Tom Kühnel


© Sebastian Hoppe
Tom Kühnel urodził się 4 kwietnia 1971 roku w Cottbus. W latach 1992-96 studiował reżyserię w Wyższej Szkole Sztuki Scenicznej im. Ernsta Buscha (Hochschule für Schauspielkunst „Ernst Busch”) w Berlinie. Już w czasie studiów wraz z Robertem Schusterem założył zespół reżyserski, który współpracował również z lalkarką Suse Wächter. W 1994 roku w berlińskim Maxim Gorki Theater zespół wystawił makabreskę „Weihnachten bei Iwanows” („Choinka u Iwanowów”) Aleksandra Wwiedienskiego, za co otrzymał nagrodę Friedrich-Luft-Preis. Rok później został wyróżniony nagrodą Max-Reinhardt-Preis za inscenizację sztuki „Die Maßnahme” („Środek zaradczy”) Bertolta Brechta.

Po ukończeniu studiów zespół reżyserski działał w Berlinie i we frankfurckim teatrze Schauspielhaus. W 1998 roku zaczął zajmować się adaptacjami klasyków i pisaniem własnych sztuk (pod pseudonimem Soeren Voima). W latach 1999-2002 Kühnelowi i Schusterowi powierzono kierownictwo artystyczne frankfurckiego Theater am Turm (TAT). Od roku 2000 Tom Kühnel reżyseruje samodzielnie. Po odejściu z TAT pracuje dla berlińskich scen Schaubühne i Deutsches Theater, a także dla Theater Basel i Theater Aachen. W tym ostatnim teatrze, w 2006 roku, rozpoczął swoją przygodę z operą – w jednym spektaklu połączył inscenizacje „The Fairy Queen” Purcella i „Snu nocy letniej” Szekspira.

Przekład: Tomasz Ch. Fuerst
Linki

Portret: Tom Kühnel

Już w czasie studiów w berlińskiej Wyższej Szkole Sztuki Scenicznej im. Ernsta Buscha (Hochschule für Schauspielkunst „Ernst Busch”) Tom Kühnel tworzył zespół reżyserski z Robertem Schusterem. Obaj unikali jednoznacznych przyporządkowań, a odnowę współczesnego teatru widzieli w działaniach na pograniczu kamuflażu i absurdu. Założenia te nadal obowiązywały, gdy zaraz po studiach Kühnel i Schuster zatrudnili się we frankfurckim teatrze Schauspiel i działali tam nie tylko w charakterze reżyserów, ale również wspólnie – pod pseudonimem Soeren Voima – parali się dramatopisarstwem. W tamtym okresie adaptowali klasyków i reżyserowali prapremiery rezultatów swej pracy. Między innymi na przykładzie przeróbki sztuki „Peer Gynt” Henrika Ibsena pokazali, że lubią nadawać spektaklom formę sytuacji laboratoryjnej. W przedstawieniu na motywach Ibsenowskich współpracowali też z Suse Wächter i wykorzystali elementy teatru lalkowego.

Gdy duet Kühnel / Schuster objął w roku 1999 artystyczne kierownictwo frankfurckiego Theater am Turm (TAT), poszedł o krok dalej w swej grze z tożsamością i tworzywem dramaturgicznym. W ogłoszonym wtedy manifeście artyści pisali, iż teatr musi na nowo przeanalizować swoje estetyczne środki wyrazu i określić, w jaki sposób chce zbliżyć się do rzeczywistości. Ówczesne kredo reżyserskie brzmiało następująco: „Kontury rzeczywistości można określić wyłącznie dzięki afirmacyjnej obserwacji, a więc teatr musi znów być postrzegany jako sztuka afirmacyjna”. Swoją artystyczną działalność w Theater am Turm Kühnel i Schuster zainaugurowali spektaklami „Deutsch für Ausländer” („Język niemiecki dla cudzoziemców“) i „Welttheater I“ („Teatr świata I“). Inscenizacje miały podwójną tożsamość – w każdym elemencie tkwiła cząstka obu reżyserów. Można jednak przyjąć, że to, co wnosił do przedstawień Tom Kühnel, szło bardziej w kierunku naiwnego literowania teatralnego abecadła.

