Christoph Marthaler


© David Baltzer
Christoph Marthaler urodził się w 1951 roku w Erlenbach koło Zurychu. Odbył studia muzyczne w Zurychu, a następnie ukończył kurs pantomimy u Jacques’a Lecoqa w Paryżu. W latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych pracował jako muzyk teatralny w różnych teatrach niemieckojęzycznych. W tym czasie realizował też swoje pierwsze małe projekty muzyczno-teatralne w Szwajcarii. W 1989 roku Frank Baumbauer sprowadził Marthalera do Theater Basel (Bazylea), gdzie ten organizował pierwsze wieczory piosenki i wystawiał sztuki. Marthaler spotkał tam scenografkę Annę Viebrock i dramatopisarkę Stefanie Carp, z którymi odtąd tworzy zespół reżyserski.

Od 1993 roku Marthaler pracował jako etatowy reżyser w Deutsches Schauspielhaus w Hamburgu w okresie dyrektorowania Franka Baumbauera, a także u boku Franka Castorfa w berlińskim teatrze Volksbühne am Rosa-Luxemburg-Platz. Od 1994 roku realizował też projekty operowe wraz z dyrygentem Sylvainem Cambrelingiem we Frankfurcie, Berlinie, Wiedniu i Salzburgu.

W 1996 roku Christoph Marthaler otrzymał nagrodę Konrad-Wolf-Preis, w 1997 roku nagrody Bayerischer Theaterpreis (wspólnie z Anną Viebrock) oraz Fritz-Kortner-Preis, a w 1998 roku – Europa-Preis w Taorminie. W latach 1997 oraz 1999 otrzymał tytuł Reżysera Roku w plebiscycie krytyków czasopisma „Theater heute”.

W 2001 roku Marthaler został dyrektorem teatru Züricher Schauspielhaus, jednak w wyniku sporów politycznych, w 2004 roku, przedwcześnie opuścił to stanowisko. W tym samym roku otrzymał wraz z Anną Viebrock nagrodę Berliner Theaterpreis.

Przekład: Tomasz Ch. Fuerst
Linki

Portret: Christoph Marthaler

Melancholijne postacie stoją zagubione w nostalgicznych pomieszczeniach, czas mija, a one śpiewają. Kiedy wypowiadają swe kwestie, brakuje im ognia, tylko w ciszy i w muzyce żarzy się w nich serdeczne pragnienie życia. Potem znów mija jakiś czas.

Styl inscenizacji Christopha Marthalera tak zasadniczo różni się od każdej innej maniery reżyserskiej, że w ciągu piętnastu lat nie pojawił się właściwie żaden jego naśladowca. Podobnie jak w przypadku innych wyjątkowych artystów – choćby Einara Schleefa, Franka Castorfa czy Christopha Schlingensiefa – kunszt teatralny Marthalera jest wyrazem jego niepowtarzalnej osobowości i nie sposób uznać go za modelowy. Ten, kto użyje środków Marthalera, natychmiast zostaje posądzony o plagiat.

Wyjątkowość stylu teatralnego szwajcarskiego reżysera i muzyka polega przede wszystkim na tym, iż piękno wywodzi on ze słabości i jej przezwyciężania. Tłum, który zapełnia jego scenę, jest totalnym zaprzeczeniem celowego myślenia. Są to zmęczeni dozorcy, mrukliwi proletariusze, szarzy urzędnicy, ociężali abderyci i inni ludzie, których łączy uległość wobec losu. Gnuśność jest dominującą cechą postaci. Komedia i satyra posługują się podobnymi środkami wyrazu, ale teatr Marthalera daleko odbiega od tej konwencji, a jego wielkość nie bazuje na karykaturalnym traktowaniu bohaterów. Obojętne, czy reżyser pokazuje pijanego rasistę, który zasikał sobie spodnie, czy też przedsiębiorcę zdolnego wyłącznie do plajtowania, ludzie w jego inscenizacjach zachowują zawsze swoją godność. A we wspólnym śpiewaniu i czekaniu, w nieporadnych akcjach i wstydliwych zachowaniach, mimo wszystkich różnic, łączy ich mocna więź wzruszenia i humoru.

