Да се осмелиме да се сетиме

ЖОЛТИОТ ДНЕВНИК

  • Read in Romanian by the author
    Sie benötigen den Flashplayer, um dieses MP3 zu hören.
  • An excerpt from The Yellow Notebook by Filip Florian
    Sie benötigen den Flashplayer, um dieses MP3 zu hören.

Расказ на романскиот автор Филип Флоријан во превод на Ирина Кроткова.

Мојата меморија полека ‘рѓосува и тоа е добро. Сеуште е добро. Не ми е гајле за спомените на другите, не зависам од нив, но од сите лекарства што ги голтам секој ден, ослободен сум барем од лецитин. Од студениот дожд, кој ниту не запира, ниту се засилува, колената тапо ме болат, како да сакаат да ми покажат каква е судбината на целосно ’рѓосаните работи. И пишувам, што да правам, пишувам, без повеќе да се мачкам со мевлем, без да го испијам четвртото апче и без да го заборавам американското бомбардирање. Размислувам за несреќата што го снајде Букурешт, само на тоа, особено што ја имам чашата и чајникот до мене. Мојот омилен чај од мајчина душица, незасладен.

Сепак, од се, најмногу се сеќавам на брмчењето. Едно ужасно брмчење, задушувачко како илјада пчели да ми влегле во ушите. Не се плашев од бодежи, си ги залепив дланките на слепоочниците, попусто, пчелите слободно си летаа околу мојата глава, шумолеа, скокаа и постојано се удираа по тапанчињата, мислев дека почнаа да прават саќе и по толку зуење очекував да излезе и нешто добро, се надевав дека ќе ми се слеат неколку капки мед по лицето. Но не се случи тоа. Дури саботата, доцна вечер, се уверив дека роевите напорно работеле, откако мајка ми ме изми во еден емаилиран леген и ми ги исчисти ушите со памукчиња засучени на шкорчиња од кибрит. Како никогаш дотогаш, ги собра ронките од восок и ги стави во една тркалезна метална кутија, во која поодамна чуваше ментол бомбоми. На капакот од кутијата пишуваше „Дафне“, а мајка ми вети дека еден ден ќе го стопи восокот и од него ќе направи свеќи.

Не ја заборавам ниту темницата, бледа и прашлива, расечена од шест зраци светлина, колку што имаше дупки на капакот за проветрување. Стоев стуткан на едната страна, откако претходно одбив да лежам на грб, за да не личам на чичко Паул, зимата, испружен во ковчег. Куферот се тресеше на секој татнеж, изгледаше како распукано буре стркалано по камења, а јас ги гледав белите гробишта, дупката ископана како во книга, купот земја подигнат врз снегот, свештеничките одори, црната облека на сите присутни, цвеќињата, лакираниот ковчег и мразулците кои висеа на раката на еден ангел со кадрава коса, од камен. Не можев да мрднам и по некое време се прашав дали сеуште дишам. Бидејќи не ми беше јасно дали воздухот влегува или не во моите гради, помислив дека смртта воопшто не боли и доаѓа така, како една густа магла во која полека се губиш. Се удрив силно во лактот, многу силно ме заболе, по ѓаволите и баш кога подот се тресеше полошо од претходно, бев сигурен дека сум жив. Мајка ми беше покрај мене, не во куфер, бидејќи немаше да ја собере внатре, беше испружена покрај мене, под креветот, завиткана во еден јорган. Ако јорганот завиткан во ролна изгледаше како огромна зелена палачинка, тогаш мајка ми на средината требаше да биде мармелад од вишни. Се ќе дадев да извадам една рака и да ја штипнам, но беше невозможно, така што почнав да ја викам на цел глас, се додека не сфатив дека ниту мене не ме слушаат. Како што викав и се нишав во дрвениот куфер, си велам, што знам, возможно е исто да викав и да се нишав во стомакот на мајка ми, два месеца пред да се родам, за земјотресот од ’40.

