Współczesne koncepcje dotyczące pomników w Niemczech

Mur Berliński jako miejsce pamięci zawiera różne płaszczyzny znaczeniowe. Istnieje wiele pomników ofiar niemieckiego podziału, jednak przebieg linii granicznej jest jedynym w swoim rodzaju pomnikiem niemieckiej historii.

Ze względu na znaczenie muru, zarówno pod kątem jego faktycznej funkcji podziału terenu, jak również jako wyraźnie widocznego znaku konfrontacji antagonistycznych systemów społecznych, irytujący jest fakt, jak nielicznie w dzisiejszych czasach zachowały się bezpośrednio namacalne znaki podziału Niemiec. Niezależnie od społecznych i mentalnych różnic miedzy Wschodem a Zachodem dawna rana urbanistyczna między obiema częściami wydaje się dzisiaj w dużym stopniu zagojona. Widocznych pamiątek po murze jest już bardzo niewiele.

Usuwanie pozostałości po murze

Bezpośrednio po otwarciu granic w listopadzie 1989 roku rozpoczęto rozbiórkę muru, która dzięki udziałowi społeczeństwa niemieckiego przerodziła się w polityczną celebrację. W toku procesu zjednoczenia Niemiec oficjalnie postawiono sobie za polityczny cel, aby obok stworzenia politycznej i gospodarczej jedności również jak najszybciej zespolić rozdarte murem miejskie ciało Berlina. Dotyczyło to przede wszystkim renomowanych części miasta, takich jak Plac Paryski przy Bramie Brandenburskiej, obszar łuku rzeki Sprewy przy budynku Reichstagu oraz Plac Poczdamski. Nowe, gęsto stawiane budownictwo miało nie tylko nawiązywać do przedwojennego znaczenia tych miejsc, lecz przede wszystkim miało być wyrazem przezwyciężenia podziału Niemiec. Z początku tylko nieliczni politycy i intelektualiści myśleli o uznaniu Muru Berlińskiego za miejsce pamięci narodowej. Z wyjątkiem nielicznych pozostałości linia graniczna zniknęła całkowicie z obrazu miasta już w kilka lat po zburzeniu muru. Zachowane zostały jedynie trzy większe części muru na terenie centrum miasta. Fragmenty muru wzdłuż ulicy Bernau, przy tak zwanej „East Side Gallery“ (galerii East Side), jak również w rejonie „Topographie des Terrors” (topografii terroru) wzdłuż ulicy Käthe-Niederkirchner.

Miejsca pamięci związane z murem

Już przed rokiem 1989 po zachodniej stronie muru znajdowała się znaczna liczba miejsc pamięci narodowej przypominających o losach ofiar muru. Do dziś rząd krzyży pamięci znajdujący się w pobliżu budynku Reichstagu wskazuje na los mieszkańców Niemieckiej Republiki Demokratycznej, którzy stracili życie, uciekając ze Wschodu na Zachód. Również przed rokiem 1989 w pobliżu przejścia granicznegoCheckpoint Charlie przy ulicy Fryderyka zostało założone prywatne muzeum Muru Berlińskiego.
 Po obaleniu komunizmu w rejonie ulicy Bernauer powstało Centrum Dokumentacji Muru, które obok historycznej wystawy udostępnia widok z wieży widokowej na odznaczające się w tym miejscu pasmo, wzdłuż którego przebiegał mur. Od roku 1998 naprzeciw Centrum Dokumentacji Muru znajduje się Miejsce pamięci Muru Berlińskiego zaprojektowane przez architektów ze Stuttgartu Kohlhoff i Kohlhoff. Zrekonstruowano tam krótki odcinek linii granicznej łącznie z murem zachodnim, murem „tylnym” (tzw. „Hinterlandmauer”) i położoną między nimi tzw. „strefą śmierci” („Todesstreifen”). Oba miejsca pamięci narodowej powstały z inicjatywy państwa. W pobliżu tego miejsca w roku 2000 została poświęcona Kaplica Pojednania zaprojektowana przez berlińskich architektów Reitermann/Sassenroth. Kaplica, której budowa została zainicjowana przez gminę kościelną, stoi na gruncie historycznego Kościoła Pojednania, który został zburzony w latach 80. w ramach rozbudowy granicy. Mała owalna budowla z gliny i drewnianych płyt budzi wspomnienia zniszczonego kościoła oraz pasa granicznego. W roku 1998 obok przejścia Checkpoint Charlie powstała instalacja według projektu Franka Thiela, która na każdej ze stron dużej tablicy przedstawia fotografię żołnierza radzieckiego bądź amerykańskiego jako symbol konfrontacji supermocarstw zimnej wojny.

