Literatura faktu – społeczeństwo, biografie, historia literatury i kultury

Wolf Biermann: Warte nicht auf bessere Zeiten. Die Autobiographie © Propyläen Verlag, Berlin, 2016

Wolf Biermann
Warte nicht auf bessere Zeiten. Die Autobiographie

Wolf Biermann, który niedługo skończy osiemdziesiąt lat, w swoim życiu zawsze dążył do tego, by znajdować się w świetle reflektorów, nawet wtedy, gdy mu je wyłączano. W niezliczonych wypowiedziach, komentarzach, esejach i wywiadach chętnie udzielał wyczerpujących informacji o każdym aspekcie swojej kariery. Poza tym dobrze wiemy, że jest człowiekiem tylko w połowie – jego druga połowa jest już mitem. Poeta, który swoimi piosenkami i swoją niezłomnością obalił, albo przynajmniej zdestabilizował całe państwo, całą NRD, to właśnie on.więcej ...
Heinz Bude: Das Gefühl der Welt. Über die Macht von Stimmungen © Carl Hanser Verlag, München, 2016

Heinz Bude
Das Gefühl der Welt. Über die Macht von Stimmungen

„Naród większość spraw rozumie mylnie; lecz odczuwa prawidłowo“ – socjolog z Kassel Heinz Bude niewątpliwie mógłby się zgodzić z tą diagnozą Kurta Tucholsky’ego. W końcu sam w najnowszej książce o pokaźnej objętości 120 stron samego tekstu (bez przypisów) posuwa się o krok dalej. (…) W tym celu najpierw dokonuje rozróżnienia: Autor wyodrębnia „antykapitalistę“ oraz „systemowego fatalistę“. Pierwszy z nich należy do „społeczeństwa podejrzliwości“, nie może się zdecydować ani na negację ani też na afirmację świata, odrzuca ekonomizację, czuje się pozbawionym ojczyzny i chętnie wyraża uniwersalne oburzenie.więcej ...
Ernestine Amy Buller: Finsternis in Deutschland. Was die Deutschen dachten. Interviews einer Engländerin 1934-1938 © Elisabeth Sandmann Verlag, München, 2016

Ernestine Amy Buller
Finsternis in Deutschland. Was die Deutschen dachten.
Interviews einer Engländerin 1934-1938

W latach poprzedzających wybuch wojny w 1939 r. Amy Buller, organizatorka niemiecko-brytyjskich konferencji studyjnych, działała na rzecz porozumienia pomiędzy oboma krajami, w nadziei, że wojny da się jeszcze uniknąć. Pisała tę książkę, patrząc w przyszłość, która miała rozwiać gromadzące się chmury. (…)
Z dzisiejszej perspektywy wartość książki stanowi nie tyle nadzieja na przyszłość oparta na chrześcijańskim światopoglądzie autorki czy krytyka Hitlera i jego zwolenników, lecz autentyczne wypowiedzi ludzi, którzy w tej książce dochodzą do głosu. (…)więcej ...
Birgit Dankert: Michael Ende. Gefangen in Phantasien © Lambert Schneider Verlag, Darmstadt, 2016

Birgit Dankert
Michael Ende. Gefangen in Phantasien

Kim był Michael Ende? (...) Dotychczas powstała tylko jedna biografia o życiu Endego, której autorem jest jego przyjaciel ze szkoły, Peter Boccarius, a która na dodatek kończy się w 1960 roku, tj. w roku, w którym Ende zaczyna odnosić sukcesy. Birgit Dankert oparła swoją książkę na gruntownych badaniach, w ramach których dotarła m.n. do manuskryptów i listów w Niemieckim Archiwum Literackim [Deutsches Literaturarchiv] w Marbach, do spuścizny w Międzynarodowej Bibliotece Młodzieżowej [Internationale Jugendbibliothek] w Monachium, do archiwów Radia Bawarskiego [Bayerischer Rundfunk], a nawet do licznych przyjaciół i towarzyszek życia Michaela Endego...więcej ...
Carolin Emcke: Gegen den Hass © S. Fischer Verlag, Frankfurt am Main, 2016