Всушност времето си го изгуби значењето, минутите се растегнале како часови, секундите се збудалеле, и кукавицата од ѕидниот прецизен часовник, избега барајќи дупка или засолниште. Најпосле куќата престана да се тресе, пчелите од мојата глава се смирија, минутите пак станаа минути, секундите си го вратија ритамот, кукавицата се врати и три пати отпеа, а нашите гласови се натрупаа еден врз друг. Како обично, најзасипнатиот глас одекна последен и ги потисна другите бидејќи прадедо ми, бивш артилерист, беше наглув и мислеше дека луѓето не можат да бидат поинакви од него. Напрегајќи се заедно, Лили, тетка Маријета и прадедо ми, го тргнаа куферот од под креветот, го извадија и зелениот јорган свиткан во ролна, ни овозможија мене и на мајка ми да дишеме, да се гушнеме и повеќе да не се одвоиме, да се ослободиме од здрвеноста и да сфатиме дека е готово. Кога најпосле ги погледнав, не ми се веруваше каква боја имаат на лицето, нешто меѓу сивилото на рибите и белата боја на брашното. Потоа, кога погледнав наоколу, како низ валкан прозор, го открив хаосот во собата. Густи и мрзливи, честичките од прав изгледаа како мали капки на светлината, но не го покриваа кршот, паднатите книги од библиотеката, превртената ламба, скршената стомна, нарцисите распрснати по килимот или големата слика, претставувајќи еден брег во Венеција, и таа падната на душекот, со рамката откачена на едниот крај. Иако секогаш се грижеше да ја одржува куќата чиста, Лили не се обиде да ги донесе метлата и лопатката. Стоеше со едната рака на уста, неподвижна, како да сакаше да ги запре звуците да излезат од нејзинините усни.

Дури надвор, во дворот, го видов чадот над градот. Огромен чад, мрачен, како излеан катран врз бледото синило на небото. А во далечното црнило се преплетуваа стотици дебели облаци чад, во вид на змии кои фрлаа пламени јазици преку опашката наместо преку уста, кои се извиваа високо кон небото, кон југ, во правец на сонцето обидувајќи се да го голтнат. Иако огромниот облак, најмрачен од сите облаци, не ни се приближуваше, немаше за ништо на светот да се одвојам од мајка ми. И ги стискав колената, си го залепив образот за нејзината лева бутина, чуствував дека од прстите кои ми поминуваа низ косата, од шепотот и од фалтите на сукњата се крева убава пареа која ме заштитува од чадот и од безбројните змии собрани во него. Кучето Петраке, со кафеави флеки и клемпави уши, сигурно почуствувало дека и тоа е таму заштитено, се триеше од нозете на мајка ми, лижејки и ги чевлите. Сепак, наоколу се протегаше една област на стравот. Кобилата за јавање на дедо ми, Стела, беше срушила една врата на шталата и трчаше лудо, скокајќи преку се што и излегуваше на патот, дали беа тоа клупите во ливадата, бурињата извадени пред подрумот за да се сушат, плетовите кај леите со јагоди или редиците грмушки свежо поткастрени покрај патеките со камења. Господ знае како, но една од кравите избега од ограденото место и се обидуваше да држи чекор со испотената кобила, додека останатите, заедно со телињата, мукаа засилено и се туркаа во вратата од греди, готова да се скрши. Исто така и кокошките кокодакаа и подлетуваа, се фаќаа со ноктите за мрежата, удираа со клуновите во празно како луди. Многу високо, над врвовите на тополите, бескрајни јата од чавки бегаа кон исток, а позади куќата, во шумата Черника, имаше таков џагор од птици како што не паметам од порано. Едно време си помислив дека јаките пискотници, многуте, кои доаѓаа од правецот на Букурешт, беа шиштење на црните змии, но тетка Маријета , сестра на баба ми, ме убеди дека се сирените на војската кои го најавуваат крајот на воздушниот напад. Што е право, не видов ниту еден авион на небото, ниту пламен од некоја експлозија. Најпосле, постепено бучавата стивна и до нас одекнаа камбаните од блискиот манастир. Веројатно биеја од самиот почеток, неуспешно, откако воздухот се беше исполнил со татнежи од бомби. Се прашував кој ги влечеше јажињата на камбанаријата, Макарие, стариот, од кого мајка ми позајмуваше книги или некој друг свештеник, помлад, појак и по исплашен.

