Да се осмелиме да се сетиме

КОМУНИСТИЧКА МЕМОРИЈА

Foto: Thomas Diekhaus
  • Read in Macedonian by the author
    Sie benötigen den Flashplayer, um dieses MP3 zu hören.
  • An excerpt from Communist Memory by Jasna Koteska
    Sie benötigen den Flashplayer, um dieses MP3 zu hören.

Есеј на македонската писателка Јасна Котеска.

Foto: Thomas Diekhaus



Бројки за споредба

Јован Котески
Бројки за споредба

На моите деца Васил и Јасна

Во време на робијата
мојот затворeнички број беше: 6412.

Во Хомеровата „Илијада“
стихот 6412 гласи:
„Сега за татко ви ваш
ќе ја платите грдата грешка“.

Понекогаш нештата
во времето и во просторот
се римуваат и без наша волја.
Што се може.

(од збирката „Живожарица“, 1990)

Долги години, овие стихови на татко ми ги читав како грешка. Досието на татко ми се водело под бројот 5622, што значеше дека бројот 6412 никако не можел да биде точен. Кога за првпат ја објавив анализата на неговото досие „Јован Котески. Досие 5622“ во списание, бројот на досието остана во насловот, веројатно како мој несвесен обид да го избегнам повикот за хомеровски, судбински дијалог, што овие стихови го навестуваа.

Тоа што беше „ослободување“ за мене, едновремено значеше дека татко ми, од друга страна, би морал да го прифати само оној одговор што единствено ќе можам да го дадам. Дури кога ја пишував оваа книга, одеднаш ми стана јасно дека бројот за којшто зборува татко ми, не се однесува на досието, туку на затворот. Тоа беше моментот кога, обратно, јас за првпат го прифатив последниот стих од песната  како единствено можен. 

За емоциите што останаа во еден автобус

Татко ми беше поет. Подоцна ми рекоа дека таква професија не постои. Татко ми беше мојата љубов, радост и гордост. Сепак, нема улица од моето детство, а да не ја мразам. Сега живејам од другата страна на градот и секое одење во Карпош 4 ми раѓа депресија. Немам поминато една улица од моето детство, фатена за раката на татко ми, а татко ми да не ме терал да се вртиме по трипати назад. Ако не ме терал тој мене, јас него сум го терала. Бевме родител и дете и сојузници. Но ова не е биографија за татко ми. Од сите луѓе на планетава, своите родители најслабо ги познаваме, тоа е таа Хегеловска дијалектика и лешинарски би било да се тврди спротивното. Татко ми, фала богу, барем во смртта ја најде својата слобода. Од сите, па и од своите деца. Татко ми сакаше да остане запаметен по своите песни. Тие се неговата биографија.

Овие неколку реда се мојата. Татко ми го уапсија истото утро кога тргнав во гимназијата со судбинско име „Јосип Броз Тито“. Ги поднесов документите заедно со моите пријателки, сите ги имавме истите петки, за разлика од другите, јас имав и многу дипломи. За разлика од другите, мене ме немаше на списокот, то ест ме имаше, ама под цртата. На 2 септември 1985, во 6 часот утрото, додека ме испраќаше на мојот прв школски час, неполн час пред да го уапсат, татко ми ме тешеше дека е сигурно направена некаква грешка, невозможно е да сум испуштена, сигурно ќе ме примат. И навистина, со пенкало бев пречкртана од списокот под цртата и додадена над цртата. Со трчање се вратив дома за да му ја пренесам среќната вест на татко ми. Но татко ми повеќе го немаше дома. Бев 35-тиот ученик во класот што собираше 30. Тогаш не помислив дека сум вишок, како и четворицата други. Никогаш не дознав од какви други гревови се состоела нашата отпадничка петорка. Во годините што следеа на мојата гимназија и’ донесов многу дипломи. Во годините што следеа, заборавив дека еднаш беа заборавиле да ме примат. И никогаш не помислив дека моето име на списокот го додале луѓето од УДБА.1 Денес испаѓа дека се’ што знам, ним им го должам. Затоа е логично, оваа книга ним да им ја посветам.

Нашата гимназија имаше практична настава во фабриката „Металски Завод Тито“. Таму се запознававме со работниот процес на социјализмот. Фабриката се наоѓаше близу до скопскиот Хиподром. Додека другите се организираа за да ги гледаат коњите, јас останував со работничката класа. За коњите на Хиподром тогаш се грижеа затворениците од затворот Идризово. Се плашев дека ако до коњите го здогледам татко ми, нема да знам што смејам да направам. Во училишната библиотека, еднаш библиотекарот ми шепна дека татко ми е голем човек. Во писмото за тој месец до татко ми, напишав дека библиотекарот го поздравил и рекол дека е голем човек. Татко ми ме замоли во своите писма повеќе да не споменувам ниедно име, не смееме да ги повредуваме луѓето. Моите писма станаа уште постудени, ако воопшто беше можно.

Лажат тие што велат дека имаат спомени од своите трауми. Кога си во траума, градиш паралелни светови. Додека се труцкавме во преполниот автобус накај Идризово, секогаш замислував една иста сцена. Како го шетам моето куче, што го немав, низ градскиот парк. Секогаш истата сцена, секогаш истото куче. Во кантината пред Идризово чекавме со саати и гледавме накај главната капија; посетителите беа или многу бучни или многу тивки; меѓу нас немаше никакви недоразбирања. Не’ внесуваа во една голема сала што ја викавме „трпезаријата“, и иако трпезариите се интимни, овде ништо не беше лично. Ние секогаш седевме на „нашата“ маса, лево од бифето, на кое се продаваа истите пет работи што се продаваа и во кантината, секогаш истата маса, секогаш истите пет работи. Татко ми излегуваше прв, што не беше мала работа во однос на затворениците од габарит што се буткаа позади него. Кога ќе седнеше на „нашата“ маса, не зборуваше ни многу, ни гласно. Лево од нас, секогаш шеташе полицаецот, што во Лениновски дух, тогаш се викаше милицаецот. Потоа со истиот автобус се враќавме назад. Се залепував за прозорското стакло и со отворени очи гледав во моето куче од паркот. Мора да ви признаам, градскиот парк мене и ден-денес ми е одвратен.

Кога почнав да го проучувам досието на татко ми, бев водена од една сосема ургентна, лична потреба. Немав јас глад да дознаам кои биле шпионите на татко ми, ниту зошто; не бев водена од потребата да ја сфатам големата историја; не сакав јас да ја расчленувам логиката на југословенскиот комунизам, уште помалку паланечката верзија на македонскиот комунизам. Тоа дојде подоцна кога емоциите се ослободија од се’ што конечно правеше, или се’ уште би можело да прави, некаква разлика. Нив морав да ги оставам на една станица за да може да продолжам. Ние тогаш, знаете, и немавме многу станици на кои запираа нашите автобуси...