Carolin Emcke
Gegen den Hass

Emcke pokazuje zarówno „instytucjonalny rasizm“ w Stanach Zjednoczonych, jak i ideologię czy strategię organizacji terrorystycznej o nazwie „Państwo Islamskie“, choć w szczególności skupia się na sytuacji w Niemczech. Punktem wyjścia są Niemcy, które podczas tak zwanego kryzysu migracyjnego znacznie się zmieniły – w stopniu dotychczas niespotykanym pojawia się „nienawiść otwarta i bez zahamowań“, a przed ośrodkami dla uchodźców, na forach internetowych, w przestrzeni publicznej i w innych miejscach słychać „krzyki i obelgi, które ranią“. (…)więcej ...
Karl Hepfer: Verschwörungstheorien. Eine philosophische Kritik der Unvernunft © Transcript Verlag, Bielefeld

Karl Hepfer
Verschwörungstheorien.
Eine philosophische Kritik der Unvernunft

Od kilku lat, mimo ostrej krytyki, rośnie popularność teorii spiskowych, co nie byłoby możliwe bez wszechobecnego Internetu. O ile dawniej pojedynczy zwolennicy teorii spiskowych narażali się na daleko idącą izolację społeczną, obecnie wystarczy kilka kliknięć, by dla najbardziej nawet bezsensownych przekonań pozyskać znaczną liczbę osób o podobnych przekonaniach. Hepfer nie zadowala się jednak taką diagnozą.więcej ...
Oliver Hilmes: Berlin 1936. Sechzehn Tage im August © Siedler Verlag, München, 2016

Oliver Hilmes
Berlin 1936. Sechzehn Tage im August

Przedostatniego dnia Igrzysk Olimpijskich, podczas zawodów pływackich, dochodzi do ataku poprzez pocałunek. Gdy Hitler siedzi na miejscu honorowym, amerykańska turystka Carla de Vries przedostaje się do jego rzędu siedzeń na górze. (…) Udokumentowany w historycznym nagraniu filmowym atak poprzez pocałunek został odkryty przez historyka i pisarza Olivera Hilmesa i zestawiony z wieloma innymi elementami układanki, które razem stworzyły imponującą panoramę tych szesnastu dni w sierpniu 1936, podczas których Niemcy chciały pokazać się jako doskonały gospodarz narodów świata. Obok czytelnika przechodzi gęsty tłum skrajnie różnych ludzi, skanalizowany przez ścisły, literacki porządek. (…)więcej ...
Yvonne Hofstetter: Das Ende der Demokratie. Wie die künstliche Intelligenz die Politik übernimmt und uns entmündigt © C. Bertelsmann Verlag, München, 2016

Yvonne Hofstetter
Das Ende der Demokratie. Wie die künstliche Intelligenz die Politik übernimmt und uns entmündigt

Gdyby wizjonerom z Doliny Krzemowej powiedzieć, że ich technologia jest nieludzka, prawdopodobnie nawet zgodziliby się z tym stwierdzeniem. Człowiek, pisze Yvonne Hofstetter w swojej książce Das Ende der Demokratie [Koniec demokracji], w Dolinie Krzemowej postrzegany jest jako optymalna maszyna, ale jednocześnie jako model, którego produkcja w dalszej perspektywie zostanie zawieszona i który będzie tylko jednym z przedmiotów w Internecie Wszystkiego.
Dolina Krzemowa służy tu jedynie za symbol procesu mającego miejsce na całym świecie. Ta metafora nie jest jednak przypadkowa.więcej ...
Navid Kermani: Einbruch der Wirklichkeit. Auf dem Flüchtlingstreck durch Europa © C. H. Beck Verlag, München, 2016