Една чудна математика, еден вид игра на бројките, што никогаш не успеав да ја решам, се случи тој ден. Беше вторник, три часот, и како што покажуваше ѕидниот календар, месецот април стигна до бројот четири. Потоа работите се сплеткуваа и по малку се повторуваа, затоа што таму на фармата, го доживеав ужасот на петте човечки души, а прадедо ми, со неговото воено знаење и градите полни со одликувања исто поминал пет бранови на напади. Дури подоцна, према средината на денот, логичната математика навистина се комплицира, кога се појави тегетниот Форд кој доаѓаше со голема брзина и свиреше без престанок. Покриена со саѓи и со правот од патиштата, колата застана пред скалите на чардакот, неколку големи секунди, девет, можеби шеснаесет, остана со вклучен мотор. Дедо ми ја навали главата на воланот, додека баба ми не повикуваше седната на задното седиште, со лице кое не се препознаваше. Наместо пудра и крема по нејзините образи, трепки и брада, имаше еден сивкаст слој, прошаран со тенки линии, како што и течеле солзите и римелот. Потоа и двајцата слегоа, така што не бевме повеќе петмина, туку седум, некои плачеа, сите се гушнавме, додека Петраке ни се плеткаше меѓу нозете, но исто така со мислите дека можевме да бидеме осум, ако татко ми не беше заминат на фронт. Баба ми се напи вода, зачудувачки многу вода, а дедо ми побара од јаката ракија од кајсии, препеченица и фрли неколку чашки. Зборуваа истовремено, вознемирени, со излив на гестови и мислења, постојано си противречеа, таа опишуваше ужасни сцени, на страв, трагедии и катастрофи, велеше дека сега и е јасна претставата за пеколот, затоа што тој се урна врз Букурешт, а дедо ми се воодушевуваше колку среќа имала нашата фамилија бидејќи сите сме живи, куќите во градот не се урнати, неговиот дуќан со бижутерии недопрен, на фармата каде се бевме засолниле е посигурно од секаде. Велеше дека американците не се глупави да ги фрлаат бомбите во некаква шума, а германците намаат време да градат бункери и магацини во близина. Признавам дека мене, на четири години, не ме интересираше судбината на куќите, на продавницата до универзитетот или германските утврдувања и дремев на зборовите на баба ми, која се префрли на улица Гривица, каде еден распарчен коњ беше фрлен на еден балкон на третиот кат, која ја знаеше приказната на едни браќа близнаци, сериозно ранети, пронајдени во урнатините, која се колнеше дека статуите и крстовите од гробиштата Света Петка летале до урнатините на дирекцијата на железницата, која не само што слушнала за илјадниците мртви, туку видела и стотици сребрени авиони и десетици тела во пламен, мажи и жени кои гореа живи, над покривот на хотелот „Сплендид“. Кај епизодата со гробиштата, дедо пак сркна од ракијата од кајсии, по смирено, и дојде до заклучок дека и овде имале среќа. И се обраќаше на Маријета, која сеуште носеше црнина, потсетувајќи ја дека тој ја беше убедил, чичко Паул да биде погребан на Белу, иако таа сакала на Света Петка. Слушнал или не слушнал, прадедо ми поткашла, стана одеднаш на нозе и почна да го опишува бомбардерот Б24. И, како што разбрал на една партија куглање, од еден полковник интендант, авионот имал четири мотори марка Pratt&Whitney по илјада и сто коњски сили, девет огнени куполи и екипаж од десет лица. Тежеше околу дваесет и седум тони и собираше три тони експлозив.

