевте. Немањето беше нејзин потсетник, како медот а сепак и немањето. Тој постоеше. Зборови чиниш нови ќе ви се припојат на јазикот. Чиишто значења ниту минатото ниту сегашноста го бери. Одењето во своето ново значење, значеше прескокнување на плотот од таа стара куќа и одење; паѓањето во своето ново значење, значеше паѓање во таа црна дупка во дворот од старата куќа; заклучен во своето ново значење, значеше да бидеш заклучен во собчето од таванот на старата куќа... Без куќа но, отпосле со „куќата” еден до друг живеачка беше. Дома значеше конак. Конакот во Димотика. Мирисот на влага од скалите што крцкаат, резбите на таванот, еркерот на горниот спрат, и погледот од еркерот кон комшиската куќа, во одаите кои една кон друга со безгрижност се отвораа и во кои толку добри утра и добри ноќи се пожелуваа. Песните кои на таквите денови и ноќи друшка им беа:

Насреде манастир тече чешма
Аман чешма џанам чешма
момите димотичански стројни ко чинар
А ние ем им свириме ем им играме

Десет години и требаше за со срцето да се пресели од куќата во Димотика во куќата во Едрене. И тоа по овие услови. Насила, молкум.

Туку децата си ги роди жената, едно, две, три; стана мајка, па малку и се промени. Прво беше Балканската војна, па борбата на Чанаккале и сите минливи радости и завршија. „Земјата ако солзи значи, не ми треба” си рече. Ете токму тогаш сакаше сé да заборави. И кога по раѓањето на малото девојче го загина мажот и, нејзиниот Хасан, а по Хасан и и синот свој го изгуби... Хасан и малиот син ги загина во грозница, ги предаде на пеколната колера. Љубовта со земјата се смеша – а тоа никогаш на арно не е. По нив нови загуби следеа. Мајка си и татко си а по нив и свекор си во Едрене ги погреба; како на мртвите да им припаѓаше во Едрене, а не на живите. Повеќепати сакаше да умре, старата мајка секогаш ја спасуваше. Таа добродушна стара мајка! „Жените кои ја познаваат болката на загубата, треба да стојат една до друга!” и рече старата мајка. „Од сега натаму ти не си ми невеста, ти си моја ќерка, сестра, моја крв” и рече таа мелем жена. Таа сенилна старица што од спобудаленост ја спаси!

Сега пак по патишта беше со неа. Не беа уморни колку што беа без душа, не беа лути туку чаре друго немаа. Сега само до Истанбул требаше да стигнат. А потоа во некое незнајно ќоше во Анатолија. Скоро сите ја знаеа оваа приказна на преселбата, ја познаваа. Ко низ вени да им течеше оваа информација. Толку многу во себе ја имаа што ко името свое, во духот свој го имаа. Со преселбата ги оставаа и спомените свои без еднаш наназад да погледнат. Зачадени спомени.

Ќе можеше ли жената сé одново да започне?

Со дете малецно на скути што и замира, од ними два-три километри понапред девојче со бабичка тажна што со ногата една криви и три четири парчиња од кујнските елементи имаа да носат во иднината.

Или да влечат во иднината би било поточно да се рече.

Сите пред неа како да течеа. Синиот конак во Димотика, дрвената подредена куќа на три спрата во Едрене, тажните радости, радувањата потпрени на тага....Тела кои течат кон иднината. Или пак трупови?

Со празен поглед ги следеше жената тие што пред неа поминуваа.

Еден од нив со име ја повикуваше.

Бедрије!

Бедрије на сите им возвратуваше со истото растојание. „Пред два дена долу кај ливадара го касна пчела, има температура.”

А сепак убодот од пчелата не би требало да ја даде оваа температура.

Кој на грб и се понуди детето да го носи кој на својот коњ исушен. А знаеше Бедрије дека бегалец кога си и најмалиот дел од патот кон непознатото ти е однапред планиран. Тие две три парчиња роба и спомени како товар му се доста на оној што ги носи, та нема кој друг од нив фајде да види, место до него да си фати. Слободното место кај бегалците е преголем луксуз, непотребна фантазија. Затоа ќе почека. Ќе чека да спадне температурата, да стивне треската, да помине студенилото. А телото пак на детето сé повеќе се напнуваше, сјајот во очите сé повеќе му се губеше. Го познаваше ова исчезнување Бедрије, го знаеше ама не сакаше на ум да го стави. Вака не ќе можеше да продолжи.

