Tło historyczne

Literatura, która rozwinęła się po upadku muru berlińskiego w 1989 roku, wykorzystywała bardzo różnorodne koncepcje poetyckie. Na przykładzie dzieł Christy Wolf, Thomasa Brussiga, Ingo Schulze, Clemensa Meyera i Uwego Tellkampa można obserwować chronologiczny rozwój „literatury przełomu”, od milczenia pisarzy w latach tuż po zjednoczeniu przez fragmentaryczne obrazy i satyry po parabole.

Twórczość bezpośrednio po przełomie: „Medea“ Christy Wolf

Wraz z upadkiem muru starsze pokolenie pisarzy NRD, w tym Christoph Hein, Volker Braun i Christa Wolf, stracili w społeczeństwie pozycję rzeczników zastępczej rzeczywistości, których zadaniem było dokumentowanie tego, o czym nie pisano w gazetach. Niektórzy z nich, między innymi Christa Wolf, w latach bezpośrednio po przełomie, szukając nowej formy samookreślenia, zareagowali na zmianę sytuacji przerwą w działalności twórczej. Christa Wolf, krytyk zjednoczenia i propagatorka „socjalistycznej alternatywy” do Republiki Federalnej, również po przełomie postrzega samą siebie jako instancję o polityczno-moralizatorskim charakterze. Wrażenia z piętrzących się wydarzeń utrwala najpierw w formie listów i zapisków w dzienniku, nim w 1996 roku publikuje swoje pierwsze po przełomie dzieło literackie zatytułowane Medea. W utworze tym próba zdefiniowania prawdy zostaje przeprowadzona pod pretekstem powrotu do antycznego materiału.

Koniec utopii: powieść Thomasa Brussiga „Helden wie wir“

Oprócz pokolenia pisarzy, którzy działali już w czasie NRD, po przełomie zaczęło publikować młodsze, w większości nieznane jeszcze pokolenie twórców niezaangażowanych we wschodnioniemiecki system literacki. W przeciwieństwie do dzieł starszego pokolenia ich teksty wyraźnie mówią o końcu utopii, co przejawia się również w wyborze tematów i estetyce. Powieść Thomasa Brussiga zatytułowana Helden wie wir, która ukazała się dopiero pięć lat po przełomie, to gorzka satyra na przeszłość NRD. Autor wyśmiewa najważniejsze mity przełomu i rozlicza się z państwowym systemem literackim. „Przypatrzcie się wschodnim Niemcom przed i po upadku muru. Przedtem bierni, potem bierni, jak mogło im się udać rozwalić mur?”. W tej długo wyczekiwanej i zachwalanej powieści przełomu Brussig wyraźnie odseparowuje się od pisarzy starszego pokolenia, którzy również po przełomie trwają przy lewicowo-utopijnej tradycji. Forma satyry pozwala autorowi spojrzeć na przeszłość w ironiczno-zdystansowany sposób i bezlitośnie wykazać nieprawidłowości dawnej NRD.

Skutki przełomu: Ingo Schulze i jego powieści „Simple Storys“ oraz „Adam und Evelyn“

Również Ingo Schulze przyjmuje w swoich powieściach ton pozbawiony patosu. Schulze uchodzi za jednego z najbardziej wiarygodnych kronikarzy niemieckiego zjednoczenia. Tematem jego dzieł są obawy, troski, nadzieje i straty byłych obywateli NRD. Autor wykorzystuje przy tym ciągle nowe formy: od powieści epizodycznej i epistolarnej przez opowiadania po niedawno wydaną tragikomedię Adam und Evelyn. Po niemal dwudziestu latach Schulze raz jeszcze wraca do roku 1989 i stawia swoich bohaterów przed decyzją, czy wyruszyć na Zachód, czy trwać przy tym, co znane. Tak samo jak w Simple Storys, również w powieści Adam und Evelyn dla postaci nigdy nie ma jednej słusznej decyzji. O ile jednak narracja w Simple Storys (1998) przybrała formę powieści epizodycznej, która koncentruje się na poszczególnych, indywidualnych losach, tak tu Schulze przedstawia uniwersalną historię o zakazie i pokusie, a czyni to z lekkością pióra możliwą zapewne tylko dzięki zachowaniu dystansu do wydarzeń przełomu.