Сакав за себе, лично, да се помирам со минатото на моето семејство. Чувствував некаков минат губиток, некаква непрепознаена тага. Замислете за момент како живее човекот со товарот на тагата што не може јавно да ја истагува? Иницијалниот момент за мене дојде кога ја читав книгата „Барањето на Антигона“ (2000) од Џудит Батлер. Последниот пасос од првата глава, гласеше: „Антигона одбива да се покори на кој било закон што одбива да ја препознае јавно нејзината тага, и во тоа ги антиципира ситуациите на оние со јавно неистагувана болка – што болните од сидата на пример, добро го знаат. На каков тип жива смрт се осудени овие луѓе?“2 Знаејќи дека вкупната бројка на личните комунистички досиеја во Македонија е повеќе од 15.000, започнав да ги бројам децата и роднините на гонетите во комунизмот и да се прашувам: Каде се овие луѓе денес? Што прават сега? Што прават со својата тага?

Еднаш, на денот на годишнината од смртта на татко ми во 2002 година, на комеморацијата, мојата најдобра пријателка на гробиштата во родното село на татко ми, Присовјани, ме праша: „Сите ние плачевме, зошто ти не плачеше?“ Одговорив: „Ако почнам да плачам јавно сега, никогаш нема да можам да престанам.“

Еднаш, многу подоцна, в раце ми падна книгата „Добар Сталин“ (2004) на Виктор Ерофеев. Ерофеев - дете на номенклатурата, златната младина под заштита на Кремљ, баба му еднаш се јавила кај мајка му дека детето повраќало оти се прејало кавијар. Кај нас никој никогаш не напиша ваква книга, синовите од Дедиње, Пантовчак и Водно3 правеа рокенрол, филмови од „црниот бран“ (ним им беше дозволено) и од Индија носеа будизам со кој живееја „авангардно“. Таа садомазохистичка врска помеѓу уметноста и идеологијата конечно заврши така што најголем дел од овие синови подоцна отидоа „премногу десно за да се сеќаваат на своето детство“. Во „Добар Сталин“ е опишано како книжевните испади на младиот Ерофеев го спречиле Стариот Ерофеев на врвот од кариерата да му стане заменик-министер за внатрешни на Андреј Громико. Ерофеев заклучува: „Зарем јас да ги осудувам знаменитостите на 20 век? Па да имаше само еден куршум помалце, само една крематориумска печка помалце, ни мене нема да ме имаше на овој свет.“4 И точно си испаѓа дека тие, по ѓаволите, отсекогаш си имаа поинтересна приказна од „нашата“. Ние излегувавме од џганот на животот, од поттурнатите. „Тие“ се раѓаа како херои, од крвта на сите што паднале на олтарот на нивните животи.

Биографии - желби

Зборовите не го донесуваат богатството од врвот, ниту она од утробата на бреговите. Иако, постои живото сеќавање кое го преместува богатството како рака што милува - преку сите работи вредни за сеќавање. Тоа сеќавање не може да се запише од невешта рака и со груб алат…
Кафка

Биографии. Биографиите се желби, најчесто се желби да се сочува, да се задржи платоновското сеќавање за човекот кој е предмет на биографијата. Дури и во најсувите биографии постои една скриена, а мегаломанска амбиција (препознаена макар во оној единствен тривијален детаљ), амбиција да го фати она нешто од-онаа-страна, каде што човекот што е предмет на биографијата пеел, љубел, мислел, танцувал, творел, живеел, амбицијата да го сретне во тоа пеење, љубење, мислење, танцување, творење, живеење…

А сепак, сите биографски средби не се исти, има, имено, најмалку два типа желби врзани за желбата да се меморира еден живот… Првиот тип желби се средбите кои тргнале да се поздрават, водени од потребата за еден секогаш веќе невозможен допир со оној што веќе го нема, тоа се средби како поздравување, средби во потрага по заедничкиот измешан мирис. А, вториот тип. Вторите, се желби за тврдо повторување на извесноста, средби како ужасна потреба од ремеморација, од репродуција на праглетката, на првата слика за човекот што е предмет на биографијата, потреба да се фати и да се замрзне неговата причина, неговото движење; желба да се досегне оној невидлив детаљ преку кој ќе се отвори, ќе се рашири се’ од неговиот живот, се’ што може да им биде (и баш затоа што може- баш затоа и ќе им биде) послужено на хиените од градот, желба да се фати се’ "до талогот" на еден човечки живот, за потоа тој цврсто воспоставен талог да стане услов за изобличување, за казна и за усмртување.

Секако, и двата типа биографски средби се записи, тие се записи составени од зборови, од зборови кои ја пробиваат невината хартија, ја уништуваат нејзината мазна површина, нејзината секогаш веќе спремност да го прими записот. Но токму заради тој пробој, важна е раката што го пишува записот, раката што го движи пробојот на хартијата. Затоа е важна желбата што ја движи потрагата по изгубеното минато, по меморијата за еден живот, по сеќавањето. Биографијата, како што рековме, е составена од зборови. Тие зборови се тука за да потсетуваат. Но како воопшто зборовите може да потсетуваат?

Биографијата како сцена на историјата, и особено, книжевната биографија како сеќавање за книжевната историја, секогаш веќе мора да биде запис кој е нежен, запис кој милува, запис кој не тргнал кон желбата да цементира, да усмртува и да уништува. Биографијата не може да се воспостави преку репродукција- секое прифаќање (кое заедно со мистеријата, го чини еден човечки живот) е можно само на симболичен начин, само во отсуство, in absentia, само кога самата биографија ќе застане на прагот пред влезот во туѓиот живот, и на прагот ќе реши да (се) самозапре...