Navid Kermani
Einbruch der Wirklichkeit. Auf dem Flüchtlingstreck durch Europa

Nie, Navid Kermani nie chce się wymądrzać, ani być jednym z tych, którzy przez piętnaście lat nie wypowiadali się na temat uchodźców, a teraz występują z „wypowiedziami z pozycji tych, co wszystko wiedzą najlepiej“. (...) Problem migracji, ucieczki i poprzedzających je aktów okrucieństwa zajmują go już od dziesięciolecia. Ów czterdziestoośmiolatek przemierzył okolice hiszpańskich enklaw Ceuta i Melilla w Maroku ogrodzonych drutem kolczastym... (...) Z końcem września 2015 roku Kermani ponownie wyruszył w drogę, bo jak przyznał, jego mowa na uroczystość przyznania Nagrody Pokojowej Księgarzy Niemieckich [Friedenspreis des Deutschen Buchhandels] więcej ...
Jörg Magenau: Princeton 66. Die abenteuerliche Reise der Gruppe 47 © Klett-Cotta Verlag, Stuttgart, 2016

Jörg Magenau
Princeton 66. Die abenteuerliche Reise der Gruppe 47

Pomysł, aby interpretować Princeton, ów „najbardziej zwariowany moment w historii literatury niemieckiej od 1945 roku“ (F. C. Delius), jako kluczową rozgrywkę Grupy 47, nie jest nowy. Napisano o tym całe tomy rozpraw germanistycznych. Lecz dopiero niewielka książka Magenaua szczegółowo relacjonuje przebieg decydującego starcia.

(…) Magenau starannie dokumentuje trzy dni spotkania w Princeton, mądrze rozkładając akcenty, np. mierząc się z werdyktem Richtera o Handkem (zapomnianym za dwa lata), lub wskazując na zaściankowość Grupy 47.więcej ...
Martin Mittelmeier: DADA. Eine Jahrhundertgeschichte © Siedler Verlag, München, 2016

Martin Mittelmeier
DADA. Eine Jahrhundertgeschichte

W roku 1918 Richard Huelsenbeck ogłosił w Berlinie „Manifest dadaistyczny“, podpisany przez francuskiego poetę i eseistę pochodzenia rumuńskiego - Tristana Tzarę, George‘a Grosza, Franza Junga, Raoula Hausmanna, Hansa Arpa i jego żonę Sophie Taeuber. Jednak już wcześniej, podczas pierwszego wieczoru dadaistycznego w Zurychu Hugo Ball odczytał „Manifest na otwarcie“: „Jak osiągnąć zbawienie wieczne? Mówiąc dada. Jak stać się sławnym? Mówiąc dada. Szlachetnym gestem i dystynkcją. Aż do obłędu, aż do zatracenia. Jak zignorować dziennikarstwo i małpiarstwo, to milutkie i ładniutkie, z moralnością, ością, złością?więcej ...
Jan-Werner Müller: Was ist Populismus? © Suhrkamp Verlag, Berlin, 2016

Jan-Werner Müller
Was ist Populismus?

Populiści i populistyczne partie rosną w siłę nie tylko w większości europejskich państw, ale na całym świecie. W niektórych krajach w Ameryce Południowej i Europie Wschodniej populiści znajdują się w rządzie; w Stanach Zjednoczonych Donald Trump walczy o prezydenturę, a w Niemczech swoją agitację prowadzi skrajnie prawicowa Alternatywa dla Niemiec. Te tendencje skłaniają do pytań – W którym momencie polityka można już nazwać populistą? W jaki sposób ich działania wpływają na demokratyczne społeczeństwa? Jak powinno się „demokratycznie“ rozmawiać z populistami? Jan-Werner Müller próbuje odpowiedzieć na te pytania w swoim pełnym celnych spostrzeżeń eseju, który płynnie się czyta. (…)więcej ...
Herfried Münkler, Marina Münkler: Die neuen Deutschen. Ein Land vor seiner Zukunft © Rowohlt Berlin Verlag, Berlin, 2016