Се стемнуваше. Петраке слезе од чардакот и ги душкаше многуте нерасцветани божури. Се измоча на коренот на едниот и почна да лае. И лаеше. Цело време лаеше, додека мајка ми не отиде да види што му е и најде една светкава бомба, забиена со врвот во земја.

*

Испружен на креветот попреку, сеуште олабавен од сонот, Андреј мислеше дека мувите имаат гумени глави. Ги гледаше како се удираат од прозорците, без да се онесвестат, без да ги боли, посебно го следеше летањето на една синкаста мува, еден примерок вреден да се стави во инсектар, кога почуствува како еден засмрден воздух му го пресече здивот. Скокна од под карираното ќебе, го отвори прозорецот и се сврте кон надворешното ветре, симнато од планината. Улицата се гледаше како на дланка од височината на балконот, така што лесно му беше да види дека неговите пријатели не беа во близина. Беше едно замаено пладне како целиот град да испил средство за спиење. Дрвата беа овенати, една сојка цупкаше по работ на оградата, шатките од дворот кој знае каде исчезнале, а кучето на комшиите од приземјето Грују, клапна покрај сливата за која беше врзан. Некаде во далечината сепак тешко, но се забележуваше една жена која полека, исправена, се качуваше по патеката, нишајќи се помеѓу две огромни торби. Ја набљудуваше извесно време, и бидејќи свежината не водеше сметка за тенката пижама, се врати во кревет.

Бос, набрзина протрча по подот, но не беше забележан. Задлабочен во фотељата со очилата на врв на носот, прадедо му изгледаше освоен од тетратката што ја најде тоа утро. Една жолта тетратка, стара, која случајно ја најде. Му ја покажа кога се врати од училиште, околу два, кога сонцето само што влегуваше во облаци, читајќи оттогаш без да престане, вртејќи ги бавно страниците, тешко дешифрирајќи го ситниот и избледениот ракопис, на места покриен со дамки. Постојано се враќаше на познатите пасуси, од првиот дел кои трпеливо ги бараше. Било како, од отсутниот изглед на старецот, можеше да се помисли дека овој прдеш излегол од печка или од некоја фиока на бирото, никако од неговиот подуен мев, дојден на свет пред осумдесет и четири години. А гасовите, далеку од било каква хемиска лабораторија, си ги зачуваа особините во спокојот на почетокот на октомври. Се раширија насекаде, мрзливи како сулфурот, невидливи, навлегоа во пукнатините на мебелот и на ѕидовите, во ќошевите, во фалтите на покривачите. Замаен од мирисот, Андреј се откажа да дише низ чаршафот и избега во кујната. Кога излегуваше низ врата, еден пар влажни очи, опкружени со брчки, го измерија преку очилата. Жеден сум, промрморе момчето.

Во мијалникот се собрале неколку валкани чинии од ручекот. Не избрза да ги измие, туку исече две кришки леб кои ги намачка со мармалад. И тука мувите се удираа по прозорите, мармаладот беше од дуњи, црвеникава светлина слегуваше по пошумените височинки, на запад, и така лесно, се поправаше нешто од надежта на семејството кое го беше оставило во рацете на прадедото, во едно полугодие, за да добие апетит. Набрзо, но не баш така брзо, со раката бутна на страна се од масата: чајникот, соларникот, тенџерето со јанија, една црпалка и списанието кое го донесе поштарот пред една недела, испратено од Перу од една непозната, која не знаела дека прабаба ми, Ветурија, почива од пред шест години на гробиштата на крајот на градот. На празниот простор стави се што иазваде од школската ташна, и од толку учебници и други работи, го отвори албумот, полн но не со марки, туку со слики од глумци. Голтајќи еден киселкаст залак, му се насмевна на Сталоне кој остана озбилен со боксерските ракавици во висина на брадата, подготвен за лансирање на еден уништувачки аперкат. Ја сокри потоа колекцијата слики, го завитка албумот во весник, си ги излижа прстите од мармалад и премина на лекцијата по историја. Идејата на селаните, кои среде поле, во Боблна си ги наместија запрежните коли во круг за да се одбранат од војската, го зачуди. Беше исто како да тој во Букурешт, помеѓу зградите, наместо веднаш да избега, би се забарикадирал меѓу кантите со ѓубре, и би чекал да навалат комшиите на кои им ги издишуваше гумите на колите. Наместо да се грижи за судбината на некои бунтовници, тој претпочита да знае зошто се разбесни Грују. Погледна во дворот и виде дека тетка Нуца, со нејзините теории за маст и мускули, ја пуштила свињата од кочината.