Биографии-лексикони

Рано е за последниот збор, ви велам,
зборувам скоро од крајот – прв,
јас не бев на сцената за што ме обвинувате
јас бев самиот сцена во крв!
Евтушенко

Значи, постојат најмалку два типа биографии. И секако, тука се третите, најчестите биографии- оние кои се помалку или повеќе составени од факти. Фактите за Јован Котески собрани од разни лексикони – еве што има во нив:

Јован Котески (1932-2001) е поет кој припаѓа на т.н. трета генерација македонски писатели, што се јавува во 1950-тите години. Роден е во селото Присовјани, Струшко, како четврто од петте деца на Петкана и Васил Котески. Детството го поминува како овчар-измеќар, чувајќи туѓ добиток. Во 1946 се запишува во Охридската гимназија, живее во интернат. Во 1948 година, татко му, кој работи како шеќерџија во Братислава, Словачка, е затворен од страна на словачкото Информбиро и е осуден на 9-годишна робија. Причината е дека словачките тајни служби наоѓаат слика од Јосип Броз Тито во станот на дедо ми во Братислава, истиот Маршал, во чие име, за иронијата да биде поголема, татко ми е осудуван многу пати подоцна. Јован Котески се среќава со татко му само двапати во животот, еднаш на седум, и вторпат на 26 години. За втората средба од 1958 Јован Котески подоцна пишува: При враќање, се јавил кај една моја тетка, а таа го довела во мојот ќумез, кај што престојував под кирија како студент. Приквечер, кога се вратив од факултет, во собата  гледам – гостин. И еве една прегратка на еден опустен, тегобен живот.

Јован Котески е притворен за првпат во 1948 кога имал 16 години, веројатно заради тоа што таа година татко му е уапсен во Словачка. Познато е дека југословенските тајни служби соработувале со тајните служби на другите комунистички земји. Котески станува сомнителен за Службите на внатрешни поради комунистичка логика која вели– татко ти е сомнителен, значи и ти си сомнителен. Во 1950 Јован Котески е уапсен вторпат и овојпат е осуден на тригодишен затвор за вербален деликт против Тито, но е ослободен неколку дена подоцна. Третпат е притворен во 1952 за време на една младинска акција во Маврово, четврти пат во 1954, итн., а полициското досие под кодното име “Интимист“ под кое татко ми бил воден во УДБА, не е официјално отворено се’ до 1961 година.

Во 1954 година се сели во Скопје, запишува студии по литература, кои никогаш не ги завршува. Три децении работи како новинар во Радио Скопје. Во 1958 година ги објавува збирките песни: “Земја и страст” и “Насмевка пред зорите”, а следат: "Злодоба" (1963), Тежина” (1965), "Пеплосија" (1966), “Сенки” (1972), “Зелени порти” (1975), “Хераклеја” (1978), “Поморија” (1981), “Бденија и сновиденија” (1982), “Полилеј” (1983), “Плодови” и “Тапија” (1985), "Живожарица" (1990), "Сончева белегија" (1990), "Морници" (1991), "Глувчето со двоглед" (поезија за деца, 1991), "Ралица" (1992), "Злодоба" (1992), "Лелејка" (1994), "Самотија" (1994), "Празник" (библиофилско издание во ракопис, 1995), "Трагач" (поема, 1995), "Решетки" (1996), "Приќе" (1997), “Одрон”  (1998), "Разор" (1999), "Кртечина" (2000).

На 2 септември 1985 година е уапсен и осуден на 5-годишна робија. Обвинението го товари за илегално работење на уривањето на Југословенската Федерација и за создавање независна македонска држава, што фактички се случува седум години подоцна. Припаѓа на последната група политички затвореници-интелектуалци во поранешната Југословенска федерација. На Јован Котески му се суди на затворен процес, без пристап на јавноста. Еден од обвинителите за татко ми бара обвинителна пресуда од 20 години.

Најголем имплус за негово ослободување од затвор меѓу македонските писатели (акција, која, инаку, никогаш не се случува) во текот на 1986 година покренува американскиот поет, Ален Гинзберг, како тогашен претседател на Комисијата за заштита на правата на писателите и новинарите во светскиот ПЕН-центар, кој таа година престојува на Струшките вечери на поезијата, како добитник на Златниот венец. По интервенцијата на југословенскиот ПЕН-центар (со седиште во Загреб), во јули 1987, по нецели две години робија Котески е пуштен на слобода. За неговото ослободување најмногу е заслужен франкофонскиот писател, тогашниот потпредседател на светскиот ПЕН-центар и претседател на хрватскиот ПЕН-клуб, Предраг Матвеевиќ, кој организира петиција со светски познати писатели за негово ослободување од затворот, а кој во текот на 1990-тите години и самиот паѓа во немилост на националистичкиот режим на Фрањо Туѓман во Хрватска. Со писма до Окружниот суд во Скопје и до Сојузниот суд на Југославија во Белград, Матвеевиќ успева да издејствува преиспитување на пресудата за Котески и негово експресно ослободување од затвор во јули 1987. Котески е примен на работа како библиотекар во мала библиотека во близина на неговиот стан, каде работи се’ до пензионирањето. Патува во Хрватска и се среќава со Матвеевиќ.

Последната деценија од животот Котески ја поминува во релативна изолација во својот дом во Скопје, страдајќи од параноја. Во ноември 2000 година, седум месеци пред смртта, успева да види селективни делови од своето досие. На повеќе од 300 страници е забележано дека бил предмет на иследување во текот на најмалку 40 години од животот. Последниот документ од досието на татко ми е од 1988 година, но нема никаква причина да веруваме дека набљудувањето не траело до 1990. Ако (со право или без) сметаме дека набљудувањето врз татко ми престанало во 1990 година, тогаш набљудувањето траело 42 години. Ако (со прекини) продолжило до неговата смрт, тогаш татко ми бил предмет на полициско набљудување цели 53 години. Умира на 12 јули 2001 во Скопје, во кругот на најблиското семејство.

Биографии на „Едното едно“

Oblivium, тоа е она што брише.
Што? Означителот како таков.
Лакан

Потоа, постојат оние биографии, кои тоа не се; биографии кои се составени од нагонски сеќавања, оние во кои си се конституирал како „едно едно“ (првиот означител дека, на пример, јас засакав едно животно), и потоа има „едно две“, кога јас се сместувам таму каде што е износот, не на ниво на „едно”, туку на „едно двете“. Каде што веќе почнува да работи она што е запис што ја пробива невиноста на хартијата…

На тоа место каде што е „едното едно“, местото на јас, неговото дете, постојат некои изолати од мемории, излачувања, интроекции што се (веќе) куци за сите смисли и за сета работа зад реконструкциите. На тоа место може да видам како се гледам, но не можам веќе да видам. Тоа е просторот што зборува од една точка што веќе не може да се сети. Тоа е место на загуба, каде што се случува замена на фантазмите со реалноста, нешто несведливо, нешто кое можеби функционира како тој првобитно потиснат означувач. Значи, од тоа место на "едното едно" еве некои мемории.

Татко ми, а тоа е човекот од Лексиконите заведен под името Јован Котески, на своето дете му ја чита песната "Два морнари на брегот" од Лорка. И му ја толкува песната, појаснувајќи му дека тоа не се два, туку еден ист морнар, но едниот во него продолжил да патува со бродот по сите мориња на светот, а другиот во него останал во едно пристаниште во Азија кај жената што ќе ја сака целиот живот.