W spektaklu „Deutsch für Ausländer” zarówno tekst, jak i niuanse inscenizacyjne kształtowały się w procesie wspólnych prób i dyskusji. Do przedstawienia „Welttheater I” swój wkład – w postaci krótkich tekstów – wnieśli Marius von Mayenburg, Albert Ostermeier i Roland Schimmelpfennig. Realizacja sceniczna obydwu przedsięwzięć nie była zbyt przekonująca i miała raczej formę work-in-progress. Pierwszy prawdziwy sukces w Theater am Turm Kühnel i Schuster święcili dopiero dzięki inscenizacji sztuki „Das Kontingent” („Kontyngent”), która powstała na motywach utworu Bertolt Brecht „Die Maßnahme” („Środek zaradczy”). Intryga była typowa dla przedstawień edukacyjnych: „idealny rewolucjonista” zostaje zamordowany przez swych towarzyszy, którzy uważają, że jego idealizm jest niebezpieczny dla wspólnej sprawy. W odróżnieniu od Brechtowskiego pierwowzoru, akcja rozgrywała się w obecnych czasach i była elementem ONZ-owskiej operacji mającej na celu ochronę praw człowieka. Inscenizacja dotykała zagadnienia, czy humanitarny cel może uświęcać każdy środek.

Duet reżyserski i dramatopisarski (fikcyjny autor Soeren Voima) udowodnił swą predylekcję do sytuacji laboratoryjnych na scenie i do postdramatycznych transformacji tworzywa dramaturgicznego. Gdy w roku 2000 współpraca reżyserów dobiegła końca, Tom Kühnel samodzielnie wystawił „Der Ring des Nibelungen” („Pierścień Nibelunga”) Richarda Wagnera i pokazał, że może funkcjonować również poza teatralnym laboratorium. Inspirujący pomysł tego przedstawienia polegał na nietypowym potraktowaniu libretta Wagnerowskiej tetralogii, które zostało użyte jako osnowa widowiska mówionego, zinterpretowane jako prekursorskie tworzywo teatru absurdu i przetransponowane na drobnomieszczańską farsę.

Po likwidacji Theater am Turm Tom Kühnel pracował dla Theater Basel oraz działał w zespole Thomasa Ostermeiera w berlińskim teatrze Schaubühne, gdzie zaprezentował udaną inscenizację „Electronic City” Falka Richtera. Sztuka opowiada o współczesnych ludziach, którzy miotają się pomiędzy terminalem a desktopem, mityngiem a poczekalnią lotniskową i tracą poczucie rzeczywistości w zglobalizowanym świecie. A jednak także i globalnych graczy w końcu dopada „samo życie”. Rodzącą się miłość Toma i Joy – głównych postaci sztuki – ukazał Kühnel przy pomocy środków artystycznych teatru narracyjnego skoncentrowanego na aktorstwie. Wokół scenicznej love story reżyser zaaranżował widowisko wykorzystujące różne poziomy medialne.

W Bazylei Tom Kühnel wyrósł na jednego z najważniejszych reżyserów kadencji dyrektorskiej Larsa-Olego Walburga. Przeniósł wtedy na scenę „Oresteję” Ajschylosa oraz adaptację filmu Haruna Farockiego „Die Schöpfer der Einkaufswelten” („Twórcy świata zakupów”). Przeróbka dokumentu Farockiego była miłym i nienatarczywym studium dzisiejszych centrów handlowych i ich estetyki rodem z serialu „Miami Vice”. Reżyser ironicznie ingerował w spektakl wykorzystując środki stylistyczne opery pekińskiej i współpracował z Jürgenem Kuttnerem, który prowadził odnoszącą się do ducha czasu, filozoficzną moderację.

Z okazji inauguracji sezonu teatralnego 2006/07, Kühnel wyreżyserował w Theater Aachen spektakl łączący „The Fairy Queen” Purcella i „Sommernachtstraum” („Sen nocy letniej”) Szekspira. Z dużą swobodą przeniósł na scenę miłosny zamęt w lesie ateńskim i jednocześnie zrobił samodzielny krok w kierunku świata opery. Po raz kolejny skorzystał również na współpracy z lalkarką Suse Wächter i zaprezentował, do jakich znakomitych rezultatów można dojść, jeśli odpowiednio dobierze się towarzyszy drogi artystycznej. W sezonie 2006/07 wraz z Wächter wystawił również w teatrze Schauspiel w Grazu „Besuch der alten Dame” („Wizytę starszej pani”) Dürrenmatta.

