Rat i mir

Evropska sjećanja na Prvi svjetski rat

„U toku 20. stoljeća mrtvi iz Velikog rata su se transformirali iz mučenika u žrtve. Razlika je u uklanjanju vjerskih dimenzija njihovog gubitka života. Kada sam radio na televizijskom serijalu za BBC i PBS u SAD-u, jedan zvaničnik me pitao da li bih mogao promijeniti naziv četvrte epizode koja obrađuje velike bitke iz 1916.-1917. – Somu, Verdun, Pašendal – da li bih mogao promijeniti ime koje je od početka bilo 'Pokolj' u 'Žrtva', a moj odgovor je bio ne. Moj odgovor je bio da ću podnijeti ostavku kao producent serijala ako budem primoran to učiniti, jer je razlika između to dvoje zapravo razlika između sakralizacije nasilja i kulta mrtvih koji se pojavljuje iz te sakralizacije i stava da su milioni ljudi koji su poginuli u ratu stradali u katastrofi bez ikakvog vjerskog značaja.

Postoji fundamentalna razlika – jaz – u evropskim sjećanjima na Prvi svjetski rat. Na Balkanu i u istočnoj Evropi (Poljska, Rusija, Ukrajina, danas) gubici života onih koji umiru u ratu na pravoj strani uokvireni su kao mučenici, dok je u zapadnoj Evropi pojam mučeništva u velikoj mjeri nestao jer je posjećenost crkvi znatno niža u zapadnoj Evropi nego što je to slučaj u istočnoj Evropi. Na primjer u Poljskoj, gdje je Rimokatolička crkva odigrala ključnu ulogu u komunizmu, čak i za vrijeme Hladnog rata, religijsko iskustvo bilo je političko na temeljni način. Dakle, ne postoji jedinstveno Evropsko sjećanje na Prvi svjetski rat, postoji više sjećanja, ali uglavnom što dalje ka istoku idete to je veći stepen u kojem su gubici života u Drugom svjetskom ratu služili kao memorijski paravan kojim se zamagljuju gubici iz Prvog.

Najvažnija faza historijskih pisanja o Prvom svjetskom ratu posljednjih godina je ona koju nazivamo transnacionalnom, što znači da ona ne počinje i ne zaustavlja se u granicama jedne države. Prvi svjetski rat je bio najveći rat do tada, jer je to bio prvi industrijalizirani rat između globalnih i imperijalnih sila što je činilo kvantitativnu i kvalitativnu razliku. Same razmjere rata: broj osakaćenih i ubijenih ljudi je bio mnogo veći nego ikad prije, jer je ubojna moć prije svega artiljerije ali i mehanizovanog rata bila revolucionarna. I zbog ove ogromne razmjere rata, nema smisla pisati individualne historije pojedinih naroda. Puno više smisla ima pisanje historije pojedinih naroda u okvirima širim od nacionalnih. Ne u međunarodnim okvirima – dakle ne između suverenih država – ali da se rat tretira kao regionalni fenomen, gdje su Istočni front ili mediteranski frontovi ogromni transnacionalni prostori u kojima se ubijanje dešavalo tokom četiri godine. Zapadni front nije Francuska; Belgija i Francuska su na neki način ujedinjene na načine na koje nisu nikada bile ukoliko se bavite nacionalnom historijom. Regionalizacija historije ratovanja je odraz prirode samog rata, koji je jednostavno veći od nacionalnih granica država koje učestvuju u njemu.“

 

Jay M. Winter ©  Anemon Productions
Jay M. Winter
Jay M. Winter, Charles J. Stille profesor historije na Univerzitetu Yale, je stručnjak za Prvi svjetski rat i njegov uticaj na dvadeseto stoljeće. Njegovi drugi interesi uključuju sjećanja na rat u dvadesetom stoljeću, uključujući spomen obilježja i mjesta stradanja; pad populacije u Evropi; uzroke i institucije rata; Britansku popularnu kulturu u eri Velikog rata; i genocid nad Armencima 1915. godine.