Друга меморија, друг изолат. Татко ми купил слика. На неа има вазна со три цветови, стилот на Пикасо. Вазната ја држат три раце. "Сликата не е ништо посебно, можам да ја нацртам поубава", велам, а јас сум дете. Татко ми се насмевнува, нека земам хартија и нека се обидам. Одам во собата и ја цртам истата слика по сеќавање. Му го покажувам листот, татко ми вели дека сум ја нацртала истата слика. "Но поубаво." "Да (насмевка), но целата работа не е да ја нацрташ истата слика, туку да ја нацрташ својата слика, така како што сликарот ја нацртал својата"…

Трета: татко ми ѕвони тој петок на врата. Никој веќе втора година не ѕвони на нашата врата. Ѕвонењето – тоа е движење на заканата,… во затворот од оваа страна на затворот... Тој петок, отворам врата и го гледам татко ми, ненајавено вратен од робија, експресно ослободен, тоа утро, во затвореничко одело, не стигнал да го соблече, се’ што мислел тој момент, тоа утро, е дека треба што побрзо да стигне дома. Не сфаќам дека во меѓувреме на местото на мојата голема љубов се родила една голема здодевна омраза. Мојот прв имплус е да му ја затворам вратата. За сите да продолжиме да живееме по затворите, секој во својот. Не сфаќам дека, ако можеби знаел да ме сака само малку помалку, ако само малку повеќе сум знаела да го разберам она што ни се случувало, немало да го мразам толку колку што го мразев од моментот кога го снема. Секоја љубов се чини самодоволна. Љубовта во времето на крвавите системи, исто така. Не си подготвен за губитокот. Јас не бев...

Четврта меморија: татко ми во куќата што се распаѓа од немаштија и глад. Татко ми во 1994, се враќа од работа и по обичај прашува дали некој го барал. Никој?

Петта: Брат ми дипломира, тој март, сега е атомски физичар. Татко ми пијан со дипломската работа на брат ми излегува од дома за да најде пари, брат ми треба да се врати во Белград, ќе работи во Нуклеарниот Институт во Винча, имаат и згаснат нуклеарен реактор. Татко ми се враќа и фрла на масата 400 марки. Се клати. "Седев во друштво на млади луѓе, бизнисмени, Јасне. Еден од мојата генерација седи таму… ми вика, Јоне бе не се бламирај, дојди барем со мене, не седи на маса со деца… А потоа виде, е кога извади детево да брои, … 100, 200, 300, 400,… го запрев; доста е му велам, ќе ти ги вратам, а тој мене: Чичко Јонче ако ми ги вратиш, ќе те тепам. А јас ќе му ги вратам и затоа му викам, тепај ме, ама јас ќе ти ги бројам на рака како ти сега." Се клати со плавата тетратка "Дипломски рад, кандидат: Васил Котески, Факултет за физику, 1994", седнува на едно купче книги, купчето паѓа, ама татко ми се’ уште ја стиска тетратката "Дипломски рад"….

Шеста: Процесот на долгото помирување. Еден човек, што случајно го запознавам на една конференција, ме бара за некаков проект. Немаме пари и работам сешто. Неколку месеци ме убедува да одам во Будимпешта каде што предава, ме запишува на неговиот универзитет, ме прибира да живејам со неговото семејство, ми ја отвора вратата на својата библиотека, ми го дава Фуко и руските дисиденти, читам се’ што нема никаква врска со моите студии. Избегнувам да се враќам во Скопје, дури и за време на распустите, градот ми е еднакво одвратен како и кога избегав од него. Неколку дена пред крајот на тие студии, мојот професор ми го покажува дебелото досие на дедо му. Мојот професор е, всушност, внук на еден од главните комунистички кодоши на Унгарија. Ова е неговиот начин да се оддолжи. По мене, во куќата се вселува една девојка која бега од Белград на Милошевиќ. И таа живее без пари, и таа чита книги што и’ ги дава нашиот професор… Ни помогна да најдеме речник со кој ќе знаеме да си ги објасниме работите што ни се случуваат во нашето историско време… Последното утро, во возот од Будимпешта за Скопје, за првпат по многу години почувствував неизмерна среќа што се враќам дома, по цел еден век повторно кај татко ми. Да, тој беше дете на поранешен комунистички кодош.

Татко ми, дента пред да почине. "Овој дом не е дом. А се потрудивме. Еве, мајка ти ставила овде слика, и овде цвеќе, и овие полици. Прекрасно. Но ова не е дом. Ќе ме разбереш, нели? Секој мора да си оди дома. Јас сега мора да си одам дома..."

Биографии на „пријателите“

Вие сакате да свирите на мене, сакате да го дознаете мојот клуч; сакате од срцето да ми ја искорнете тајната; би сакале да може да одекнам од најнискиот тон до врвот на својата скала. А еве го овој мал инструмент во кого има прекрасен глас и обилни тонови, па вие сепак не можете да го натерате да проговори! По ѓаволите, мислите ли дека може полесно да се свири на мене одошто на една фрула? Наречете ме кој сакате инструмент; вие може да ме пипкате, но не можете да свирите по мене.
Шекспир

И потоа, секако, ги има тврдите биографии. Нив вообичаено ги пишуваат оние што ти се смешкаат и држат нож зад грбот. Твоите пријатели, македонските поети и писатели ….

Кога во ноември 2000 година татко ми, за првпат, ми го покажа досието, тоа беше само неколку месеци пред да почине. Толку време имавме, време за помирување. Некои меѓу нас, децата на политичките затвореници, немаа ни толку среќа. Првото нешто што ми го покажа беше графата: "Соработка со Внатрешни Работи: немал!" А потоа ги читаше тие 300 (од којзнае колку) страници, што му дозволија да ги види од своето досие и да ги има, со само неколку имиња, со половина страници ичкртани со фломастер, за да го констатира тоа што го знаеше цел живот. Дека најмалку 42 од својот 69-годишен живот бил предмет на иследување! И потоа, сфативме дека паранојата не била параноја, дека стравот не бил ирационален луксуз, туку виша состојба на сознание. И потоа, читаш, те боли, ама барем гледаш дека не си луд.

Кога татко ми излезе од затвор, му се случуваше на улица да му свртат глава неговите најдобри пријатели, нашите литературни доајени, нашите лектири. Истото и’ се случуваше на целата моја фамилија. Разбираме, им било тешко, не знаеле како да се поздрават, а да не се повредат. Ги разбираме, ама да се разбереме, нема никогаш да ги разбере поетот и детето во татко ми, затоа што за тоа дете, тие механизми не може да бидат разбрани. И во име на тоа дете што не ги разбра, во име на татко ми што веќе го нема, имам само едно да им порачам, од устата на хрватскиот рапер, Едо Маајка: Да ви ебам матер...

