Literatura faktu – społeczeństwo, biografie, historia literatury i kultury

Michael Angele: Der letzte Zeitungsleser © Galiani Verlag, Berlin, 2016

Michael Angele
Der letzte Zeitungsleser

Angele (…) obserwuje świat gazet z perspektywy osoby po drugiej stronie – zapalonego czytelnika gazet, dla którego poranne studiowanie dziennika, a nawet różnych dzienników, to więcej niż tylko źródło informacji, którym mógłby być przecież także komputer albo tablet. To kulturowy rytuał – codziennie móc wziąć do ręki drukowaną gazetę, zawsze w tej samej kawiarni przy śniadaniu, przy tym samym stoliku albo w tym samym pociągu, cieszyć się jej fakturą, jej zapachem, jej szelestem. (…) Stałym motywem pojawiającym się w różnych miejscach tekstu jest anegdotyczny portret Thomasa Bernharda.więcej ...
Christoph Bartmann: Die Rückkehr der Diener. Das neue Bürgertum und sein Personal © Carl Hanser Verlag, München, 2016

Christoph Bartmann
Die Rückkehr der Diener. Das neue Bürgertum und sein Personal

Ogromna ilość usług, które można kupić, często przytłacza pokolenie urodzone po wojnie, choć w powojennych latach rozkwitu Niemiec Zachodnich służących postrzegano jako postaci ze społeczeństwa przeszłości. Ich istnienie ciężko było pogodzić z dążeniem do sprawiedliwości, awansem społecznym, emancypacją i równouprawnieniem. Ale strach przed usługami można pokonać i nauczyć się być klientem. Oferta usługowa w tych lepszych rejonach Manhattanu powoduje jednak kulturowe rozdrażnienie.więcej ...
Wolf Biermann: Warte nicht auf bessere Zeiten. Die Autobiographie © Propyläen Verlag, Berlin, 2016

Wolf Biermann
Warte nicht auf bessere Zeiten. Die Autobiographie

Wolf Biermann, który niedługo skończy osiemdziesiąt lat, w swoim życiu zawsze dążył do tego, by znajdować się w świetle reflektorów, nawet wtedy, gdy mu je wyłączano. W niezliczonych wypowiedziach, komentarzach, esejach i wywiadach chętnie udzielał wyczerpujących informacji o każdym aspekcie swojej kariery. Poza tym dobrze wiemy, że jest człowiekiem tylko w połowie – jego druga połowa jest już mitem. Poeta, który swoimi piosenkami i swoją niezłomnością obalił, albo przynajmniej zdestabilizował całe państwo, całą NRD, to właśnie on.więcej ...
Heinz Bude: Das Gefühl der Welt. Über die Macht von Stimmungen © Carl Hanser Verlag, München, 2016

Heinz Bude
Das Gefühl der Welt. Über die Macht von Stimmungen

„Naród większość spraw rozumie mylnie; lecz odczuwa prawidłowo“ – socjolog z Kassel Heinz Bude niewątpliwie mógłby się zgodzić z tą diagnozą Kurta Tucholsky’ego. W końcu sam w najnowszej książce o pokaźnej objętości 120 stron samego tekstu (bez przypisów) posuwa się o krok dalej. (…) W tym celu najpierw dokonuje rozróżnienia: Autor wyodrębnia „antykapitalistę“ oraz „systemowego fatalistę“. Pierwszy z nich należy do „społeczeństwa podejrzliwości“, nie może się zdecydować ani na negację ani też na afirmację świata, odrzuca ekonomizację, czuje się pozbawionym ojczyzny i chętnie wyraża uniwersalne oburzenie.więcej ...
Ernestine Amy Buller: Finsternis in Deutschland. Was die Deutschen dachten. Interviews einer Engländerin 1934-1938 © Elisabeth Sandmann Verlag, München, 2016

Ernestine Amy Buller
Finsternis in Deutschland. Was die Deutschen dachten.
Interviews einer Engländerin 1934-1938

W latach poprzedzających wybuch wojny w 1939 r. Amy Buller, organizatorka niemiecko-brytyjskich konferencji studyjnych, działała na rzecz porozumienia pomiędzy oboma krajami, w nadziei, że wojny da się jeszcze uniknąć. Pisała tę książkę, patrząc w przyszłość, która miała rozwiać gromadzące się chmury. (…)
Z dzisiejszej perspektywy wartość książki stanowi nie tyle nadzieja na przyszłość oparta na chrześcijańskim światopoglądzie autorki czy krytyka Hitlera i jego zwolenników, lecz autentyczne wypowiedzi ludzi, którzy w tej książce dochodzą do głosu. (…)więcej ...
Birgit Dankert: Michael Ende. Gefangen in Phantasien © Lambert Schneider Verlag, Darmstadt, 2016

