Jan Bosse


© Arno Declair
Jan Bosse urodził się w 1969 roku w Stuttgarcie. W latach 1990-93 studiował teatrologię, germanistykę i historię sztuki na Uniwersytecie Erlangen-Nürnberg. W latach 1993-97 studiował reżyserię w berlińskiej Wyższej Szkole Sztuki Scenicznej im. Ernsta Buscha (Hochschule für Schauspielkunst „Ernst Busch”).

Po okresie studiów Bosse pracował jako asystent reżysera, m.in. u boku Manfreda Kargego i Roberta Wilsona. Od roku 1998 samodzielnie reżyserował w monachijskim teatrze Kammerspielen (za dyrektorowania Dietera Dorna).

W latach 2000-2005 Bosse był etatowym reżyserem w teatrze Deutsches Schauspielhaus w Hamburgu (za dyrektorowania Toma Stromberga). W ostatnich latach jest niezależnym reżyserem i inscenizuje m.in. w Schauspielhaus w Zurychu i w Deutsches Theater w Berlinie.

Przekład: Tomasz Ch. Fuerst
Linki

Portret: Jan Bosse

Dyrektorska kadencja Toma Stromberga w hamburskim Deutsches Schauspielhaus została wyraźnie naznaczona reżyserskimi koncepcjami Jana Bossego i Sebastiana Hartmanna. Bossego charakteryzowała poza tym szczególna odwaga w braniu na warsztat dzieł epokowych, co w przypadku młodych reżyserów wcale nie jest takie oczywiste. W ciągu pięciu lat pracy na stanowisku reżysera etatowego w Hamburgu, Bosse inscenizował m.in. Sofoklesa, Goethego, Moliera, Czechowa i Becketta.

Początek hamburskiej działalności Bossego wcale do udanych nie należał. Bosse miał za sobą jedynie studia w słynnej berlińskiej Szkole im. Ernsta Buscha i kilka interesujących premier u Dietera Dorna w monachijskim teatrze Kammerspielen, gdy Stromberg powierzył mu inauguracyjną inscenizację swej kadencji dyrektorskiej, na którą wybrał specjalnie w tym celu napisaną sztukę. Było to zbyt wielkie brzemię dla reżysera, który zaledwie trzy lata wcześniej uporał się ze swym szkolnym przedstawieniem dyplomowym i inscenizacja sztuki „Haltestelle. Geister” („Przystanek. Duchy”) Helmuta Kraussera w roku 2000 okazała się całkowitym niewypałem. Kryzys, który wybuchł w hamburskim Schauspielhaus – najznamienitszym niemieckim „teatrze słowa” – długo łączono z nazwiskiem młodego reżysera, choć Bosse zrehabilitował się jako protagonista procesu przemian, jaki potem nastąpił.

Po chaotycznym – i obfitującym w nieudane eksperymenty – starcie Stromberg ratował się konwencjonalnym repertuarem miejskiego teatru, w którym znów zaczęły dominować pozycje klasyczne, tyle że odpowiednio interpretowane przez młodych reżyserów. Na samym końcu pierwszego sezonu Bosse wystawił „Króla Edypa” Sofoklesa i był to „pojednawczy gest”, którym jednocześnie udowodnił, iż teatr zdominowany przez obraz i narrację może być również nowoczesny. Tragedię boskiego fatum w wyraźny sposób przetransformował reżyser w desperację zindywidualizowanego społeczeństwa.

Prezentowane przez Bossego adaptacje klasyków zawsze robią wrażenie nowoczesnych, dochowują jednak wierności tekstom. Inscenizacji „Claviga”, owemu Goethowskiemu dramatowi niespełnionych obietnic, reżyser nadaje dynamikę wideoklipu. Akcję Molierowskiego „Mizantropa” przenosi do wnętrza luksusowego burdelu o kwiecistych ścianach, a salon „Trzech sióstr” zmienia w kontenerownię na użytek scenicznego party. We wszystkich jednak inscenizacjach Bosse kieruje swą uwagę na fatalną płytkość społeczeństwa konsumpcyjnego i z tej perspektywy reżyseruje utwory klasycznej dramaturgii. Tworzone przez niego postacie są zawsze raczej agresywne niż melancholijne, raczej głośne niż mądre i dlatego sprawiają wrażenie krytycznych rekonstrukcji bohaterów seriali telewizyjnych.

Szczególnie wyraźnie maniera ta ujawniła się w inscenizacji sztuki „Warten auf Godot” („Czekając na Godota”) Becketta. Vladimir i Estragon – dwie komediowe karykatury, kalamburzyści maskujący drętwymi żarcikami swą wewnętrzną pustkę – występują na tle lśniącej kurtyny, która pasuje raczej do jakiejś rewii. Właśnie to przedstawienie dobitnie ukazuje, jak cienka może być granica pomiędzy krytyką i afirmacją, gdyż łatwo tu o nieporozumienie polegające na wrażeniu uczestniczenia w czysto slapstickowej wersji tego dramatu.