Кога татко ми ми го остави досието, основното прашање во прво време за мене не беше кој, како и зошто, туку едно сосема друго, инфраструктурно прашање. Како изгледала конкретно таа машинерија? Кој ја отчукал оваа страна? Како се викала таа дактилографка? Кој ја направил оваа печатна грешка? Дали овој пропуст е минималниот знак здравје? Кој го прислушкувал брат ми додека се договара за тренинг по атлетика? За какво добро била таа информација? Вредело ли? Како се викал телефонистот? Дали кога ја пренел "информацијата", тој, конкретен доушник, писател, таа наша лектира, имал чувство дека работи нешто корисно? Како изгледал "информаторот"? Што појадувал тоа утро? Со која реплика ги испратил децата на училиште? Дали со платата што ја примал за својата подземна работа, направил од своите деца среќни и добри луѓе? Затоа што ако направил, барем тоа е некаква галактичка утеха.

Исто подоцна, додека чекаш автобус, одеднаш ќе ти светне и едно лично прашање. Мене ми се случи тој автобус едно утро. Кога ми стана јасно дека тој апарат за прислушкување кај нас дома е ставен во времето кога сум му го рекла првото ало на мојата прва симпатија. Тој бил тајна за сите мои пријателки, но не и за државната структура. Да можам да бирам, нема да сакав да е така. Да можеше брат ми да бира, нема да сакаше да е така. Но гледате, ние немавме избор.

Тоа се фундаментални работи и многу се важни. Не можете да прислушкувате една нација без никакви последици и потоа да очекувате дека таа нација ќе ви биде нормална. Не можете, потоа, едно утро да им кажете: треба да влегуваме во Европа, немојте да преминувате улица на црвено. Тие со своите трактори ги изгазиле сите интимни координати на нашите човечки животи, минувајќи секогаш и задолжително на црвено, ги минале сите семафори на една човечка интима, а потоа од нас бараат да застанеме на зелено и да бидеме лојални на нивните конвенции.

И точно затоа што цели генерации деца на бившите политички затвореници молчат како и јас, токму затоа таа семоќ е фактички можна, иако никој никогаш нема и нема да има легитимитет да им ја даде… Едно од основните прашања на пост-комунистичките држави е да створи механизми со кои ќе ја направи видлива таа страница од своето минато, страдањата на цели генерации и наследници на жртвите во политичките пресметки.

Насилството на македонската култура

Да, навистина сум само патник, скитник на земјава.
Дали сте пак вие нешто повеќе?
Гете

Значи, "биографијата на пријателите", онаа што твоите колеги, македонските писатели и поети, во долгите децении меѓу 1960-1990 година, ја пишувале за тебе, без да знаеш за неа…. Што тие стручни и креативни пера успеаа да напишат во жанрот "биографија", на тема: "еден скитник на земјава", за сите овие децении?

Досието на татко ми покажува на кои принципи била градена стратегијата на контрола во културната сфера, во годините меѓу 1960 и 1990. Ако го напуштате домот, тогаш вие сте следени. По улиците кружат управниците, општинарите, полицајците, соработниците, информаторите, службениците на УДБА, вашите пријатели, но вие не можете да распознаете кој е кој. Вие сте врзани за вашето место, вашето место има име, а во случајот на татко ми тоа име е ПОО "Интимист". Вие сте интимист, и како таков крајно сте сомнителен. Нема што да бидете "интимист" во 1961, кога сите други се социолози.

Во досието на татко ми дефилира ужасна смотра на живи и мртви поети, литерати, случајни луѓе – и полицајци. Светот од досието на татко ми е свет на опсцена комбинација на македонски писатели и полицајци, кои често се спојуваат во ист човек. Тоа е свет во кој немате стабилни координати на пријателство. Повеќето "пријатели", колеги и писатели се тука за да го стегаат обрачот околу својата мета. Секој и се’ е уво.

Од досието на татко ми е јасно дека типот на контрола што била вршена врз него се засновала на систем на постојани извештаи, списоци и записници. Информаторот му поднесува извештај на управникот, управникот го доставува овој документ до три други инстанци: книгата за информации, отсекот на ДБ и папката за легална врска. Во јануари 1988 во домот на татко ми се јавило лицето Х за да изрази "новогодишни желби и честитки". Содржината на тие честитки е препратена до ТРИ други инстанци.

Записниците го поврзуваат центарот (главешините на УДБА) со периферијата ("пријателите" на татко ми). Власта се дистрибуира преку исклучив начин, со правилно хиерархиско устројство, до најниската инстанца, до крајниот сводник, кој го бележи секој потрес кај следениот. Тоа бележење оди до трагикомични ситуации. Во документот на информаторот од април 1961 татко ми за време на ручекот му се пожалил на својот "пријател" дека е незадоволен од системот, Х "добронамерно" го потсетил татко ми дека нему лично му е добро и нема што да се жали. Одеднаш настапува "пресврт". Цитирам од досието: "Јонче изненада излегол надвор од кафаната пошто некое лице врвело (и) отишол со него да разговара." Во превод ова значи дека татко ми станал да се поздрави со друг пријател. А тоа е повеќе од доволна причина за аларм во хиерархиско устројство. Оперативната забелешка бара да се види кој е поздравениот и бара тој да биде претпоставен како нова мета за следење. Ова устројство го бара "правото" име за секој со кој си се поздравил, го бара "правото" име на твоето постојано критикување на системот, на твојот вишок смисла, на твојот поетски сензибилитет, на твојата "болест".

Ако сте го живееле животот на татко ми меѓу 1960 и 1990, вашите доушници се секогаш до вас. Власта е распоредена на многу тела. Но тие не седат на соседната маса, не ѕиркаат од зад саксија, не се преправаат дека читаат весник во фоајето. Ова не е филм. Ова е вашиот живот, а информаторите се вашите најблиски пријатели и колеги, македонските писатели. Како и сите луѓе на овој свет, и вие со вашите пријатели зборувате за работи што ви се важни, што ве болат, што ве радуваат и што ве вознемируваат. Вие сте македонски поет и важно ви е се’ што има врска со македонската култура и институциите што ја водат, со македонскиот јазик и неговата чистота, со македонските села затоа што за нив пеете во својата поезија, важна ви е идеологијата, затоа што како секој поет на оваа планета и вие сметате дека имате право да размислувате за неа. Но додека вие им зборувате на вашите пријатели, вие не знаете дека всушност му зборувате на едно хибридно, двоглаво суштество кое има едно лице на поет и друго лице на полицаец без униформа. Вашите најдобри "пријатели" се секогаш до вас: во едни документи вие сте на гости кај нив, во други сте во ресторан, во трети во клуб, во четврти во хотел, на некое читање, на состанок, во нивниот службен автомобил, во бифето, во канцеларијата, вашата или неговата, или нејзината. Сите набројани места се фактички локации од досието на татко ми.

