Współczesne koncepcje dotyczące pomników w Niemczech

Pomnik Pomordowanych Żydów Europy w Berlinie

Denkmal für die ermordeten Juden Europas; Copyright: picture alliance, dpa

Zwiedzajacy Stelenfeld (pole obelisków), Pomnik Pomordowanych Zydów Europy, wrzesien 2005 roku, fotografia: Yara Lemke, Copyright: Stiftung Denkmal für die ermordeten Juden Europas

Jesli w stolicy Niemiec powiemy taksówkarzowi: „Do pomnika, prosze”, ten nie bedzie o nic pytac, tylko podwiezie nas do Stelenfeld (pola obelisków) w poblizu Bramy Brandenburskiej, a podczas drogi przekaze zapewne garsc informacji na temat tego miejsca. Pomnik Pomordowanych Zydów Europy stal sie od momentu odsloniecia w maju 2005 roku jedna z atrakcji turystycznych Berlina. Jednoczesnie dla wielu wciaz pozostaje on kamieniem obrazy.

Stelenfeld (pole obelisków) wraz z 2711 betonowymi prostopadloscianami jest tak oczywistym elementem centrum stolicy miedzy Placem Paryskim a Poczdamskim, jakby bylo tam od zawsze. Juz prawie zapomniano o debatach toczacych sie w latach 90. ubieglego wieku na temat racji bytu najwazniejszego niemieckiego pomnika poswieconego pamieci ofiar Holocaustu oraz tego, jak mialby on wygladac.

Kilka lat dyskusji

Inicjatorami tego przedsiewziecia byl w 1988 roku zespól skupiony wokól historyka Eberharda Jäckela i publicystki Lei Rosh. Nowo powstalemu Stowarzyszeniu Na Rzecz Budowy Pomnika Pomordowanych Zydów Europy (Förderkreis zur Errichtung eines Denkmals für die ermordeten Juden Europas e. V.) udalo sie w kolejnych latach skupic duza uwage opinii publicznej na realizacji swojego projektu. Po upadku muru berlinskiego i rozbiórce umocnien na granicy z NRD dokonanej na przelomie lat 1989/90 powstal pomysl utworzenia pomnika na zwolnionej przestrzeni w bylych ogrodach ministerialnych — na poludnie od Bramy Brandenburskiej. Na poczatku lat 90. rozpisano dwa konkursy architektoniczne. Niemiecki parlament w trakcie jednego ze swych ostatnich posiedzen w dotychczasowej stolicy RFN, Bonn, podjal w dniu 25 czerwca 1999 r. — po ozywionej debacie, wiekszosciowo i ponad podzialami partyjnymi — decyzje o budowie pomnika pamieci ofiar Holocaustu wedlug projektu Petera Eisenmana wraz z Centrum Informacji. Zgodnie z wyjasnieniami parlamentarzystów niemiecki naród chcial za posrednictwem tego pomnika oddac hold szesciu milionom Zydów zamordowanych przez nazistów i zachowac pamiec o tych niewyobrazalnych wydarzeniach w niemieckiej historii.

Otwarty w dzien i w nocy, dostepny bez oplat

Obeliski Pomnika Ofiar Holocaustu w Berlinie; Copyright: Bundesbildstelle/ Andrea Bienert

Budowe rozpoczeto na poczatku kwietnia 2003 roku. W pazdzierniku, gdy pierwsze obeliski byly juz zamontowane, ujawniono, ze srodek do ochrony powierzchni przed graffiti dostarcza firma Degussa. Firma-córka firmy Degussa, firma Degesch (akronim nazwy Deutsche Gesellschaft für Schädlingsbekämpfung, Niemieckie Towarzystwo ds. Zwalczania Szkodników), rozprowadzala w okresie nazistowskim trujacy gaz Cyklon B stosowany do eksterminacji milionów ludzi, przede wszystkim Zydów zamieszkujacych Europe. Wskutek ujawnienia tej informacji budowe wstrzymano. Po trwajacej cztery tygodnie publicznej debacie dotyczacej sposobu potraktowania tej niechlubnej karty niemieckiej historii zarzad powierniczy wraz z bylym przewodniczacym parlamentu Niemiec Wolfgangiem Thiersem podjal w polowie listopada 2003 roku decyzje o kontynuowaniu prac budowlanych z wykorzystaniem produktów firmy Degussa. W dniu 12. maja 2005 roku przekazano do uzytku publicznego Pomnik Pomordowanych Zydów Europy, w którego sklad wchodza Stelenfeld (pole obelisków) oraz Centrum Informacji. Dotychczas praktycznie nie bylo przypadków nanoszenia graffiti.

