Πόλεμος και ειρήνη

Οι Υπνοβάτες

«Φυσικά υπάρχει τεράστια βιβλιογραφία για τα αίτια του Α' Παγκοσμίου Πολέμου και στο επίκεντρο όλων αυτών των εργασιών υπάρχει πάντα το ερώτημα του "γιατί;": "Γιατί έγινε αυτός ο πόλεμος;". Όμως, υπάρχει ένα πρόβλημα με το ερώτημα αυτό, διότι το "γιατί;" μάς οδηγεί σε κατηγορηματικές εξηγήσεις και αφηρημένες έννοιες για το πώς φτάσαμε στον πόλεμο. Η απάντηση που δίνεται είναι: εξαιτίας του ιμπεριαλισμού, εξαιτίας του εθνικισμού, εξαιτίας της κούρσας των εξοπλισμών και πάει λέγοντας. Αν αρχίσει κανείς να αθροίζει τις αιτίες με αυτό τον τρόπο, να τις στοιβάζει τρόπον τινά τη μια πάνω στην άλλη, δημιουργεί μια οπτική ψευδαίσθηση, ότι οι αιτίες τάχα πλήθαιναν. Τις βάζει λοιπόν στην πλάστιγγα, και καθώς η πλάστιγγα γέρνει, η βελόνα κινείται από την πιθανότητα να ξεσπάσει ένας πόλεμος στη βεβαιότητα και τελικά στο αναπόφευκτο του πολέμου. Στο τέλος, αυτές οι αιτίες αποκτούν τέτοια βαρύτητα ώστε εξαφανίζουν το απρόβλεπτο, τη δράση των ατόμων από το οπτικό μας πεδίο. Και στο τέλος, οι άνθρωποι που προκαλούν αυτό τον πόλεμο καθίστανται απλώς εκτελεστικά όργανα των απρόσωπων ιστορικών δυνάμεων.

»Ο πόλεμος δεν προκλήθηκε έτσι. Προκλήθηκε εξαιτίας μιας σειράς αποφάσεων που ελήφθησαν σε διαφορετικά μέρη, σε διαφορετικές στιγμές. Στην Αγία Πετρούπολη, το Βερολίνο, τη Βιέννη, το Βελιγράδι, το Παρίσι, ακόμη και στο Λονδίνο. Το σωρευτικό τους αποτέλεσμα ήταν η έκρηξη του πολέμου.

»Και μόνον αφού κάνεις αυτό πρέπει, κατά τη γνώμη μου, να θέσεις το ερώτημα "γιατί;", που συχνά είναι τελικά ταυτόσημο με το ερώτημα "ποιος;", "ποιος ευθύνεται για το ξέσπασμα του πολέμου;" Όταν λέμε "γιατί;", συχνά εννοούμε "ποιος;". Μου φαίνεται απόλυτα λογικό να θέτουμε αυτά τα ερωτήματα, αλλά θα πρέπει κανείς να αφήνει το "γιατί" και το "ποιος" να προκύπτουν από τις απαντήσεις στο ερώτημα "πώς" και όχι αντίστροφα. Αντί να αποφαινόμαστε ότι έφταιξε ο ιμπεριαλισμός −και άρα ας βρούμε τ’ ανάλογα παραδείγματα− ή ότι έφταιξαν οι Γερμανοί −άρα ας βρούμε πολλά παραδείγματα όπου οι Γερμανοί είναι οι "κακοί"−, καλύτερα να διερωτηθούμε πού ελήφθησαν οι αποφάσεις οι οποίες προκάλεσαν τον πόλεμο και μετά να πούμε "εντάξει, ποιος πήρε αυτές τις αποφάσεις και γιατί;".

»Επέλεξα τον τίτλο "Υπνοβάτες" όχι επειδή θεωρώ τους πολιτικούς του 1914 υπνοβάτες στην κυριολεξία, καθώς ο υπνοβάτης δεν έχει συναίσθηση και δεν καθίσταται υπόλογος για όσα κάνει στον ύπνο του. Υπό αυτή την έννοια δεν ήταν υπνοβάτες. Η μεταφορά χρησιμοποιήθηκε με άλλο πνεύμα. Σκοπός ήταν να υποδηλώσει την εικόνα ανθρώπων που ενώ είναι ικανοί, όπως και οι υπνοβάτες, να διαμορφώνουν προθέσεις και να τις εκτελούν με λογικό τρόπο, στην πραγματικότητα έχουν ελάχιστη συνείδηση του ευρύτερου πλαισίου των ενεργειών τους και των εκτεταμένων συνεπειών τους. Μπορεί να νομίζουν ότι ετοιμάζουν τις αποσκευές τους για διακοπές, ενώ στην πραγματικότητα βρίσκονται στο μπάνιο και είναι τέσσερις το πρωί.

»Οι υπνοβάτες μπορεί να κάνουν κάτι που φαίνεται λογικό, αλλά δεν έχουν συνείδηση των μακροπρόθεσμων συνεπειών του, οπότε ο ορθολογισμός τους είναι πολύ περιορισμένος. Αυτό ήθελα να αποτυπώσω. Την ιδέα ανθρώπων που έχουν λογική και μπορούν να ενεργήσουν με πρόθεση, αλλά έχουν πολύ περιορισμένη αίσθηση των απώτερων συνεπειών των πράξεών τους».

 

 

Christopher Clark ©  Anemon Productions
Christopher Clark
Ο Christopher Clark, γεννημένος στην Αυστραλία, είναι καθηγητής Νεότερης Ευρωπαϊκής Ιστορίας και υπότροφος του St. Catharine's College στο Πανεπιστήμιο του Καίημπριτζ. Τελευταίο του βιβλίο: Sleepwalkers, How Europe Went to War in 1914 (DVA, 2013 / Allen Lane, 2012). Έχει λάβει πολλά βραβεία μεταξύ των οποίων το Wolfson History Prize (2007) και το German Historians’ Prize (2010).