Herfried Münkler, Marina Münkler
Die neuen Deutschen. Ein Land vor seiner Zukunft

Die neuen Deutschen [Nowi Niemcy] to nie jest książka na podstawie katastroficznego filmu o kryzysie o tym samym tytule. To książka rozpoczynająca opowiadanie tam, gdzie kończy się napływający strumień uchodźców, a więc od ich przybycia na miejsce i ich przyjęcia, czyli integracji. Tytuł jest przemyślany, ponieważ uzmysławia, że udana integracja oznacza, że zmieniają się nie tylko nowoprzybyli, ale także dotychczasowi mieszkańcy, a co za tym idzie – tożsamość całego społeczeństwa. Gotowość do integracji jednej grupy wymaga akceptacji tej drugiej. Oprócz aspektu państwowego i gospodarczego, kluczowe znaczenie dla integracji ma też aspekt społeczny.więcej ...
Claus Offe: Europa in der Falle © Suhrkamp Verlag, Berlin, 2016

Claus Offe
Europa in der Falle

Tytuł nowej książki politologa Clausa Offe Europa in der Falle [Europa w pułapce] trafia w samo sedno. Po wprowadzeniu waluty euro Unia Europejska znalazła się w trudnej sytuacji – nie idzie ani naprzód, ani wstecz, a strefa euro rozdziela się na zwycięzców i przegranych. Podczas gdy Północ, z Niemcami na czele, wygrzewa się na najwyżej położonym pokładzie słonecznym, korzystając z euro, pozbawieni władzy ekonomiczno-politycznej „południowcy“ nie widzą lądu i buntują się. (…) Rezultaty widać na każdym kroku. Podczas wciąż trwającej burzy, jaką jest kryzys, skrajnie prawicowe partie „rekonstruują gospodarcze, polityczne i kulturowe funkcje obronne granic terytorialnych“.więcej ...
Wolfram Siemann: Metternich. Stratege und Visionär © C. H. Beck Verlag, München, 2016

Wolfram Siemann
Metternich. Stratege und Visionär

Poczucie bycia osobą nie pasującą do swoich czasów, a przy tym spotykającą się z brakiem zrozumienia, było aż nadto dobrze znane jednemu z najbardziej znienawidzonych polityków swojej epoki. Nazwisko Metternicha do dziś kojarzy się z cenzurą i nadzorem, tajną policją, tłumieniem niepodległościowych i wolnościowych dążeń w całej Europie, z austriackim reakcjonistą, który za wszelką cenę chronił zmurszały gmach monarchii habsburskiej przed niechybnie zbliżającym się upadkiem. Metternich pozostał czarnym charakterem niemieckiej historiografii, prezentowanym w każdym szkolnym podręczniku jako przeciwnik oświaty i postępu. (...)więcej ...
Margarete Stokowski: Untenrum frei © Rowohlt Verlag, Reinbek bei Hamburg, 2016

Margarete Stokowski
Untenrum frei

O tym, jak dziewczyna mimowolnie uczy się, że jej ciało samo w sobie jest niewystarczająco dobre i wymaga przeróbek czy poprawek – pisze zwięźle i spokojnie autorka najbardziej znana z felietonów w magazynach „taz“ i „Spiegel Online“. Oczywiście nie oznacza to bynajmniej, że potępia makijaż, obcasy czy depilację pod pachami. Interesuje ją raczej, gdzie przebiega granica pomiędzy osobistym postrzeganiem piękna a zinternalizowanym przymusem społecznym. „Wszystko jest piękniejsze, gdy robimy to dobrowolnie i wybieramy to sami, a żeby tak się stało, musimy przynajmniej znać alternatywy“, pisze Stokowski.więcej ...