Srbija

Nacionalsocijalizam i holokaust u školskoj nastavi

Holokaust i nacionalsocijalizam dijelom su nastavnoga plana većine škola te su obrađeni u školskim udžbenicima. No na međunarodnoj su razini zamjetne velike razlike u povijesnom prikazu i kontekstualizaciji holokausta i Drugog svjetskog rata.

Učenje o Holokaustu

Foto Damir Zizic
Aleksandar Todosijević

Foto Damir ŽižićNovija istraživanja javnog mnjenja u Srbiji pokazala su da mladi nedovoljno poznaju istoriju. Njihova znanja o istoriji XX veka veoma su oskudna. Stavove i uverenja, umesto iz škola, čini se, uglavnom usvajaju putem medija i interneta. Stoga i ne treba da čude stavovi mnogih srednjoškolaca o nastavi istorije poput: „O istoriji koja se uči u školi se pola stvari prikriva i ne govori”; “Treba da se gleda Ravna Gora. Tu može dosta da se nauči o istoriji“; „Lepo se kaže - istoriju prave pobednici.“ (izvor: Radio slobodna Evropa). Ponekad se nalazimo zatečeni kad se suočimo sa izjavama mlađih generacija o istorijskim događajima iz bliske prošlosti. Njihovi stavovi nisu uvek u skladu sa predviđenim ciljevima i ishodima obrazovanja. Savremeni obrazovni sistem zapao je u duboku krizu i ne predstavlja autoritet koji je sposoban da mladim generacijama prenese znanje, moralne i etičke norme.

Iz neznanja proizilaze stereotipi, mržnja, rasizam, ksenofobija i homofobija

Nastava o Holokaustu, genocidu i drugim oblicima diskriminacija nije dovoljno zastupljena u obrazovnom sistemu Republike Srbije. U nastavnom planu i programu za osnovne škole u Srbiji ne postoji posebna nastavna tema, niti nastavna jedinica koja se bavi Holokaustom. Holokaust se izučava u okviru tri nastavne teme: Svet između Prvog i Drugog svetskog rata, Drugi svetski rat i Jugoslavija u Drugom svetskom ratu. Stradanje šest miliona Jevreja fragmentarno se provlači kroz više nastavnih jedinica posvećenih Drugom svetskom ratu, ali se pritom zanemaruje period od dolaska nacista na vlast, antisemitska i diskriminatorna politika prema Jevrejima. Gradivo u udžbenicima istorije o Holokaustu prenosi se kroz informaciju, brojke i statistiku. U svakodnevnoj praksi nastava o Holokaustu temelji se na usvajanju bazičnih informacija o stradanjima u logorima smrti Aušvicu, Jasenovcu i dr. Ovakav pristup složenom problemu kao što je Holokaust i njemu srodnim pojavama onemogućuje jasan fokus nastavnika na temu, a shodno tome učenici nisu u stanju da formiraju celovitu sliku i razumeju uzroke i posledice najvećeg zločina u istoriji čovečanstva. Time im je otežano sticanje jedinstvene i produblјene slike o ovim značajnim istorijskim pojavama.

Sadržaji nastavnih jedinica lišeni su lica, lične priče, emocije, a na taj način učenici su uskraćeni za dragoceno iskustvo razvijanja empatije prema stradalima. Među cilјevima i zadacima nastave istorije u osmom razredu nigde nema pomena o negovanju kulture sećanja, a Holokaust i njemu srodne teme značajne su za razvijanje moralnih i etičkih vrednosti kod mladih. Stoga i ne treba da čudi kada učenici ne pokazuju emociju prema žrtvama ratnih stradanja i opštu nezainteresovanost prema istoriji. Površno naučeno gradivo na nivou informacije nema trajni kvalitet, što za posledicu ima neznanje iz koga proizilaze stereotipi, mržnja, rasizam, ksenofobija, homofobija - sveprisutniji među mlađom populacijom.

Društvena klima nepogodna za razvijanje kulture sećanja

Preobiman školski program i sadržaji udžbenika nisu jedini krivci za oskudno znanje naših đaka. Društvene okolnosti zadnjih nekoliko decenija nametnule su nam drugačije tumačenje Drugog svetskog rata. Padom Berlinskog zida i okončanjem Hladnog rata identičan proces desio se širom Evrope i sveta. Slomom socijalizma u bivšim socijalističkim državama zavladao je snažan antikomunizam. Danas se u većini bivših socijalističkih država podrazumeva da se radi razdoblju koje se isključivo vezuje za pojave kao što su: teror, represija, obračun sa ideološkim neprijateljim. Tako je na nekritičku osudu naišla i dominantna kultura sećanja iz vremena socijalizma tj. ona koja je počivala pre svega na antifašističkom narativu. Sve je počelo promenom naziva ulica, škola, uništavanjem memorijalnih parkova, a nastavilo se podržavanjem rehabilitacija saradnika okupatora (Draže Mihajlovića, Milana Nedića, Dragiše Cvetkovića), kao i donošenjem zakona o izjednačavanju prava partizanskih i ravnogorskih boraca. U javnom prostoru ali i u istorijskoj struci prisutne su formulacije o “patriotskoj vladi Milana Nedića”, “nevinim žrtvama Blajburga”, “masovnim grobnicama komunističkog terora”. Na osnovu iznete pretpostavke može se zaključiti da je upravo promena ideološkog kursa ili čak nastupanje perioda iz kog je svaka ideologija proterana jedan od ključnih razloga zbog čega se danas ne zna mnogo ni o žrtvama Holokausta, koje su svesno ili nesvesno potisnute na margine sećanja.

Kakva je uloga nastavnika istorije u svetlu navedenih okolnosti ako se zna da su nastavni planovi i programi kao i udžbenici pretrpani gradivom a društvena klima nepogodna za razvijanje kulture sećanja? Šta se može očekivati od nastave istorije na početku XXI veka, kada potpuno izostaje podrška institucija tj. jasno definisanog i idejno utemeljenog sistema vrednosti koga podupiru institucije? Da li je moguće da čitav obrazovni sistem kao jedan od najsloženijih i najosetljivijih sistema u državi i društvu počiva na nastavniku kao pojedincu, njegovoj erudiciji, opštoj kulturi, entuzijazmu i kreativnosti i kakve će biti posledice ovakvog stanja?

Aleksandar Todosijević je rođen 1977. u Zemunu. Diplomirao je na Filozofskom fakultetu Univerziteta u Beogradu, na katedri za povijest. Radi kao nastavnik povijesti u Osnovnoj školi “Branko Radičević” u Batajnici. Urednik je bloga Učionica istorije (http://ucionicaistorije.wordpress.com), koji se bavi nastavom povijesti i popularizacijom povijesti kao znanosti i nastavnog predmeta.
Linkovi o temi