Кога ќе ја погледнете оваа дифузија на власта и нејзиното најперфидно пенетрирање во интимниот свет, преку вашите пријатели, не можете а да не се прашате, каде е границата? Некои пријателки на мајка ми, а сопруги на нашите поети, во досието се, исто така, разобличени како доушници. Каде завршува списокот? Какво изненадување ве чека зад црните фломастери што ги кријат другите идентитети?

Колку едно живо суштество може да издржи?

Едното око гледа, а другото чувстува.
Пол Кле

Татко ми цел живот манифестираше вознемирувачка свест дека го набљудуваат. Во еден транскрибиран телефонски разговор од 27.7.1987 татко ми му се жали на Х дека: Од кога постојам постојано врз мене вршат провокации а едно живо суштество толку може да издржи… ќе ти зборувам, ќе се згрозиш… Меѓутоа колку повеќе зборувате, толку повеќе наидувате на глуви уши и колку повеќе се жалите толку повеќе луѓето одмавнуваат со рака. Вие немате начин да го докажете интимното чувство дека сте следен. Дел од таа опсцена структура на власта е вие да станете целосно осамен. За да бидете притеснети така што вашите доушници ќе останат вашите најдобри "пријатели". Па дури и при вакво нејасното чувство дека е следен целиот живот, кога татко ми го отвори досието, беше фрапиран од кафкијанското сценарио, од степенот на сеприсутнитот поглед, од долготрајноста на набљудувањето и конечно од садизмот на оној што набљудува.

Осаменоста е цел, добро е да си сам. Тие ќе сторат се’ ти да останеш сам, откако веќе сите те напуштиле. Кога татко ми излегува од затвор, во оперативната белешка од 10.9.1987 стои „(Д)ознаваме дека Јован посебно тешко го прима фактот што е напуштен од сите поранешни пријатели. Моментално психички се чувствува потешко отколку во затворот.“

Честопати ме прашувале како татко ми го преживеа својот политички прогон? Постои нешто што го знаат оние што преживеале тортура. Човекот што бил подложен на повеќедецениска тортура, на моменти станува единствено болка. Болката станува објект без човечки атрибути и содржина. Ќе ви опишам како изгледаше еден обичен ден на татко ми на пр. од 1994, иако сите години пред и потоа беа исти. 1994 се седум години подоцна, седум години откако татко ми веќе беше слободен, откако имавме своја држава, откако неговите еретички мисли веќе не беа еретички туку конјунктурни.

Татко ми се обидуваше да спие дење. За него беше неиздржливо да биде буден кога надвор има светло. За тој што преживеал тортура, светлото е посебен проблем. Тој што е цел живот гледан, а сам не гледа, тој што е објект на информација, а никогаш субјект во комуникацијата, се плаши од светлото затоа што видливоста го гарантира функционирањето на власта. Кога беше буден, татко ми нервозно се шеташе од една до друга соба. Сега ќе влезе во некоја соба и веднаш ќе излезе. Ќе постои во ходникот за да слушне што прави мајка ми в кујна; ќе тропне во мојата соба за да види дали не ми се случило нешто ужасно, ќе најде некаков изговор, на пр. "ја читам Цветаева" и не чекајќи одговор, исто толку брзо ќе излезе. Со часови ќе трепери зад завесата гледајќи го ѓубреџијата што решил следните три часа до крајот на работното време да ги отседи баш на тротоарот под нашиот прозорец. А што ако тој не е ѓубреџија? Многу ѓубреџии во досието испаднаа "службени лица на УДБА". Ќе легне да спие. Спие на едно око и на секој шум срипува и бара да му се објасни што се случило, сака да види, да се увери. Живее како во секој момент некој најважен човек да ќе треба да дојде и да ја донесе најважната одлука од која ќе се материјализира пророштвото за неговиот живот. Човекот што минал низ 40-годишен политички прогон, гради стратегии за опстанок. Кога ѕвончето ѕвони, помислува: кој е следниот што ќе биде мачен? Ако ѕвони некој на врата застанува и го ослушнува дишењето на тој што ѕвони. Едвај собира храброст да ѕирне низ клучалката. Дури и кога добро го познава тој што ѕвони, долго го набљудува. Некогаш тргнувам да отворам, ама за него е прашање на живот или смрт, прв да ја отвори вратата за да не ми се случи нешто ужасно. И конечно "А, Вера, повели... дома е Јасна".

Човекот што преживел тортура, откако целиот живот бил предмет на иследување, станува оној кој не може да се реконституира преку идентификација со најблиските. Неговиот свет станува свет кој не е базиран на дијалектика. Тоа е недостаток од недостатокот. Тоа е чисто присуство. Човекот кој преживеал тортура развива невозможен парадокс, прекин во репрезентацијата и премногу репрезентации. Тој има милион слики на ужасните можности на системот и слики кои не носат меморија. Тој човек што преживеал четиридецениска тортура е татко ми, македонскиот поет Јован Котески.

Усвоена молба!

И сега повторно почна она одвратно учтиво погаѓање,
еден над К. му го пружи ножот на другиот, а овој пак, повторно
преку К. му го враќаше нему. К. сега точно знаеше дека
неговата должност би била сам да го дофати тој нож,
додека минуваше од рака во рака, лебдеше над него
и сам со него да се прободе.
Кафка

Татко ми го подигна своето досие во ноември 2000 година. Сите што таа година ги подигнаа своите досиеја, знаат дека мораа да потпишат еден формулар. Во тој формулар стои дословно вака: "Заради заштита на податоци и информации за приватниот и семејниот живот барам целата содржина на досието да останат тајна до (100 години од моето раѓање, а во случајот на татко ми е заведена- моја забелешка) 2032 година, и тоа, доколку истото не биде уништено и се предаде на чување во Архивот на Република Македонија." Кога ќе го потпишете тој формулар, следи конечната цинична завршница. Најдолу пишува дека молбата „се усвојува“.

Гледате, ужасот на полициското досие не е само во фактот дека татко ми живеел живот во кој полицијата го имала лицето на неговите најблиски пријатели. Ужасот се состои и во една виша агентура во име на која неговиот свет е уште потесен од тесниот свет на античките херои кои во крик му се обраќаат на небото "Неправда трпам". Грчкиот човек страда ужасна казна што му е наменета, не по негова вина, но кога сака да дознае во име на која виша агентура страда, и небото и земјата ќе се превртат за тој да види. Кога Едип сака да знае што се случило во неговото минато, сведокот се појавува веќе во следниот чин.