Znaczniki przebiegu muru

Wszystkie te „interwencje artystyczne” zaznaczają jedynie pojedyncze punkty przebiegu muru w obrębie miasta, tymczasem większa część byłego przebiegu granicy jest praktycznie nie do ustalenia. Pomysł z początku lat 90., by wzdłuż byłego pasa granicznego stworzyć strefę zieleni został zrealizowany jedynie w kilku miejscach. Przykładem takiego miejsca jest „Mauerpark” — park miejski oddzielający okręgi Prenzlauer Berg i Wedding. Kolejny znany park powstał na odcinku byłego pasa granicznego między dzielnicami Kreuzberg i Mitte, gdzie na terenie byłego kanału miejskiego (tzw. „Luisenstädtischer Kanal”) zrekonstruowano historyczny ogród. Prawdopodobnie najbardziej konsekwentną próbę upamiętnienia linii przebiegu Muru Berlińskiego stanowią różnego rodzaju oznaczenia obecne na wielu ulicach Berlina. Miedziana wstęga bądź podwójny rząd brukowych kamieni zwracają uwagę przechodnia na dawną granicę i w subtelny sposób skłaniają do refleksji nad mało widocznym już dzisiaj miejscem pamięci.

W roku 2004, dzięki licznym inicjatywom związanym z piętnastą rocznicą upadku muru, debata na temat postępowania z linią przebiegu Muru Berlińskiego i tym samym hołdu ofiarom podziału Niemiec zyskała na aktualności. Na zlecenie dyrektora prywatnego muzeum przy Checkpoint Charlie, Alexandry Hildebrandt, w roku 2004 w pobliżu oryginalnego miejsca przebiegu muru przy przejściu granicznym Checkpoint Charlie odbudowano krótki odcinek muru i uzupełniono budowlę krzyżami upamiętniającymi ofiary podziału. Senat berliński zezwolił na akcję pani Hildebrandt jako tymczasową, trwającą do końca roku 2004 instalację artystyczną. Dzieło to wzbudziło jednak spore kontrowersje. Krytykowano brak autentyczności budowli i podkreślano fakt, że akcja ta wzbudza zbyt silne emocje wśród mieszkańców Berlina.

Obszerna koncepcja powstawania miejsc pamięci

Mimo ostrej krytyki powstanie budowli zwróciło uwagę społeczeństwa na brak przekonującej koncepcji upamiętnienia podziału Niemiec. Berliński Senat Kultury wykorzystał to w latach 2004–2005 jako okazję do stworzenia zasadniczego planu powiązania różnego rodzaju śladów historycznych wydarzeń z istniejącymi już formami upamiętniającymi Mur Berliński i objęcia ich wspólną koncepcją miejsc pamięci. Zatwierdzony ostatecznie w roku 2006 ogólny projekt miejsc pamięci Muru Berlińskiego przewiduje skupienie uwagi głównie na rejonie ulicy Bernauer. Znajdujące się niedaleko Pomnika Muru Berlińskiego częściowo zachowane oryginalne pozostałości muru oraz niezagospodarowane obszary pasa granicznego zostaną na dłuższą metę zabezpieczone i mają pozostać niezabudowane, tak aby została zachowana powstała w miejscu dawnej granicy widoczna linia dzieląca miasto na dwie części. Ponadto projektem mają zostać objęte miejsca pamięci położone na peryferiach, przykładowo poprzez instalacje artystyczne i tablice informacyjne w rejonach Bramy Brandenburskiej, Placu Poczdamskiego, Topografii Terroru i w wielu innych miejscach. Również okolice dawnego przejścia granicznego Checkpoint Charlie, gdzie obecnie można oglądać wystawę dokumentalną, w dalszym ciągu mają pozostać miejscem pamięci narodowej, jednakże nie określono jeszcze dokładnie, w jaki sposób plan ten zostanie zrealizowany ze względu na projekty zabudowania tego regionu w przyszłości.

Nieustanne pielęgnowanie pamięci o Murze Berlińskim

Także poza obszarem śródmieścia pamięć o Murze Berlińskim ma pozostać widoczna. Oznaczone kierunkowskazami szlaki turystyczne i drogi rowerowe podążają śladem pasa granicznego, wyraźnie zaznaczając dawną linię demarkacyjną, która dzisiaj w wielu częściach miasta nie jest już widoczna. Przewidziana jest również dalsza rozbudowa oznaczeń za pomocą kostki brukowej i miedzianej wstęgi. Założona latem 2008 roku fundacja obejmie opieką miejsce pamięci Muru Berlińskiego oraz miejsce wspomnień „Marienfelde” — dawny obóz przejściowy dla uchodźców i wyjeżdżających z Niemiec Wschodnich. Przewidziane jest jednak również wsparcie wielu innych, prywatnych inicjatyw mających na celu uczczenie pamięci muru.