Нема.

Сепак Господот свој го преколна:

“Ил оправи го или дај ми сила за овде да го оставам!”

Ете тогаш ќе си заминеше Бедрије без да се сврти наназад. Каде и да е! Старата мајка и онака ќерка и ќе и ја гледа.

Детето пак се најде во житното поле каде што го касна пчелата. Овој пат немаше ниту болка, ниту двоумење ниту пак страв. Класот ли беше или тоа косата му се жолтееше, неможеше да разбере. Со ветрот заедно се нишаше и на лево и на десно. Потоа од зад грб го кутна ветрот. Почна да трча. Трчаше трчаше трчаше. Сé до манастирот пред него, до прекрасната фонатана среде манастирот. Се гледаше дека детето се наоѓа на почетокот од еден долг сон. Звуците од водата се мешаа со ладовината од бавчата. Се гледаше дека најневиното гласче се одѕиваше во водата. Потоа гласот тажен на мајка му. Тој убав мајчин глас народен што со мелодијата убава животот како кадило го зачадува, куќата ја повива:

Насреде манастир стои вода
аман вода џанам вода
момите димотичански сите возгорди
ние ем им свириме ем им играме

Насреде манастир тече чешма
Аман чешма џанам чешма
момите димотичански на лик сите стројни
ние ем им свириме ем им играме

Насреде манастир тече чешма
Аман чешма џанам чешма
момите димотичански сите ко чинар
А ние ем им свириме ем им играме

Жената погледна кон очите сокриени во главчето што под рацете и се губи. Толку познати и беа. Бојата на очите, смеѓоста на очите што на едно широко чело удираат, и во таа смеѓост распрскани капки роса… Се шетаат во овие добро познати шуплини од дента кога се роди до сега. Дури и очната шуплина му беше иста ко на татка му. Темните трепки, огнениот свиок на трепките што очниот капак го допира. Ѕвездите што во очите му се свијат на трепките сјај им оставаат:

“Ах сине ах!”

Ама наеднаш се стресе. Мора да има згрешено. Една пчела, та само пчела беше де! Што беше еден убод од пчела!

Уште на пат требаше да се тргне, до старата мајка и девојчето да се стигне и еден на друг имаат многу нешта да си раскажат.

Погледна во очите на синот си.
Погледна кон небото.
Погледна кон минувачите.
Со очите на синот и погледна кон светот.

Во овие очи на Хасан, во очите на синот кој претходно и беше починал не беа сокриени отсликувањата на еден сјаен ден, туку млитавоста на една смртна постела.

 

© Muhsin Akgun
Müge Iplikçi iz Turske
Müge İplikçi, rođena je i živi u Istanbulu / Turska; studirala je anglistiku na Sveučilištu u Istanbulu i na Ohio State University, za završni ispit i stjecanje titule Magistra artium na Sveučilištu u Istanbulu izabrala je temu “Popularna kultura i žene”; Müge İplikçi predaje na Fakultetu medijskih znanosti Sveučilišta Bilgi u Istanbulu; spisateljica;objavila je brojne knjige, u zadnje vrijeme: Kısa Ömürlü Açelyalar, pripovijetka (İstanbul, 2009.); Kafdağı, roman (İstanbul, 2008.); Gelaciyen Bajare Nu - Yeni Kent Dedikoduları, izabrane pripovijetke (Diyarbakir, 2007.); Cemre, roman (İstanbul, 2006.); Kül ve Kel, roman (İstanbul, 2004.); Transit Yolcular, novela (İstanbul, 2002.); njezina djela prevedena su na više jezika, za svoj dosadašnji literarni rad dobila je nagrade„Yaşar Nabi Nayır“ i „Haldun Taner Kısa“.

 

Eine Übersetzung von Monika Demirel
Моника Демирел, род. во 1960 во Визбаден / Германија. Студирала преведување и толкување во Хајделберг (шпански и англиски јазик, 1981-87); поминала неколку години во странство во туристичката гранка, била наставничка по германски јазик како странски јазик и превела многубројни стручни текстови. Од 1999 работи како слободна книжевна преведувачка од турски на германски. Превела дела од Оја Бајдар, Ѓултен Дајиоглу, Кемал Езер, многубројни есеји, кратки раскази и туристички водичи на други автори. Од 1993 Моника Демирел живее во Турција.