Jürgen Berger

Przekład: Tomasz Ch. Fuerst

Inscenizacje - wybór

  • William Szekspir „Ein Sommernachtstraum“ („Sen nocy letniej“) / Henry Purcell – „The Fairy Queen“
    2006, Theater Aachen
  • Spektakl na motywach tekstu "Jasagen und Neinsagen" („Potwierdzanie i przeczenie“) Bertolta Brechta, wraz z Suse Wächter i Jürgenem Kuttnerem
    2006, Thalia Theater in der Gaußstraße, Hamburg
  • Spektakl "Helden des 20. Jahrhunderts" („Bohaterowie XX wieku“), wraz z Suse Wächter i Jürgenem Kuttnerem
    2005, Volksbühne am Rosa Luxemburg-Platz, Berlin
  • Henrik Ibsen "Gespenster" („Upiory“)
    2004, Theater Basel (Bazylea)
  • Heinrich von Kleist "Die Hermannsschlacht" („Bitwa Hermanna“)
    2004, Deutsches Theater, Berlin
  • Falk Richter "Electronic City"
    2004, Schaubühne, Berlin
  • Ajschylos „Die Orestie“ („Oresteja“)
    2004, Theater Basel (Bazylea)
  • Falk Richter „Electronic City“
    2003, Schaubühne, Berlin
  • Kühnel / Kutter / Schwarz / Wächter „Helden des 20. Jahrhunderts“ („Bohaterowie XX wieku“)
    prapremiera 2003, Theater Basel (Bazylea)
  • Ingmar Bergmann „Szenen einer Ehe“ („Sceny z życia małżeńskiego“)
    2003, Theater Basel (Bazylea)
  • Mikołaj Erdmann „Der Selbstmörder“ („Samobójca“)
    2002, TAT, Frankfurt
  • Richard Wagner „Ring des Nibelungen“ („Pierścień Nibelunga“)
    2001, TAT, Frankfurt
  • Soeren Voima „Europa“, na motywach utworów Sofoklesa i Eurypidesa
    prapremiera 2000, TAT, Frankfurt
  • Soeren Voima „Das Kontingent“ („Kontyngent“)
    prapremiera 2000, Schaubühne, Berlin / TAT, Frankfurt
  • Soeren Voima / Marius von Mayenburg / Albert Ostermeier / Roland Schimmelpfennig „Welttheater I“ („Teatr świata I“)
    prapremiera 2000, TAT, Frankfurt
  • Soeren Voima „Deutsch für Ausländer“ („Język niemiecki dla cudzoziemców“)
    prapremiera 1999, TAT, Frankfurt
  • Soeren Voima  spektakl na motywach sztuki „Titus Andronicus“ („Tytus Andronikus“) Williama Szekspira
    prapremiera 1998, Schauspiel, Frankfurt
  • Soeren Voima  spektakl na motywach sztuki Henrika Ibsena „Peer Gynt“
    prapremiera 1998, Schauspiel, Frankfurt
  • Soeren Voima  spektakl na motywach utworu „Alice im Wunderland“ („Alicja w Krainie Czarów“) Lewisa Carolla
    prapremiera 1998, Schauspiel, Frankfurt
  • Samuel Beckett „Warten auf Godot“ („Czekając na Godota“)
    1997, Schauspiel, Frankfurt
  • Sofokles „Antigone“ („Antygona“)
    1996, BAT Hochschule für Schaupielkunst "Ernst Busch", Berlin
  • Bertolt Brecht „Die Maßnahme“ („Środek zaradczy“)
    1995, BAT Hochschule für Schauspielkunst "Ernst Busch", Berlin
  • Aleksander Wwiedienski „Weihnachten bei Iwanows“ („Choinka u Iwanowów”)
    1994, Maxim Gorki Theater, Berlin

After the Fall – Europa po 1989 roku

Projekt teatralny Goethe-Institut poświęcony następstwom upadku muru berlińskiego