Frank Castorf


© Marcus Lieberenz
Frank Castorf urodził się 17 lipca 1951 roku w Berlinie Wschodnim. Studiował teatrologię na berlińskim Uniwersytecie Humboldta. W latach 1976-79 pracował na stanowisku dramaturga teatralnego w Senftenbergu, tam też zaczął reżyserować spektakle. W latach 1979-81 był reżyserem w teatrze w Brandenburgu, a w okresie 1981-85 kierował własnym niezależnym zespołem w Anklam. Później działał w rozmaitych wschodnioniemieckich teatrach, a w 1989 roku miały miejsce pierwsze jego inscenizacje na Zachodzie (w Kolonii i w Bazylei).

Po zjednoczeniu Niemiec Castorf pracował jako niezależny reżyser w Hamburgu, Monachium, Berlinie i Bazylei. W 1990 roku objął stanowisko etatowego reżysera w berlińskim Deutsches Theater, a w 1992 roku został dyrektorem teatru Volksbühne am Rosa-Luxemburg-Platz w Berlinie. Do roku 2000 regularnie reżyserował również w Hamburgu, Wiedniu, Salzburgu, Bochum, Zurychu i Sztokholmie.
W 2004 roku, oprócz stanowiska dyrektorskiego w Berlinie, Frank Castorf piastował również funkcję dyrektora festiwalu Ruhrfestspiele w Recklinghausen, ale został odwołany w atmosferze skandalu z powodu niskiej frekwencji na przedstawieniach.

Od roku 1989 Castorf został pięciokrotnie wybrany Reżyserem Roku w plebiscytach krytyków czasopisma „Theater heute”. W 1994 roku otrzymał nagrodę Kortner-Preis.

Przekład: Tomasz Ch. Fuerst
Linki

Portret: Frank Castorf

Najlepsze spektakle Franka Castorfa są męczące, długie, skomplikowane, głośne, egzaltowane i nielogiczne. Brak w nich linearnej narracji i interpretacyjnych podsumowań. Psychologiczne odczytywanie postaci napawa lękiem dyrektora berlińskiego teatru Volksbühne am Rosa-Luxemburg-Platz, a niezmącona sceniczna ułuda – jako obiekt nienawiści – towarzyszy trywializacji rzeczywistości poprzez sztukę. Na bazie takiej właśnie skoncentrowanej anty-postawy od piętnastu lat powstają najważniejsze inscenizacje współczesnego niemieckiego teatru.

Ogromna energia, która charakteryzuje pracę inscenizatorską Castorfa, zostaje wyzwolona w momencie zderzenia harmonii i przemocy. Castorf był młodym NRD-owskim reżyserem, gdy po raz pierwszy jego gniewna sztuka napotkała opór – wtedy był to opór biurokratycznego systemu socjalistycznego. Zesłany na prowincję, do Anklam, Castorf tak długo naruszał – tolerowany w teatrze wschodnioniemieckim – kanon zakamuflowanej krytyki systemu, aż w końcu pozwolono mu reżyserować na Zachodzie. Po zjednoczeniu Niemiec eksplodowało jego obrzydzenie do fałszywej wspólności i – chyba przede wszystkim – do hurraoptymistycznej polityki zwycięskiego kapitalizmu. Nigdzie w sztuce pozjednoczeniowej uśmiech zadowolonej z siebie władzy państwowej nie został tak bezwzględnie skonfrontowany z deprymującą rzeczywistością przemian strukturalnych, jak właśnie w teatrze Franka Castorfa.

W taki sposób w 1990 roku Castorf wyreżyserował „Zbójców” Schillera – inscenizacja była swego rodzaju requiem za NRD i wyrażała zarówno bunt przeciwko prywatyzacji, jak również gniew z powodu „przewlekłej depresji” mieszkańców wschodnich landów. Agresywny spektakl wykorzystywał wszystkie narzędzia Castorfowskiego niezadowolenia: od dojrzewającej, nagiej rebelii, poprzez lżenie publiczności, aż po montaż fragmentów tekstów Schillera, Hegla i de Sade’a. Łamanie reguł przekuł Castorf w zasadę i na jej bazie stworzył teatr, któremu wszystko wolno i od którego niczego się nie wymaga. Tę zasadę można będzie przenieść na inne sytuacje socjalne, kiedy przechodzenie od rzeczywistości NRD do społeczeństwa konsumpcyjnego przestanie już być palącym tematem.