Birgit Dankert
Michael Ende. Gefangen in Phantasien

Kim był Michael Ende? (...) Dotychczas powstała tylko jedna biografia o życiu Endego, której autorem jest jego przyjaciel ze szkoły, Peter Boccarius, a która na dodatek kończy się w 1960 roku, tj. w roku, w którym Ende zaczyna odnosić sukcesy. Birgit Dankert oparła swoją książkę na gruntownych badaniach, w ramach których dotarła m.n. do manuskryptów i listów w Niemieckim Archiwum Literackim [Deutsches Literaturarchiv] w Marbach, do spuścizny w Międzynarodowej Bibliotece Młodzieżowej [Internationale Jugendbibliothek] w Monachium, do archiwów Radia Bawarskiego [Bayerischer Rundfunk], a nawet do licznych przyjaciół i towarzyszek życia Michaela Endego...więcej ...
Carolin Emcke: Gegen den Hass © S. Fischer Verlag, Frankfurt am Main, 2016

Carolin Emcke
Gegen den Hass

Emcke pokazuje zarówno „instytucjonalny rasizm“ w Stanach Zjednoczonych, jak i ideologię czy strategię organizacji terrorystycznej o nazwie „Państwo Islamskie“, choć w szczególności skupia się na sytuacji w Niemczech. Punktem wyjścia są Niemcy, które podczas tak zwanego kryzysu migracyjnego znacznie się zmieniły – w stopniu dotychczas niespotykanym pojawia się „nienawiść otwarta i bez zahamowań“, a przed ośrodkami dla uchodźców, na forach internetowych, w przestrzeni publicznej i w innych miejscach słychać „krzyki i obelgi, które ranią“. (…)więcej ...
Karl Hepfer: Verschwörungstheorien. Eine philosophische Kritik der Unvernunft © Transcript Verlag, Bielefeld

Karl Hepfer
Verschwörungstheorien.
Eine philosophische Kritik der Unvernunft

Od kilku lat, mimo ostrej krytyki, rośnie popularność teorii spiskowych, co nie byłoby możliwe bez wszechobecnego Internetu. O ile dawniej pojedynczy zwolennicy teorii spiskowych narażali się na daleko idącą izolację społeczną, obecnie wystarczy kilka kliknięć, by dla najbardziej nawet bezsensownych przekonań pozyskać znaczną liczbę osób o podobnych przekonaniach. Hepfer nie zadowala się jednak taką diagnozą.więcej ...
Oliver Hilmes: Berlin 1936. Sechzehn Tage im August © Siedler Verlag, München, 2016

Oliver Hilmes
Berlin 1936. Sechzehn Tage im August

Przedostatniego dnia Igrzysk Olimpijskich, podczas zawodów pływackich, dochodzi do ataku poprzez pocałunek. Gdy Hitler siedzi na miejscu honorowym, amerykańska turystka Carla de Vries przedostaje się do jego rzędu siedzeń na górze. (…) Udokumentowany w historycznym nagraniu filmowym atak poprzez pocałunek został odkryty przez historyka i pisarza Olivera Hilmesa i zestawiony z wieloma innymi elementami układanki, które razem stworzyły imponującą panoramę tych szesnastu dni w sierpniu 1936, podczas których Niemcy chciały pokazać się jako doskonały gospodarz narodów świata. Obok czytelnika przechodzi gęsty tłum skrajnie różnych ludzi, skanalizowany przez ścisły, literacki porządek. (…)więcej ...
Yvonne Hofstetter: Das Ende der Demokratie. Wie die künstliche Intelligenz die Politik übernimmt und uns entmündigt © C. Bertelsmann Verlag, München, 2016

Yvonne Hofstetter
Das Ende der Demokratie. Wie die künstliche Intelligenz die Politik übernimmt und uns entmündigt

Gdyby wizjonerom z Doliny Krzemowej powiedzieć, że ich technologia jest nieludzka, prawdopodobnie nawet zgodziliby się z tym stwierdzeniem. Człowiek, pisze Yvonne Hofstetter w swojej książce Das Ende der Demokratie [Koniec demokracji], w Dolinie Krzemowej postrzegany jest jako optymalna maszyna, ale jednocześnie jako model, którego produkcja w dalszej perspektywie zostanie zawieszona i który będzie tylko jednym z przedmiotów w Internecie Wszystkiego.
Dolina Krzemowa służy tu jedynie za symbol procesu mającego miejsce na całym świecie. Ta metafora nie jest jednak przypadkowa.więcej ...
Nina Horaczek / Sebastian Wiese: Gegen Vorurteile. Wie du dich mit guten Argumenten gegen dumme Behauptungen wehrst © Czernin Verlag, Wien, 2015

