Πόλεμος και ειρήνη

Ευρωπαϊκές μνήμες του Α' Παγκοσμίου Πολέμου

«Κατά τον 20ό αιώνα, οι νεκροί του Μεγάλου Πολέμου μετατράπηκαν από μάρτυρες σε θύματα. Το κριτήριο της διάκρισης μεταξύ των δύο είναι η αφαίρεση της θρησκευτικής διάστασης της απώλειας της ζωής τους. Όταν έκανα μια εκπομπή για το BBC και για το PBS στις ΗΠΑ, ένα στέλεχος μου ζήτησε να αλλάξω τον τίτλο του τέταρτου επεισοδίου για τις μεγάλες μάχες του 1916-17 (Σομ, Βερντέν, Πασεντάλε), συγκεκριμένα να αλλάξω τον τίτλο "Σφαγή", που είχε δοθεί από την αρχή, και να τον κάνω "Θυσία". Αρνήθηκα και είπα ότι θα εγκατέλειπα την παραγωγή αν έπρεπε να κάνω κάτι τέτοιο, διότι η διαφορά μεταξύ των δύο είναι η διαφορά μεταξύ αφενός της αγιοποίησης της βίας και της λατρείας των νεκρών, που εκπορεύεται από αυτή την αγιοποίηση, και αφετέρου της άποψης ότι τα εκατομμύρια των ανθρώπων που πέθαναν στον πόλεμο χάθηκαν σε μια καταστροφή που δεν είχε καμία θρησκευτική σημασία.

»Υπάρχει μια θεμελιώδης διαφορά, ένας διαχωρισμός στις ευρωπαϊκές μνήμες του Α' Παγκοσμίου Πολέμου. Στα Βαλκάνια και την Ανατολική Ευρώπη ‒την Πολωνία, τη Ρωσία, την Ουκρανία‒, αυτοί που ανήκουν στην "καλή" πλευρά και χάνονται στον πόλεμο θεωρούνται μάρτυρες, ενώ στη Δυτική Ευρώπη η ιδέα του μάρτυρα έχει χαθεί, διότι εκεί ο εκκλησιασμός έχει μειωθεί σε σχέση με την Ανατολική Ευρώπη. Για παράδειγμα, στην Πολωνία, όπου η Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία έπαιξε θεμελιώδη ρόλο στην περίοδο του κομμουνισμού, ακόμη και κατά τον Ψυχρό Πόλεμο, η θρησκευτική εμπειρία ήταν πολιτική από πολλές απόψεις. Δεν υπάρχει, επομένως, μία ευρωπαϊκή μνήμη του Α' Παγκοσμίου Πολέμου. Υπάρχουν πολλές μνήμες, αλλά σε γενικές γραμμές όσο πιο ανατολικά πηγαίνουμε, τόσο αυξάνεται η έκταση στην οποία οι απώλειες του Β' Παγκοσμίου Πολέμου λειτούργησαν ως "ανάμνηση-προκάλυμμα", προκειμένου να απωθηθούν οι απώλειες του Α' Παγκοσμίου Πολέμου.

»Η πιο σημαντική φάση της ιστοριογραφίας των τελευταίων χρόνων σχετικά με τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο υπήρξε η αποκαλούμενη διεθνική (transnational), η προσπάθεια δηλαδή να μην ξεκινά και να σταματά κανείς στα όρια του έθνους-κράτους. Ο Α' Παγκόσμιος Πόλεμος ήταν ο μεγαλύτερος πόλεμος μέχρι τότε, επειδή ήταν ο πρώτος "βιομηχανοποιημένος" πόλεμος μεταξύ παγκοσμίων και αυτοκρατορικών δυνάμεων. Κι αυτή ήταν μια διαφορά ποσοτική, αλλά και ποιοτική. Η κλίμακα του πολέμου και μόνο, ο αριθμός των νεκρών και ακρωτηριασμένων, ήταν πολύ μεγαλύτερη από ποτέ, διότι η φονική ισχύς του πυροβολικού ειδικά, αλλά και γενικά του μηχανοποιημένου πολέμου, ήταν πρωτοφανής. Εξαιτίας αυτής της τεράστιας κλίμακας του πολέμου, δεν έχει νόημα η συγγραφή της ιστορίας μεμονωμένων κρατών. Αντίθετα, έχει νόημα η συγγραφή ιστορίας μεμονωμένων κρατών μέσα σε ένα ευρύτερο πλαίσιο από το εθνικό. Όχι όμως σε ένα διεθνές πλαίσιο ‒δηλαδή σαν πόλεμο μεταξύ κυρίαρχων κρατών‒, αλλά κυρίως σε περιφερειακό επίπεδο, αντιμετωπίζοντας τον πόλεμο ως περιφερειακό φαινόμενο, ώστε να φανεί ότι το Ανατολικό Μέτωπο και το Μεσογειακό Μέτωπο αποτελούν τεράστιες διεθνικές (transnational) περιοχές, όπου το μακελειό κράτησε τέσσερα χρόνια. Το Δυτικό Μέτωπο δεν είναι μόνο η Γαλλία. Το Βέλγιο και η Γαλλία συνδέονται με τρόπους που δεν θίγονται στις εθνικές ιστορίες. Η ιστορία του πολέμου ανά περιφέρεια (regionalization) είναι μια αντανάκλαση της φύσης του ίδιου του πολέμου, που ήταν μεγαλύτερος από τα εθνικά όρια των κρατών τα οποία ενεπλάκησαν σε αυτόν».

 

Jay M. Winter ©  Anemon Productions
Jay M. Winter
Ο Jay M. Winter, καθηγητής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο του Γέηλ, έχει εστιάσει την έρευνά του στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και τις επιπτώσεις του στον 20ό αιώνα. Στα ενδιαφέροντά του περιλαμβάνονται επίσης θέματα όπως η μνήμη των πολέμων του 20ού αιώνα, όπως εκδηλώνεται στα μνημεία και τους χώρους πένθους και θρήνου, η μείωση του ευρωπαϊκού πληθυσμού, οι αιτίες των πολέμων, η λαϊκή κουλτούρα στη Βρετανία την περίοδο του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου και η γενοκτονία των Αρμενίων το 1915.