Татко ми чекаше долги 40 години за да види. И кога со страв застана пред вратата на УДБ,5 пред вратата на онаа инстанца што цел живот се иживувала врз него, како пред последната утеха што ќе му овозможи да види тогаш, службите на УДБ, го натераа да поднесе молба во која моли никогаш да не му се исполни последната надеж. Во својот формулар татко ми мора да замоли засекогаш да му остане затворено она во име на што страдал. Тој поднесе молба дека неговото досие ќе му биде достапно во 2032 година, а во меѓувреме "доброволно" да даде аманет дека, ако сакаат, неговото досие може да го запалат. Татко ми сакаше да види дека не бил луд кога тврдел дека цел живот го следат. Но се’ што суштински сакаше да види е за кое добро било тоа. И мораше да прочита дека неговата молба -никогаш да не ја види разрешницата на својата животна трагедија - "се усвојува"! 

Татко ми, во ретки моменти на хумор, го нарекуваше своето досие "биографија на пријателите". Тоа е донкихотовски хумор. Прво ќе се насмееш, потоа ќе наместиш сложена насмевка, за на крајот да сфатиш дека се смееш во лицето на чистата тага. Тоа е хумор на некој што невин преживеал затвор. Кога ќе добиете документ дека сте рехабилитирани, со тој документ може да се сликате. Може да бидеш најдобриот поет на една држава, ти си бил роден само за да ја воспееш нејзината убавина, нејзиниот златен глас, да ја опееш земјата под нејзините нозе. Може да си ја напишал најубавата песна за една неостварена љубов на една генерација, "Ана", но таа никогаш нема да стане лектира затоа што за овие дибеци веќе и косата на Ана е спорна. Откако си го преживеал прогромот на своето време, во кое колегите ти ја пишувале биографијата без да им ја нарачаш, се’ што ти останува е да ја живееш секој еден ден од остатокот на својот живот кафкијанската реалност на удбашкото секојдневие. И до бескрајот на твојата земна осаменост да си ги повторуваш стиховите: "О пријатели мои, нема пријатели!" Сепак, татко ми навистина си замина со прошка за сите. Дента пред да почине, татко ми ми рече дека "си оди дома". 

Деца за споредба

Родителите се штитот меѓу нас и смртта. Како големи уметници, тие немаат право на возраст... Родителите се она најинтимното што го поседуваме. Но кога семејната интимност ќе се рашири до размери на меѓународен скандал, како што тоа се случи со нас, и несакајќи започнуваат размислувањата, сеќавањата, анализите...“
Ерофеев

Беше сабота кога одлучив да се занимавам со оваа тема. Има оттогаш пет години. Дојдов со син ми (кој самошто се роди) кај мајка ми, мајка ми беше тажна. „Зборуваат за Струшките вечери, татко ти никој не го споменува.“ Веројатно се скарав со неа, заспав од мака. Населбата од моето детство ми остана траорна, тоа никогаш не се смени. Седев како мисир, како од мене да зависи се’, знаев за што зборува мајка ми. Сите имаа некаков живот со светот, со себеси, некое минато на кое се радуваа. Само кај мајка ми на вратата, минатото и светот не ѕвонеа, дури и ние самите, кога ѕвоневме, ѕвоневме како избркани од овој свет.

Жртвената филозофија, популарна на крајот од 20 век, не ми беше непозната. Се сместив ли и јас со оваа семејна приказна во таа долга низа? Зарем не можев да стиснам заби и да речам било што било едноставно продолжи понатаму? Дали живеев со траумата, затоа што траумата стана толкав дел од мене или токму обратно затоа што никогаш вистински не успеа да се вгради во мене, затоа што ми остана „туѓа“ тема, додека другите трулеа по затворите јас бев детето со петките, „нормалното“, дали оваа книга не е истото?

Конечно, каде стоеше мојата генерација? Што беше со мојата меѓугенерација, со нас кои бевме децата од оној систем, а родителите од овој? Која беше тежината на нашите постапки, каде барањето за соочување со минатото беше системски нужно, цивилизациски исправно и историски важно, а каде ја минувавме граница на неповредувањето?

Брат ми замина на служење војска два дена пред да го уапсат татко ми; истото утро кога татко ми отиде на робија, јас тргнав во средно. За неколку дена се распоредивме во три институции, впрочем, прилично сродни. Кога излезе од војска, брат ми се определи за живот свртен кон иднината. Еден психолог, со којшто разговарав години подоцна, на една средба ме дочека со мојата прва, приватна „затвореничка дилема“, кога ме праша: „Татко ти излегол од затвор во 1987, брат ти во 1986, кога излезе ти?“

Брат ми има едно писмо, го дадов во Државниот Архив. Го напиша додека служеше ЈНА6 во Мостар, Босна до татко ми кој служеше затвор во Скопје, Македонија. Таму е објаснето нашето детство во една реченица, се’ што брат ми не сакал и презирал кај татко ми, а се’ што разбрал откако татко ми отишол во затвор.

Брат ми, денес, проучува атоми, стана атомски физичар, не живее во Македонија. Едно утро (беше дојден на отсуство, имаше 18, а јас 14 години) додека татко ми беше во затвор, брат ми ми рече дека дошло време за нашата разделба, дека нема повеќе да ми ги препорачува книгите што треба да ги прочитам и филмовите што треба да ги гледам. Дека тргнува по својот пат, дека јас ќе мора да го одберам својот. Се согласив, немав избор. Брат ми, денес, истражува атоми за институтите во Белград и во Берлин. Физиката и метафизиката за него се најтесно врзани, го интересираат иднината и духовноста, а не минатото. Јас некако останав со семејните теми. Затворот не’ катапултираше во две различни насоки, несвесно одбравме да продолжиме по една од двете теми на татко ми.

Во писмото до татко ми, брат ми тогаш, објасни се’ што јас никогаш не успеав, иако подоцна интензивно живеев со сето тоа. Да не отидеше татко ми во затвор, веројатно на друго ќе му го посветев животот. Не знаев дури ни асално писмо да му напишам на татко ми во затворот, тогаш. Пишував колку петки имам, колку ми недостасува и како сме ја поминале Новата година. Тоа беа моите писма. Подоцна се сетив на Фројд: „Што не може со летање, мора со куцање“.

А ова е писмото на брат ми. Се’ што секогаш сакав, а никогаш не успеав да му го кажам на татко ми, беа овие редови:

„Драги тате!

