Współczesne koncepcje dotyczące pomników w Niemczech

Już od samego wejścia wysypany żwirem kolejowym teren wokół budynku ekspozycji przywołuje pamięć o największej zbrodni nazizmu: deportacji i zamordowaniu milionów Żydów, Sinti i Romów z całej Europy oraz innych ludzi uznanych przez nazistów za „niegodnych życia“, na przykład homoseksualistów czy chorych umysłowo.

To szare pustkowie jest otoczone od północy pozostałościami Muru Berlińskiego, a od południa akacjowym zagajnikiem. Na terenie tym znajdowały się niegdyś najważniejsze instytucje aparatu planowania hitlerowskiego terroru. W rejonie pomiędzy ulicą Prinz-Albrecht-Straße (dzisiejszą Niederkirchnerstraße) oraz Wilhelmstraße zapadła decyzja o ludobójstwie oraz prześladowaniu osób o innych poglądach politycznych. Tutaj znajdowały się centrale Tajnej Policji Państwowej (Gestapo), Służby Bezpieczeństwa SS oraz Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy (RSHA — kluczowe ośrodki nazistowskiej polityki zagłady. 6 maja 2010 roku, niemal w 65-lecie zakończenia II Wojny Światowej, otwarto w tym miejscu nowe centrum dokumentacyjne „Topografia terroru“.

Projekt „Topografia terroru“ istnieje oficjalnie od 1987 roku. Związana z nim ekspozycja stała była prezentowana od tego czasu w różnych prowizorycznych barakach i pawilonach rozmieszczonych na tym terenie. Teraz znalazła swoje stałe miejsce: Nowe centrum dokumentacyjne to dwupiętrowy budynek w kształcie kwadratu z atrium pośrodku. Dolna kondygnacja budynku znajduje się na poziomie piwnicy i nie jest widoczna z zewnątrz. Prosty, przeszklony budynek ma z jednej strony nie odciągać uwagi od prezentowanych w nim treści, a z drugiej wyróżniać się na tle sąsiedniej, masywnej, nazistowskiej architektury budynku byłego Ministerstwa Lotnictwa Rzeszy, w którym obecnie mieści się Federalne Ministerstwo Finansów. Z niemalże każdego miejsca górnej kondygnacji budynku widać 4,5-hektarowy historyczny teren w centrum Berlina.

Konfrontacja z najciemniejszym rozdziałem niemieckiej historii

Po roku 1945 ten zniszczony przez bomby teren był przez pewien czas zapomniany. Po odgruzowaniu pozostał tu nieużytek, tak typowy dla lat powojennych i podzielonego później Berlina. Ciągnął się wzdłuż wybudowanego w 1961 roku Muru Berlińskiego. Teren należący do Berlina Zachodniego służył w tych czasach do składowania gruzu oraz jako swoisty „autodrom” dla osób nieposiadających prawa jazdy. Dopiero pod koniec lat 70. w ramach Międzynarodowej Wystawy Budowlanej i dzięki społecznemu zaangażowaniu odkryto na nowo historyczne znaczenie tego miejsca. Otwarta i krytyczna konfrontacja z tym najciemniejszym rozdziałem niemieckiej historii miała przywrócić pamięć o ofiarach reżimu nazistowskiego. Podczas obchodów 750-lecia Berlina w 1987 roku otwarto teren wraz z odsłoniętymi pozostałościami budynków oraz ekspozycją.

W 1992 roku powołano do życia organizację „Fundacja Topografia Terroru. Międzynarodowe Centrum Dokumentacyjne i Centrum dla Zwiedzających“, której celem była między innymi budowa i utrzymanie centrum dokumentacyjnego. Funkcję dyrektora zarządzającego pełni publicysta i rabin Andreas Nachama. Po przerwaniu budowy centrum według projektu szwajcarskiego architekta Petera Zumthora, w 2005 roku ponownie ogłoszono przetarg na projekt. W 2007 roku ruszyła budowa według nowego, nagrodzonego projektu autorstwa Ursuli Wilms oraz architekta krajobrazu prof. Heinza W. Hallmanna.

Nowa koncepcja i rozbudowa wystawy

Z okazji nowego otwarcia wiosną 2010 roku ekspozycja stała została gruntownie zmieniona. Przedstawiono sprawną organizację aparatu nazistowskiego terroru i bestialską politykę zagłady Żydów, Sinti, Romów, homoseksualistów i osób umysłowo chorych. Poza zbrodniami popełnionymi przez nazistów jednym z tematów ekspozycji są kariery wysokich funkcjonariuszy, np. Reinharda Heydricha, Heinricha Himmlera czy Rudolfa Dielsa, którzy od 1933 roku brali udział w organizacji systematycznej eksterminacji ludności żydowskiej z terenu Europy. Całkowitą nowością jest część wystawy poświęcona wielu sprawcom, którzy po 1945 roku nie ponieśli żadnej kary.

Ponadto na terenie centrum wyznaczono trasę obejmującą 15 punktów. Już sam teren jest pierwszym i najważniejszym elementem wystawy. Trasa ta wiedzie głównie po pozostałościach wcześniejszej zabudowy. Tablice informacyjne ze zdjęciami i rysunkami pomagają zorientować się w terenie i przekazują wiedzę na temat jego historii.

Koncentracja niemiecko-niemieckiej historii

Na terenie centrum znajdują się między innymi fundamenty więzienia Gestapo, bunkra przeciwlotniczego oraz baraku żywnościowego. W tak zwanym wykopie ekspozycyjnym widać różne warstwy najnowszej historii niemiecko-niemieckiej: Bezpośrednio nad murami piwnicznymi byłej centrali Gestapo przebiegał Mur Berliński, którego pozostałości można oglądać do dziś na terenie centrum. Wszystko to umożliwia zasadniczą konfrontację z ekstremalnymi poglądami politycznymi oraz niesionymi przez nie zagrożeniami dla wolności, prawa i człowieczeństwa.

Wystawę „Topografia terroru“ odwiedza rocznie ponad 500 000 osób, co czyni z niej jedno z najczęściej odwiedzanych miejsc pamięci w stolicy Niemiec. W nowo powstałym budynku oprócz eksponatów znajduje się biblioteka, w której zgromadzono 27 tys. woluminów, pomieszczenia archiwum, sale seminaryjne oraz duża sala konferencyjna. Poza ekspozycją stałą koncepcja centrum obejmuje również wystawy czasowe. Po wystawie zdjęć żydowskiego fotografa z łódzkiego getta w wykopie będzie od sierpnia prezentowana ekspozycja na temat Berlina w latach 1933-1945.