Obeliski Pomnika Ofiar Holocaustu w Berlinie. Copyright: Bundesbildstelle/Guido Bergmann Wkrótce po przekazaniu pomnika wszczeto dywagacje na temat zakazów obowiazujacych zwiedzajacych. Cechy naszego spoleczenstwa przejawiaja sie takze w traktowaniu tego monumentu, dlatego zdarza sie, ze dzieci bawia sie tu w berka, a mlodziez skacze po stelach. Jednoczesnie istnieja niezliczone rzecze osób, które klada tu kwiaty, wience, swiece lub kamienie (zgodnie z zydowska tradycja). Niewatpliwie umieszczenie tego dziela sztuki rzezbiarskiej dostepnego bez oplat, o kazdej porze dnia i nocy, w srodku tetniacej zyciem stolicy panstwa europejskiego, na przestrzeni 19 000 metrów kwadratowych, jest dosc ryzykownym posunieciem. Statystyki pokazuja jednak, ze wiekszosc odwiedzajacych to miejsce zachowuje sie poprawnie, zatem nie ma koniecznosci podejmowania zbyt wielu dzialan zapobiegawczych ani umieszczania znaków zakazu.

Sala Wymiarów (Raum der Dimensionen), Pomnik Pomordowanych Zydów Europy, kwiecien 2008 roku, fotografia: Marko Priske, Copyright: Stiftung Denkmal für die ermordeten Juden Europas W podziemnym Centrum Informacji, Copyright: Bundesbildstelle/ Andrea Bienert

Indywidualizacja pomnika

Chociaz elementem, który ze wzgledu na obecnosc na widokówkach i materialach reklamowych uksztaltowal wyobrazenie o tym miejscu pamieci, jest Stelenfeld (pole obelisków), to jednak polozone w podziemiach Centrum Informacji jest jedna z najczesciej ogladanych wystaw Berlina. Idea tejze wystawy jest uzupelnienie abstrakcyjnej formy upamietnienia, zrealizowanej za pomoca stel, obszernymi informacjami o ofiarach i mordzie dokonanym na europejskich Zydach. Indywidualizacja pomnika polega miedzy innymi na przedstawieniu losów przykladowych rodzin zydowskich z róznych srodowisk unicestwionych przez Holocaust oraz na odczytywaniu przez megafon nazwisk i krótkich biografii Zydów zamordowanych lub zaginionych bez wiesci. Zasieg przesladowan i zaglady symbolizuja przyklady 200 róznych miejscowosci rozsianych po calej Europie. Centrum Informacji sluzy równiez do wirtualnego przedstawienia wielorakich miejsc pamieci narodowej w Niemczech i w Europie. Ta historyczna prezentacja jest ponadto wynikiem ustawowych poruczen dotyczacych czczenia pamieci wszystkich ofiar nazizmu.

Pomnik Pamieci Homoseksualistów Przesladowanych przez Nazistów, Copyright: Elmgreen u. Dragset Ze wzgledu na te przepisy federalne stowarzyszenie odpowiedzialne za pomniki pamieci ofiar Holocaustu sprawuje opieke równiez nad Pomnikiem Pamieci Homoseksualistów Przesladowanych przez Nazistów, odslonietym 27. maja 2008 roku w ogrodzie zoologicznym, a takze nad obecnie jeszcze wznoszonym pomnikiem poswieconym pamieci zamordowanych Sinti i Romów, polozonym w poblizu budynku Reichstagu.

Pomnik Pomordowanych Zydów Europy nie stanowi — czego sie wczesniej obawiano — odzegnania sie od przeszlosci narodowosocjalistycznej, lecz jest zywym miejscem upamietnienia i spotkania, które tak wlasnie jest postrzegane. Jako centralny pomnik zjednoczonych Niemiec przywoluje on pamiec o mordzie dokonanym na szesciu milionach Zydów w calej Europie, a takze stanowi przestroge dla wspólczesnych.

Uwe Neumärker
jest przewodniczącym Fundacji Na Rzecz Pomnika Pomordowanych Żydów Europy w Berlinie

Lipiec 2008 roku