Dzięki swej ogromnej kreatywnej energii i dzięki zespołowi znakomitych aktorów, którzy potrafią ostrą satyrą wypełnić formę intelektualnej prowokacji, Castorf jest w stanie poddać radykalnym przeróbkom dzieła Szekspira, Hauptmanna, Dostojewskiego, czy też Tennessee Williamsa. Po latającej sałatce ziemniaczanej i wstawkach z teoretycznych tekstów, po siusianiu do cynkowego wiadra i próbie nerwów w postaci histerycznych scen z życia rodzinnego, następowało improwizowane przemówienie do widzów lub obficie doprawione burleską drążenie podświadomości. Grzmiąca muzyka, wmontowane fragmenty filmów, długo ciągnące się oczekiwanie zakończone lądowaniem helikoptera-zabawki, szalona golizna aktorki biegającej z boa wokół szyi – z takich elementów Castorf buduje swoją „smarkatą” wizję świata rozumianego jako teatr. Obowiązuje jedynie następujący program sformułowany przez reżysera: „Zerwać z jednoznacznością, zachwiać stereotypami znaczeniowymi – tego zawsze chciałem!”

Liczne nieudane próby powielania metody twórczej Franka Castorfa świadczą o tym, iż ta deprecjacja harmonii i sensu funkcjonuje wyłącznie dzięki jego konstrukcyjnemu geniuszowi. Moda na dekonstrukcję – kojarzona z nazwiskiem tego reżysera i okrzyknięta głównym trendem w teatrze lat dziewięćdziesiątych – doprowadziła u wielu naśladowców wręcz do rozpadu samej formuły. U Castorfa permanentne, jątrzące, często cyniczne komentowanie wydarzeń scenicznych jest częścią inscenizacji oraz prawdziwym wyzwaniem dla intelektu i poczucia humoru. Posłużyć za przykład mogą wielogodzinne wieczorne maratony – jak choćby „Idiota”, czy „Demony” – grane w umyślnie tandetnej „bungalowowej” scenografii, projektowanej przez Berta Neumanna, bliskiego duchem współpracownika Castorfa. Spektakle te przenosiły rosyjską melancholię w klimat wielkomiejskiego podniecenia i dawały widzom inspirującą rozkosz nadmiernych żądań.

Zasada „uszlachetnienia poprzez trud” została w ostatnich latach jeszcze bardziej zaostrzona, gdyż Castorf zdublował poziom narracyjno-obrazowy dzięki wykorzystaniu metod filmowych. Szaleńczy natłok obrazów i wielka różnorodność miejsc inscenizacji sprawiają jednak, iż ostatnio działania artystyczne Castorfa coraz częściej wymykają się spod kontroli. Takie spektakle, jak „Kokaina” (2004) według powieści Pitigrilliego, w scenografii Jonathana Messe, czy też „Meine Schneekönigin” („Moja Królowa Śniegu”, 2005) na motywach baśni Andersena, obfitowały w prowokacyjne środki wyrazu, pomiędzy którymi zabrakło logicznych związków. A kiedy w roku 2006 Castorf zajął się dziełem Brechta, to kryzys artystyczny jeszcze bardziej się uzewnętrznił, gdyż inscenizacja sztuki „Im Dickicht der Städte” („W gąszczu miast”) była zupełnie nieczytelna i pogrążyła się w chaosie współczesnego slapsticku i politycznego mędrkowania. Może świat się zmienił, a może to Frank Castorf jest wyczerpany. A może wieloletnie, konsekwentne naruszanie reguł sztuki scenicznej doprowadziło w końcu do pewnej harmonii, z którą Castorf zawsze chciał walczyć…