Тогаш заѕвони телефонот, а Андреј, изненаден, не го слушна стариот како се фали дека е здрав како дрен, дека него му оди многу добро со новите професори и со учењето, како се жали за доцнењето на пензијата или како реди мали настани од квартот. Како никогаш дотогаш, прадедото зборуваше со тивок глас и правеше доста паузи, така што малечкиот, кој не разбираше ниту половина од неговите зборови, се приближи на прсти, внимателно да не бутне некој предмет, си го залепи десното уво на вратата, се потпре со дланките на касата од вратата и почна да слуша. А приказната, која ја слушаше и неговата мајка од другата страна на жицата, почнуваше од десет и нешто наутро, кога стариот си ја беше натопил во топла вода четката за бричење, се беше намачкал со пена и почна да се бричи. Времето беше малку чудно, затоа што обично се грижеше за мустаќите и белата брада, уште од рани зори, откако завршуваше со миењето. Потоа, како што се случуваат нештата кои треба да се случат, во широкото опкружување на коинциденции, констатираше дека машинката за бричење скоро воопшто не сече. Со лицето полно со пена, го отвори шкавчето во бањата и затарашка внатре, меѓу копчиња, свеќи, конци, игли и остатоци од сапун оставени за црни денови, кутии и пликови со лекови, ножици, четки, завои, шишенца со шпирт и лаванда. Кога се обиде да фати еден чешел, го беше бутнал по грешка со прстите и успеа да види дека еден жилет во опаковка од црвена хартија се беше слизнал во една пукнатина на дрвото и падна некаде назад. Таму не можеше да дофати, така што го дигна шкавчето од шајките на кои се држеше на ѕидот и го остави на еден стол. Го испразни од ситниците, го извади единствениот рафт и зема една клешта, еден чекан и едно длето, за да го извади тенкото дно. На негово изненадување, тенкиот фурнир се откачи на прв допир, а по него , на три сантиметри имаше уште еден лист. Во тесниот простор кој ги одделуваше, покрај клупчињата од прашина, од исушени пајаци и жилетот во црвена хартија, тој откри една тетратка. Една тетратка со краевите на кориците свиткани, со листови згужвани од влага, со линии од мувла. Една жолта тетратка, шепна прадедото на телефон, не затоа што овој детал би требало да биде тајна, туку затоа што гласот му зарипна. И замолче, а на детето му се причини дека слуша едно офкање како свирење или како налет на ветер. Потоа мајка му во станот во Букурешт, а тој во широкиот ходник, каде се спушташе ноќта, дознаа кој беше сопственикот на тетратката, едно лице сакано од сите, затоа што тој нејзе и бил татко, нему дедо, а на стариот син. Така како што беа опишани од другата страна на вратата, белешките на Марчел како да не личеа на дневник, туку на сурови сеќавања, со редица настани полни со горчина, нежност и иронија. Во собата ламбата не беше запалена, и низ клучалката наместо зраци на светлина, како да излегуваше тежок воздух кој ја правеше темницата уште по мрачна. Детето ги слушна зборовите во врска со несреќата и непотребната операција, слушна детали од некои необични случувања, едно американсо бомбардирање и едно апсење, по што ја запали светилката и почна да галами. Иако упорно чекаше, не беше повикан на телефон.