Nina Horaczek / Sebastian Wiese
Gegen Vorurteile. Wie du dich mit guten Argumenten
gegen dumme Behauptungen wehrst

Świat znajduje się w okresie zamętu i przełomu. A to, co trudno zrozumieć dorosłym i doświadczonym obserwatorom świata polityki, młodzieży musi wydawać się zupełnie chaotyczne. Wiadomo, że kto niewiele wie i mało rozumie, szybko ulega uprzedzeniom, które objaśniają życie i ułatwiają kategoryzację zatrważających tendencji. I to właśnie jest niebezpieczne. Z tego powodu Nina Horaczek, dziennikarka wiedeńskiego magazynu „Falter”, oraz prawnik Sebastian Wiese napisali doskonałą książkę na temat uprzedzeń, w której przede wszystkim chodzi o islam, imigrantów i uchodźców, chusty muzułmańskie i meczety.więcej ...
Navid Kermani: Einbruch der Wirklichkeit. Auf dem Flüchtlingstreck durch Europa © C. H. Beck Verlag, München, 2016

Navid Kermani
Einbruch der Wirklichkeit. Auf dem Flüchtlingstreck durch Europa

Nie, Navid Kermani nie chce się wymądrzać, ani być jednym z tych, którzy przez piętnaście lat nie wypowiadali się na temat uchodźców, a teraz występują z „wypowiedziami z pozycji tych, co wszystko wiedzą najlepiej“. (...) Problem migracji, ucieczki i poprzedzających je aktów okrucieństwa zajmują go już od dziesięciolecia. Ów czterdziestoośmiolatek przemierzył okolice hiszpańskich enklaw Ceuta i Melilla w Maroku ogrodzonych drutem kolczastym... (...) Z końcem września 2015 roku Kermani ponownie wyruszył w drogę, bo jak przyznał, jego mowa na uroczystość przyznania Nagrody Pokojowej Księgarzy Niemieckich [Friedenspreis des Deutschen Buchhandels] więcej ...
Niklas Luhmann: Der neue Chef © Suhrkamp Verlag, Berlin, 2016

Niklas Luhmann
Der neue Chef

Tu i tam na pewno się go jeszcze spotyka – szefa, który swoich podwładnych, chętnie zwanych pracownikami, przywołuje do porządku, czasami wrzeszczy na nich, aby podkreślić swój autorytet i zatuszować swoją niepewność. Najczęściej jednak szef czy szefowa zdają sobie sprawę, że tego rodzaju metody, będące tematem niezliczonych dowcipów, karykatur i rozmów po pracy, bynajmniej nie są dobre ani skuteczne. Nie jest to jednak wynalazek najnowszych teorii zarządzania, głoszących niwelowanie hierarchii, kreatywność i ideę pracy zespołowej.więcej ...
Jörg Magenau: Princeton 66. Die abenteuerliche Reise der Gruppe 47 © Klett-Cotta Verlag, Stuttgart, 2016

Jörg Magenau
Princeton 66. Die abenteuerliche Reise der Gruppe 47

Pomysł, aby interpretować Princeton, ów „najbardziej zwariowany moment w historii literatury niemieckiej od 1945 roku“ (F. C. Delius), jako kluczową rozgrywkę Grupy 47, nie jest nowy. Napisano o tym całe tomy rozpraw germanistycznych. Lecz dopiero niewielka książka Magenaua szczegółowo relacjonuje przebieg decydującego starcia.

(…) Magenau starannie dokumentuje trzy dni spotkania w Princeton, mądrze rozkładając akcenty, np. mierząc się z werdyktem Richtera o Handkem (zapomnianym za dwa lata), lub wskazując na zaściankowość Grupy 47.więcej ...
Martin Mittelmeier: DADA. Eine Jahrhundertgeschichte © Siedler Verlag, München, 2016

Martin Mittelmeier
DADA. Eine Jahrhundertgeschichte

W roku 1918 Richard Huelsenbeck ogłosił w Berlinie „Manifest dadaistyczny“, podpisany przez francuskiego poetę i eseistę pochodzenia rumuńskiego - Tristana Tzarę, George‘a Grosza, Franza Junga, Raoula Hausmanna, Hansa Arpa i jego żonę Sophie Taeuber. Jednak już wcześniej, podczas pierwszego wieczoru dadaistycznego w Zurychu Hugo Ball odczytał „Manifest na otwarcie“: „Jak osiągnąć zbawienie wieczne? Mówiąc dada. Jak stać się sławnym? Mówiąc dada. Szlachetnym gestem i dystynkcją. Aż do obłędu, aż do zatracenia. Jak zignorować dziennikarstwo i małpiarstwo, to milutkie i ładniutkie, z moralnością, ością, złością?więcej ...
Jan-Werner Müller: Was ist Populismus? © Suhrkamp Verlag, Berlin, 2016

Jan-Werner Müller
Was ist Populismus?