Till Briegleb

Przekład: Tomasz Ch. Fuerst

Inscenizacje - wybór

  • Bertolt Brecht „Im Dickicht der Städte“ („W gąszczu miast”)
    2006, Volksbühne am Rosa-Luxemburg-Platz, Berlin
  • Richard Wagner „Die Meistersinger von Nürnberg“ („Śpiewacy norymberscy”)
    2005, Grand Théâtre, Luxemburg
  • Frank Castorf spektakl na motywach „Berlin Alexanderplatz“ Alfreda Döblina
    2001, Schauspiel, Zurych; 2005, Palast der Republik, Berlin
  • Frank Castorf spektakl na motywach „Zbrodni i kary” Dostojewskiego
    2005, festiwal Wiener Festwochen, Wiedeń
  • Botho Strauß „Groß und klein“ („Duży i mały”)
    2005, Volksbühne am Rosa-Luxemburf- Platz, Berlin
  • Friedrich von Gagern/Heiner Müller/Frank Castorf „Der Marterpfahl“ („Pal męczeński”)
    2005, Volksbühne am Rosa-Luxemburg-Platz, Berlin
  • Spektakl na motywach „Kokainy“ Pitigrilliego
    2004, Volksbühne am Rosa-Luxemburg-Platz, Berlin
  • Frank Castorf "Meine Schneekönigin" („Moja Królowa Śniegu”), na motywach baśni Hansa Christiana Andersena
    2004, Volksbühne, Berlin
  • Frank Castorf spektakl na motywach utworu Franka Norrisa "Gier nach Gold" („Żądza złota”)
    2004, festiwal Ruhrfestspiele, Recklinghausen
  • Frank Castorf  spektakl na motywach sztuki Tennessee Williamsa „Forever Young“ („Wiecznie młody”)
    2003, festiwal Wiener Festwochen, Wiedeń
  • Michał Bułhakow „Meister und Margarita“ („Mistrz i Małgorzata”)
    2002, Volksbühne, Berlin; zaproszenie na berliński festiwal Theatertreffen
  • Frank Castorf  spektakl na motywach „Idioty” Fiodora Dostojewskiego
    2002, Volksbühne, Berlin
  • Frank Castorf  spektakl na motywach utworu Fiodora Dostojewskiego „Erniedrigte und Beleidigte“ („Skrzywdzeni i poniżeni”)
    2001, Volksbühne, Berlin; zaproszenie na berliński festiwal Theatertreffen
  • Frank Castorf  „Endstation Amerika“, spektakl na motywach sztuki Tennessee Williamsa „A Streetcar Named Desire“ (tytuł niemiecki: „Endstation Sehnsucht”, tytuł polski: „Tramwaj zwany pożądaniem”)
    2000, Volksbühne, Berlin; zaproszenie na berliński festiwal Theatertreffen
  • Frank Castorf  spektakl na motywach „Demonów” Fiodora Dostojewskiego
    1999, Volksbühne, Berlin; zaproszenie na berliński festiwal Theatertreffen
  • Jean-Paul Sartre „Die schmutzigen Hände“ („Brudne ręce”)
    1998, Volksbühne, Berlin; zaproszenie na berliński festiwal Theatertreffen
  • Gerhart Hauptmann „Die Weber“ („Tkacze”)
    1997, Volksbühne, Berlin
  • Carl Zuckmayer „Des Teufels General“ („Diabelski generał”)
    1996, Volksbühne, Berlin; zaproszenie na berliński festiwal Theatertreffen
  • Bertolt Brecht „Herr Puntila und sein Knecht Matti“ („Pan Puntila i jego sługa Matti”)
    1996, Deutsches Schauspielhaus, Hamburg; zaproszenie na berliński festiwal Theatertreffen
  • Elfriede Jelinek „Raststätte oder Sie machens alle“ („Gospoda albo Robią to wszyscy”)
    1995, Deutsches Schauspielhaus, Hamburg; zaproszenie na berliński festiwal Theatertreffen
  • Carl Laufs / Wilhelm Jacoby „Pension Schöller / Die Schlacht“ („Pensjonat Schöller / Bitwa”)
    1994 Volksbühne, Berlin
  • Henrik Ibsen „Die Frau vom Meer“ („Kobieta z morza”)
    1993, Volksbühne, Berlin
  • Anthony Burgess „Clockwork Orange“ („Mechaniczna pomarańcza”)
    1993, Volksbühne Berlin
  • William Szekspir „König Lear“ („Król Lir”)
    1992, Volksbühne, Berlin; zaproszenie na berliński festiwal Theatertreffen
  • Frank Castorf  spektakl na motywach sztuki Friedricha Schillera „Wilhelm Tell“
    1991, Theater Basel
  • Henrik Ibsen „John Gabriel Borkmann“
    1991, Deutsches Theater, Berlin; zaproszenie na berliński festiwal Theatertreffen
  • Frank Castorf  spektakl na motywach sztuki Friedricha Schillera „Die Räuber“ („Zbójcy”)
    1990, Volksbühne, Berlin
  • Frank Castorf  spektakl na motywach sztuki Gottholda Ephraima Lessinga „Miss Sara Sampson“
    1989, Bayrisches Staatsschauspiel, Monachium; zaproszenie na berliński festiwal Theatertreffen
  • Frank Castorf  spektakl na motywach “Hamleta“ Szekspira
    1989, Theater Köln
  • Paul Zech „Das trunkene Schiff“ („Pijany okręt”)
    1988, Volksbühne, Berlin
  • Heiner Müller „Der Bau“ („Budowa”)
    1986, Theater Karl-Marx-Stadt
  • Henrik Ibsen „Nora“
    1985, Theater Anklam
  • Heiner Müller „Der Auftrag“ („Misja”)
    1984, Theater Anklam

After the Fall – Europa po 1989 roku

Projekt teatralny Goethe-Institut poświęcony następstwom upadku muru berlińskiego