Vis comica Bossego często prowokuje podejrzenie, iż reżyser ten zbyt lekko traktuje tworzywo teatralne, w rzeczywistości jednak komizm ten kamufluje dość pesymistyczny sposób widzenia świata. „Nasze obrazy świata i samych siebie są coraz bardziej chwiejne” – tak wyjaśnił Bosse swój ogląd rzeczywistości przy okazji komentowania inscenizacji sztuki Koltesa „Roberto Zucco”. „Humor – jak warstwa pokostu – pokrywa utajoną przemoc, która wrze pod powierzchnią społecznego tygla i w każdym momencie może wybuchnąć”. Aktualizując klasyków Bosse stara się odkryć te utajone siły. Korzysta też w tym celu z recepty polegającej na wzmacnianiu powierzchniowych bodźców, „gdyż ludzie żyjący w świecie nadmiaru potrzebują przedawkowania, by wypełniać i czuć swoje życie”.

Poszukując „nadmiaru” i „przedawkowania” musiał w końcu Bosse zmierzyć się z fundamentalnym dramatem niemieckiego teatru, czyli z „Faustem” Goethego. Inscenizację tę zaprezentował w Hamburger Schauspielhaus w roku 2005, czyli na zakończenie ostatniego – i nareszcie bardzo udanego – sezonu teatralnego pod skrzydłami dyrektora Toma Stromberga. W teatrze przebudowanym na podobieństwo areny, na obrotowej scenie pośrodku widowni Bosse – z Edgarem Selge w roli Fausta – odegrał efektowną tragikomedię, która w swej powierzchniowej warstwie nie rezygnowała z żadnego rozrywkowego efektu, jednocześnie jednak przenikliwie analizowała upadek niemieckiego egotysty.

Gdy Bossemu – tak, jak w powyżej opisanej inscenizacji – udaje się balansowanie pomiędzy uwodzeniem i rozwijaniem pewnej tezy, gdy reżyser ten – pomimo często infantylnej radości znajdowanej w scenicznym gagu i rozgardiaszu – nie traci z oczu człowieczego rozdarcia jako głównego tworzywa teatru, to wtedy jego spektakle osiągają wielką dojrzałość, która koresponduje w pełni z wybranym materiałem scenicznym. Jako znów niezależny – po odłączeniu się od Stromberga – reżyser, pracujący w Berlinie, Frankfurcie i Zurychu, potrafił Bosse - między innymi w inscenizacji „Rozbitego dzbana” Kleista – pokazać, iż jest w nim obecnie wielka gotowość do – jak to sformułował „Die Welt” – „budowania powagi na bazie żartu”.

Till Briegleb

Przekład: Tomasz Ch. Fuerst

Inscenizacje - wybór

  • William Szekspir "Hamlet"
    2007, Schauspielhaus, Zurych
  • William Szekspir "Viel Lärm um nichts" („Wiele hałasu o nic”)
    2006, Burgtheater, Wiedeń; zaproszenie na berliński festiwal Theatertreffen
  • Johann Wolfgang Goethe "Die Leiden des jungen Werther" („Cierpienia młodego Wertera”)
    2006, Maxim Gorki Theater, Berlin; zaproszenie na berliński festiwal Theatertreffen
  • Eugène Ionesco „Die kahle Sängerin“ („Łysa śpiewaczka”)
    2006, Schauspielhaus, Bochum
  • Heinrich von Kleist „Der zerbrochene Krug“ („Rozbity dzban”)
    2006, Schauspielhaus, Zurych
  • Jon Fosse „Heiß“
    2005, Deutsches Theater, Berlin
  • Werner Schwab "Die Präsidentinnen" („Prezydentki”)
    2005, Schauspielhaus, Zurych
  • Thomas Bernhard „Am Ziel“ („U celu”)
    2004, Schauspiel, Frankfurt
  • Samuel Beckett „Warten auf Godot“ („Czekając na Godota”)
    2004, Deutsches Schauspielhaus, Hamburg
  • Johann Wolfgang Goethe "Faust I"
    2004, Deutsches Schauspielhaus, Hamburg
  • Antoni Czechow „Drei Schwestern“ („Trzy siostry”)
    2003, Deutsches Schauspielhaus, Hamburg
  • Heinrich von Kleist „Die Familie Schroffenstein“ („Rodzina Schroffenstein“)
    2003, Schauspielhaus, Zurych
  • Sofokles "Ödipus" („Król Edyp”)
    2003, Residenztheater, Monachium
  • Molière „Der Menschenfeind“ („Mizantrop”)
    2002, Deutsches Schauspielhaus, Hamburg
  • Johann Wolfgang Goethe „Clavigo“
    2001, Deutsches Schauspielhaus, Hamburg
  • Sofokles - „Ödipus“ („Król Edyp”)
    2001, Deutsches Schauspielhaus, Hamburg
  • Helmut Krausser „Haltestelle. Geister“ („Przystanek. Duchy”)
    2000, Deutsches Schauspielhaus, Hamburg
  • Theresia Walser „So wild ist es in unseren Wäldern schon lange nicht mehr“ („Tak dziko już od dawna nie jest w naszych lasach”)
    2000, Kammerspiele, Monachium
  • Johann Wolfgang Goethe "Torquato Tasso“
    1999, Kammerspiele, Monachium
  • Marguerite Duras „Die Krankheit Tod“ („Chory na śmierć”)
    1999, Schauspiel, Frankfurt
  • Marius von Mayenburg „Feuergesicht“ („Ogień w głowie”)
    1998, Kammerspiele, Monachium
  • Marius von Mayenburg „Psychopathen“ („Psychopaci”)
    1998, festiwal Wiener Festwochen

After the Fall – Europa po 1989 roku

Projekt teatralny Goethe-Institut poświęcony następstwom upadku muru berlińskiego