Populiści i populistyczne partie rosną w siłę nie tylko w większości europejskich państw, ale na całym świecie. W niektórych krajach w Ameryce Południowej i Europie Wschodniej populiści znajdują się w rządzie; w Stanach Zjednoczonych Donald Trump walczy o prezydenturę, a w Niemczech swoją agitację prowadzi skrajnie prawicowa Alternatywa dla Niemiec. Te tendencje skłaniają do pytań – W którym momencie polityka można już nazwać populistą? W jaki sposób ich działania wpływają na demokratyczne społeczeństwa? Jak powinno się „demokratycznie“ rozmawiać z populistami? Jan-Werner Müller próbuje odpowiedzieć na te pytania w swoim pełnym celnych spostrzeżeń eseju, który płynnie się czyta. (…)więcej ...
Herfried Münkler, Marina Münkler: Die neuen Deutschen. Ein Land vor seiner Zukunft © Rowohlt Berlin Verlag, Berlin, 2016

Herfried Münkler, Marina Münkler
Die neuen Deutschen. Ein Land vor seiner Zukunft

Die neuen Deutschen [Nowi Niemcy] to nie jest książka na podstawie katastroficznego filmu o kryzysie o tym samym tytule. To książka rozpoczynająca opowiadanie tam, gdzie kończy się napływający strumień uchodźców, a więc od ich przybycia na miejsce i ich przyjęcia, czyli integracji. Tytuł jest przemyślany, ponieważ uzmysławia, że udana integracja oznacza, że zmieniają się nie tylko nowoprzybyli, ale także dotychczasowi mieszkańcy, a co za tym idzie – tożsamość całego społeczeństwa. Gotowość do integracji jednej grupy wymaga akceptacji tej drugiej. Oprócz aspektu państwowego i gospodarczego, kluczowe znaczenie dla integracji ma też aspekt społeczny.więcej ...
Claus Offe: Europa in der Falle © Suhrkamp Verlag, Berlin, 2016

Claus Offe
Europa in der Falle

Tytuł nowej książki politologa Clausa Offe Europa in der Falle [Europa w pułapce] trafia w samo sedno. Po wprowadzeniu waluty euro Unia Europejska znalazła się w trudnej sytuacji – nie idzie ani naprzód, ani wstecz, a strefa euro rozdziela się na zwycięzców i przegranych. Podczas gdy Północ, z Niemcami na czele, wygrzewa się na najwyżej położonym pokładzie słonecznym, korzystając z euro, pozbawieni władzy ekonomiczno-politycznej „południowcy“ nie widzą lądu i buntują się. (…) Rezultaty widać na każdym kroku. Podczas wciąż trwającej burzy, jaką jest kryzys, skrajnie prawicowe partie „rekonstruują gospodarcze, polityczne i kulturowe funkcje obronne granic terytorialnych“.więcej ...
Bruno Preisendörfer: Als unser Deutsch erfunden wurde. Reise in die Lutherzeit © Galiani Verlag, Berlin, 2016

Bruno Preisendörfer
Als unser Deutsch erfunden wurde. Reise in die Lutherzeit

Niemcy – marnotrawni żarłocy i pijacy, rozpuszczeni utracjusze. „Nasz niemiecki naród to naród grubiański, wręcz dziki, to wprost pół-diabły“ – tak postrzegał ich Luter, który sam bywał grubiański, a nawet dziki, można więc powiedzieć, że wypowiadał się jako znawca tematu. Ale także oczywiście jako kaznodzieja, który musiał mówić do swoich słuchaczy jak z katedry; nie jest do końca jasne, jak wyglądało zachowanie Niemców ponad 500 lat temu. To jedno z wielu pytań, które zadaje Bruno Preisendörfer w swojej książce Als unser Deutsch erfunden wurde. Reise in die Lutherzeit [Gdy wynaleziono nasz niemiecki. Podróż do czasów Lutra], także na swój sposób dzikiej.więcej ...
Lyndal Roper: Der Mensch Martin Luther. Die Biografie © S. Fischer Verlag, Frankfurt am Main, 2016