Во времето кога обично пржеа леб и го мачкаа со маст, прадедо му рече дека не е гладен. Немаше желба ниту за фудбал, туку му побара да го земе радиото во кујна и да не го пушта многу гласно. Грицкајќи некакви бисквити , Андреј почуствува морници по рацете кога спикерот, после една италијанска мелодија, најави дека ќе воспостави врска на улицата Штефан Великиот, каде, во купот на УЕФА Динамо ќе се бореше со Спортинг Лисабон. Од вревата на трибината и брборењето на коментаторот, престана извесно време да џвака, како да вкусот на бисвитите би го спречил да ги слушне имињата на играчите. Потоа влезе во вртлогот на натпреварот, со стегнати тупаници удираше по масата, потскокна при промашувањето на Демолари, посебно затреперуваше како динамовец при нападите на португалците, разочаран од шутовите на Мога и Доринел Мунтеану, непрестано ги грицкаше ноктите, со емоции благодерение на дриблинзите на Фиго, со лажните летови покрај голманот Стелеа се до крајот на првото полувреме. Во паузата кога течеше радио весникот и тој со едно лажиче го мешаше сокот во чашата, од собата одекна чудна кашлица. Го исклучи радиото, но кашлицата одекнуваше зарипнато и не престануваше. Потоа се засили и набрзо се претвори во редица икања и задушувања. Малиот остана со лажичето во воздух се додека не настапи тишина. Една долга тишина, тишина што фучи. Подоцна кога прадедото излезе во ходник, Андреј помисли дека ќе се онесвести. Стариот не умрел, а Динамо по продолженијата, благодарение на головите на Герштенмајер го победи Спортинг и го испрати на спиење.

 

Filip Florian © Mircea Struteanu
Филип Флоријан од Романија
Филип Флоријан (Filip Florian), роден 1968 г. во Букурешт/Романија; студирал геологија и геофизика на универзитетот во Букурешт (1987-1990 г.); уредник на списанието за култура „Cuvîntul“, како и во Радио Слободна Европа; слободен соработник во Radio Deutsche Welle; учество на многубројни фестивали за книжевност и саеми на книга во Франкфурт, Торино, Лајпциг, Истанбул, Варшава и Будимпешта; слободен писател; голем број објавени книги, последни Zilele regelui, роман (Букурешт 2008 г.); Băiuţeii, роман (Букурешт 2006 и 2007 г.), Degete mici, роман (Букурешт 2005 и 2007 г.); преводи на германски јазик: Мали прсти (Degete mici), роман (Франкфурт на Мајна 2008 г.); за неговиот прв роман Degete mici има добиено многубројни награди, како на пример дебитантската награда на списанието за култура România Literară 2005.

 

Eine Übersetzung von Georg Aescht
Георг Ешт, род. во 1953 во Кодлеја / Зибенбирген (Романија); по студиите по германистика и англистика на Универзитетот во Клаузенбург / Клуј, бил наставник во една германскојазична гимназија; во 1984 емигрирал во Сојузна Република Германија; по седумгoдишна работа како коректор во една слагачница, го добил уредничкото место во бонската Фондација „Источногерманскi културен совет“ („Ostdeutscher Kulturrat“), каде што сега ја уредува Културнополитичката кореспонденција. Покрај фељтонско-публицистичката дејност, превел многубројни книги на романски автори (меѓу другото, на Јон Агарбикену, Кармен Франкеска Банкиу, Филип Флоријан, Норман Манеа, Ѓелу Наум, Александру Папилијан, Андреј Плеша, Михаил Себастијан и Александру Вона); преведувал и од француски на германски јазик, а работел и како издавач.