Utrata ojczyzny: „Als wir träumten“ Clemensa Meyera oraz „Der Turm“ Uwego Tellkampa

Zarówno Clemens Meyer, jak i Uwe Tellkamp opowiadają o życiu w dawnej NRD, przy czym środowiska, w których poruszają się ich bohaterowie nie mogłyby się bardziej różnić. W Als wir träumten Meyera pierwszoosobowy narrator z niezwykłej perspektywy czterech żyjących poza nawiasem społeczeństwa młodych ludzi opowiada o młodości między NRD i RFN, o pijatykach, kradzieżach i bójkach, o walce o uznanie i przeciwko zagubieniu. Zjednoczenie nie zmienia nic w sytuacji zdezorientowanych, bezdomnych postaci, ich marzenia i nadzieje rozgrywają się daleko od wydarzeń politycznych. Podczas gdy u Schulzego życie prywatne i polityczne splatają się ze sobą, bohaterowie Meyera trzymają się swojej prywatnej paczki, która jest dla nich ojczyzną w większym stopniu, niż mogły być NRD czy zjednoczone Niemcy. Protagoniści Meyera uciekają od rzeczywistości w nostalgiczne wspomnienia, natomiast postacie w Der Turm Uwego Tellkampa oddają się lekturze i intelektualnym dyskusjom, w których zrezygnowani komentują upadek starego systemu. Osadzona w mieszczańskim środowisku Drezna lat osiemdziesiątych powieść przenosi czytelnika w najróżniejsze dzielnice i środowiska miasta, ukazując portret społeczeństwa o różnorodnych obliczach. Tellkamp opuszcza przy tym płaszczyznę osobistą i przygląda się fenomenowi przełomu z perspektywy historycznej. Po satyrze Thomasa Brussiga napisanej z wściekłości i rozczarowania spowodowanych brakiem rozliczenia z przeszłością Der Turm przedstawia koniec życia w byłej NRD. Zachowując jak największy dystans, Tellkamp snuje opowieść o ostatnich siedmiu latach NRD, w której utrwala na papierze każdy najmniejszy szczegół wspomnień i budzi na powrót do życia to, co wtedy zginęło. Wraz z upadkiem muru 9 listopada 1989 roku przestała istnieć NRD i tego dnia kończy się również akcja powieści. Pozostaje ciekawość i otwarte pytanie, jakie tematy i perspektywy nadejdą jeszcze w literaturze dotyczącej czasu przełomu.

Zjednoczenie z zachodnioniemieckiego punktu widzenia: „Selam Berlin“ Yadé Kary oraz „Ein weites Feld“ Güntera Grassa [wyd. pol. zatytułowane „Rozległe pole”]

Upadek muru i zjednoczenie dla ludności wschodnich Niemiec wiążą się z radykalną zmianą sytuacji życiowej, natomiast z perspektywy zachodnioniemieckiej zmiany mają mniej egzystencjalny charakter, choć też są powszechnie odczuwalne.
Zachodnioberlińska pisarka Yadé Kara w powieści Selam Berlin prowadzi czytelnika u boku bohatera Hasana na powrót do czasu przełomu, między upadkiem muru a zjednoczeniem. Kara posługuje się szczególną perspektywą, która umożliwia przyglądanie się wydarzeniom z pewnego dystansu i uchwycenie atmosfery tego wyjątkowego okresu: Hasan – tak jak autorka – mieszka w Berlinie Zachodnim, lecz ma tureckie korzenie. W chwili upadku muru przebywa w Stambule, a następnie powraca do Berlina, do świata znanego, ale już nie całkiem należącego do niego.
Podczas gdy Yadé Kara, tak jak Ingo Schulze i Clemens Meyer, koncentruje się na wpływie przełomu na losy bohaterów, Günter Grass w opublikowanym w 1995 roku dziele Ein weites Feld podejmuje próbę ukazania wydarzeń w szerszym, społeczno-historycznym kontekście i ocenienia ich z tej perspektywy. Upadek muru staje się punktem wyjścia dla wędrówek w czasie i przestrzeni przez minione 150 lat historii Niemiec, z wykorzystaniem paraleli do utworzenia Rzeszy w 1870/71 roku. Ta długo oczekiwana przez felietonistów „powieść przełomu” wzbudziła tak wiele kontrowersji i dyskusji jak żadna inna powieść ostatnich dziesięcioleci. Powodem jest między innymi krytyka zjednoczenia Niemiec, wyrażana przez Grassa nie tylko w przemówieniach i esejach, ale także w dziełach literackich. Utwory Grassa i Kary uwidaczniają zmianę pokoleniową zarówno na wschodzie, jak i na zachodzie Niemiec, która przejawia się w postrzeganiu roli pisarza jako twórcy zachowującego moralno-polityczny dystans lub kronikarza i obserwatora wydarzeń.