Lyndal Roper
Der Mensch Martin Luther. Die Biografie

„Niezwykła otwartość Lutra, jego szczerość i gotowość, by zaryzykować wszystko oraz jego umiejętność przyjęcia łaski Bożej jak prezentu, na który nie zasłużył – to najbardziej wartościowe cechy jego osobowości“, pisze Lyndal Roper pod koniec swej znakomitej biografii Lutra. Ta australijska historyczka, która wykłada historię wczesnej nowożytności w Oxfordzie, już w 2012 r. publikuje krótkie w formie, ale warte uwagi obserwacje na temat Lutra. (…)
O jego charakterze i charyzmie od XVI wieku napisano już wiele. Ale Lyndal Roper badała, w jaki sposób stał się tym człowiekiem, którym był.więcej ...
Wolfram Siemann: Metternich. Stratege und Visionär © C. H. Beck Verlag, München, 2016

Wolfram Siemann
Metternich. Stratege und Visionär

Poczucie bycia osobą nie pasującą do swoich czasów, a przy tym spotykającą się z brakiem zrozumienia, było aż nadto dobrze znane jednemu z najbardziej znienawidzonych polityków swojej epoki. Nazwisko Metternicha do dziś kojarzy się z cenzurą i nadzorem, tajną policją, tłumieniem niepodległościowych i wolnościowych dążeń w całej Europie, z austriackim reakcjonistą, który za wszelką cenę chronił zmurszały gmach monarchii habsburskiej przed niechybnie zbliżającym się upadkiem. Metternich pozostał czarnym charakterem niemieckiej historiografii, prezentowanym w każdym szkolnym podręczniku jako przeciwnik oświaty i postępu. (...)więcej ...
Margarete Stokowski: Untenrum frei © Rowohlt Verlag, Reinbek bei Hamburg, 2016

Margarete Stokowski
Untenrum frei

O tym, jak dziewczyna mimowolnie uczy się, że jej ciało samo w sobie jest niewystarczająco dobre i wymaga przeróbek czy poprawek – pisze zwięźle i spokojnie autorka najbardziej znana z felietonów w magazynach „taz“ i „Spiegel Online“. Oczywiście nie oznacza to bynajmniej, że potępia makijaż, obcasy czy depilację pod pachami. Interesuje ją raczej, gdzie przebiega granica pomiędzy osobistym postrzeganiem piękna a zinternalizowanym przymusem społecznym. „Wszystko jest piękniejsze, gdy robimy to dobrowolnie i wybieramy to sami, a żeby tak się stało, musimy przynajmniej znać alternatywy“, pisze Stokowski.więcej ...
Eberhard Straub: Das Drama der Stadt. Die Krise der urbanen Lebensformen © Nicolai Verlag, Berlin, 2015

Eberhard Straub
Das Drama der Stadt. Die Krise der urbanen Lebensformen

Komentarze na temat sytuacji danej epoki towarzyszą zwykle ocenie takich zjawisk jak historia, państwo, naród lub globalizacja. Refleksje na temat rozwoju miast snują raczej regionalni liderzy i intelektualiści podczas specjalistycznych seminariów poświęconych zagadnieniom urbanistyczno-społecznym. Polemiczna publikacja „Das Drama der Stadt” Eberharda Strauba, historyka i niezależnego uczonego, plasuje rozważania o życiu w miejskiej wspólnocie wśród wielkich opowieści historycznych. (...) Cnoty miejskie bynajmniej nie są wynikiem małostkowej walki interesów jakiejś mniejszości ksenofobicznych obszarników ateńskich, lecz procesów zespalania się imigrantów, których nie przymuszano ani do integracji ani do asymilacji.więcej ...
Nikolaus Wachsmann: KL. Die Geschichte der nationalsozialistischen Konzentrationslager © Siedler Verlag, München, 2016

Nikolaus Wachsmann
KL. Die Geschichte der nationalsozialistischen Konzentrationslager

(...) historia przedstawiąjąca obozy koncentracyjne w sposób całościowy i jednolity nie została wcześniej napisana. Nikolaus Wachsmann, urodzony w 1971 r. w Monachium, wykształcony w Wielkiej Brytanii wykładowca na University of London dostrzegł tę lukę i zabrał się do pracy. Jej wynikiem jest książka, która odkrywa przed nami ten przytłaczający i trudny temat z niespotykaną dotychczas różnorodnością perspektyw.więcej ...