Еве измина доста долго време како не сме се виделе, па затоа решив да го напишам ова писмо. Јас тоа ќе го сторев уште многу одамна, но почекав да дојдам на отсуство, да се обидам да те пронајдам и заедно да продискутираме за целата оваа работа. Навистина јас дојдов во Скопје (во периодот од 21.3- 25.3), но мојот обид да стапам во контакт со тебе, не успеа. Како и да е, не ми преостанува ништо друго, освен да се обидеме со зборови да ти објаснам какво мислење имам за целата новонастаната ситуација.

Уште пред пет- шест месеци кога за првпат дознав, бев совршено убеден во твојата невиност. Добро знаејќи ги твоите идеи и ставови (од кои, впрочем, во голема мерка и јас бев напојуван) знаев дека се’ што си направил е со длабока општочовечка и хумана намера. Бев сигурен дека не си вмешан во никакви терористички акции бидејќи знаев дека тероризмот никогаш не си го оправдувал ниту како средство ниту како цел. Секој човек што макар барем малку те познава ќе потврди дека во животот те раководела една единствена цел – да му помогнеш на другиот, па дури и твојот залак да му го дадеш ако треба. Секој што барем малку бил во твојата близина, мора да признае дека твојата непрекината борба против неправдата не само што не те става в затвор, туку те издига на највисок трон. Не знам. Можеби некој мисли поинаку, но знам дека секој оној што така мисли може само да ти завидува. Многу луѓе, големи по својот дух и по своето дело, биле в затвор. Покажи им на сите полтрони, медиокритети и злобници дека и таму знаеш да бидеш голем. Еве ти шанса и да провериш кои ти биле и се’ уште ти се вистински пријатели.

Идејќи во Скопје, јас не само што не бев уплашен, туку напротив, бев и горд што сум ти син. Мислењето на луѓето воопшто не ме интересираше, но набргу увидов дека многумина ми пружаат полна поддршка и дека и тие се убедени во твоите правилни ставови. Ако меѓу нив имаше и понекој сожалувачки или злобен поглед, јас од тие погледи црпев само снага и цврстина.

Сега морам да признаам дека можеби јас и ти во извесни периоди на минатото доволно не се согласувавме. Но тоа беше само затоа што не бев способен да разберам дека еден татко не мора секогаш да го интересира возењето кола, купувањето мебел за дома, или, да не набројувам, која било друга работа што просечните татковци ја прават. Дури сега разбирам дека не е најбитно кој колку пари заработува или пак дали некој пропуштил некој филм или натпревар на телевизија. Илјадапати е побитен духовниот развој на човекот којшто ти го негуваш, а стотици други го запоставуваат. Дури сега увидувам дека ти не си потпросечен, туку натпросечен татко.

Што уште да ти кажам? Сега и јас и ти сме во иста ситуација. Знам како се чувствуваш, но верувам дека ќе издржиш. Длабоко сум убеден дека луѓето ќе ја сфатат грешката и дека, набргу, сигурно многу поскоро одошто очекуваш, се’ ќе се заврши. Јас твојот престој таму го сфаќам не како казна, туку како еден тест, пред кој животот го поставува човекот. Издржи бидејќи секој нема таква прилика. Многумина животот го минуваат во херметичката, полупроѕирна атмосфера на својот дом која им оневозможува да видат подалеку од својот нос. Тие никогаш нема да ја најдат својата вистинска цел, ниту смислата на животот. Вистинска цел имаат само луѓето како тебе, творците и идеолозите, оние коишто тежат кон универзалното, занемарувајќи ги своите сопствени интереси. Оние кариеристи, оние хранители на своето сопствено его, не се достојни ниту за презир.Можеби еден ден и тие ќе сфатат дека на човештвото му е доста делење и распарчување било физичко било духовно. Можеби ќе разберат дека издигајќи се себеси ќе помогнат за едно општочовечко добро. Некои веќе се свесни за тоа. Некои веќе осеќаат дека ги представува нешто што ги надминува – како што рекол Тагоре.

Знам дека и ти си таков и дека и јас ги делам твоите идеи. Ако за тие идеи се оди в затвор, тогаш и на мене местото ми е таму. На крајот на краиштата целиот живот е само една игра, една илузија и едно ништо во споредба со вечноста што очекува!

Васил.“   

______________________________________


1 УДБА- тајната полиција на Југославија.

2 Judith Butler, Antigone’s Claim: Kinship Between Life and Death, New York: Columbia University Press, 2000, p. 24.

3 Дедиње (Белград), Пантовчак (Загреб) и Водно (Скопје) беа познати населби на комунистичката номенклатура во Србија, Хрватска и Македонија.

4 Viktor Jerofejev, Dobri Stalin, Beograd: Geopoetika, 2005, p. 50.

5 УДБ- служба за државна безбедност во денешна Македонија.

6 ЈНА- Југословенска народна армија.

     

    © Milan Strezovski
    Јасна Котеска од Македонија
    Јасна Котеска, родена 1970 г. во Скопје/Македонија, каде што и живее; ќерка на македонскиот поет Јован Котески (1932-2001 г.); студирала книжевност (дипломира 1999 г.) и родови студии (дипломира 2000 г.) и докторат од областа на книжевноста на Универзитетот во Скопје (2002 г.); вонреден професор по литература и родови студии на Филолошкиот факултет во Скопје; работела како уредник во македноските списанија "Блесок", "Идентитети", "Литературен збор"; редовно пишува за литературни магазини и печатени медиуми; работи како независна авторка и автор е на книгите: Комунистичка интима, теории (теоретска анализа на комунизмот и лично раскажување) (Скопје 2008 г.); Санитарна енигма, теорија (чиста филозофија) (Скопје 2006 г.); Македонско женско писмо, теорија (родови студии и литература) (Скопје 2003 г.); Постмодернистички литературни студии, теорија (литература и постмодернизам) (Скопје 2002 г.)

     

    Eine Übersetzung von Alexander Sitzmann
    Александер Зицман, род. во 1974 во Штутгарт/Германија; студирал скандинавистика и славистика во Виена/Австрија; истражува и предава на тој универзитет; од 1999 работи како слободен книжевен преведувач од бугарски, македонски и скандинавските јазици на германски; тој е автор на две лингвистички монографии и издавач на повеќе антологии и тематски блокови во списанија, рецензент, меѓу другото, за KulturKontakt Austria, bm:ukk и за различни издавачки куќи во земјата и во странство; во 2004 ја добил почесната награда на Министерството за култура на Бугарија, а во 2007, 2008, 2009 наградата за превод на bm:ukk и многубројни стипендии.