Wielka sympatia, jaką Marthaler okazuje swoim nieudacznikom, sprawia, iż jego spektakle rozgrzewają serca widzów, jednakże styl tego reżysera kojarzył się początkowo z mocnymi prowokacjami. Już jego pierwszy wieczór piosenki w Bazylei, gdzie jako muzyk teatralny realizował swoje inscenizatorskie próby, skończył się niebywałym skandalem. Projekt dotyczący wojska szwajcarskiego, którego tytuł karykaturował fragment hymnu narodowego („Wenn das Alpenhirn sich rötet, tötet, freie Schweizer, tötet” - „Gdy mózg alpejski się czerwieni, zabijajcie, wolni Szwajcarzy, zabijajcie”), niemal doprowadził do zwolnienia dyrektora teatru, Franka Baumbauera.

Trudna do przełknięcia jest jednak nie tylko owa subtelna drwina, którą Marthaler przemyca do swych opowieści o powojennych niemieckich politykach, o niewypłacalności linii lotniczych Swiss Air, czy też o fałszywym ojczyźnianym sentymentalizmie. Wielu widzów i krytyków straciło zrozumienie dla artystycznych działań Marthalera na skutek jego swobody w obchodzeniu się z tekstami literackimi, czy też choćby po tym, jak zostali zmuszeni do wielominutowej obserwacji niemego, tępego gapienia się aktorów. Pierwsze duże projekty na początku lat dziewięćdziesiątych – takie, jak choćby adaptacja dzieła Goethego pt. „Goethes Faust, Wurzel aus 1+2” („Faust Goethego, pierwiastek z 1+2”) w Hamburger Schauspielhaus, czy też „Murx den Europäer! Murx ihn! Murx ihn! Murx ihn! Murx ihn ab” („Zabij Europejczyka!”), wieczór piosenki na temat niemiecko-niemieckiej nieprzystawalności w berlińskiej Volksbühne – pozostały wielu widzom tak obce, że wywołały zarzuty dyletantyzmu.

Dziwić może fakt, iż zasadnicze elementy teatru Marthalera – gęsta muzyczna atmosfera inscenizacji oraz jedyna w swoim rodzaju i ciągle na nowo kreowana galeria roztrzęsionych dziwaków i niedorzecznych sytuacji – do dziś właściwie się nie przeżyły. Jest tak z pewnością dzięki rodzinnej organizacji twórczego uniwersum tego reżysera. Od czasu pierwszych produkcji Marthalera, zachował się osobowy rdzeń zespołu, który miał równoprawny udział w sukcesie jego inscenizacji. Scenografka Anna Viebrock z jej katedralną architekturą codzienności, dramatopisarka Stefanie Carp, która sporządza tekstowe fundamenty scenariusza, jak też i niektórzy aktorzy (André Jung, Ueli Jäggi, Josef Ostendorf, Jean-Pierre Cornu, Graham F. Valentine) dbają jako zespół o to, by teatr Marthalera - przy całej swej zakorzenionej niepowtarzalności – ciągle wydawał nowe owoce i kreował nowe warianty.

Ekscentryczność nie jest poprawna politycznie i artystyczna wspólnota, kierująca teatrem w Zurychu, gdzie Marthaler został powołany na stanowisko dyrektora naczelnego w 2000 roku, popadła w końcu w tarapaty. Jednakże Marthalerowi również w Zurychu znów udało się przedstawić ten wyjątkowy czar odwrócenia się od świata. Choćby przy adaptacji „Śmierci Dantona” Büchnera, w której z radosną ciekawością odsłania wstydliwe strony życia słynnego polityka. W tej inscenizacji rewolucja zostaje przeniesiona do gospody, w której historyczne wydarzenia akcentowane są wyłącznie muzyką, a kobiety zawadiacko naświetlają brutalne aspekty męskich zmagań.

Marthaler został boleśnie doświadczony przez polityczne intrygi, które zmusiły go do odejścia z Züricher Schauspielhaus. Po tych wydarzeniach reżyser najpierw zrobił sobie artystyczną przerwę, by następnie z dość zużytą wersją „Tristana i Izoldy” ponieść porażkę podczas debiutu w Bayreuth. Następny jego spektakl pt. „Fruchtfliege” („Muszka owocowa”), wystawiony w 2005 roku w Berliner Volksbühne, ukazywał absurdalną sytuację w naukowym laboratorium i dzięki cichemu komizmowi oraz pięknym pieśniom na nowo roztaczał czar poetyckiego wyczerpania.

Till Briegleb

Przekład: Tomasz Ch. Fuerst

Inscenizacje - wybór

  • Christoph Marthaler „Winch only“ („Tylko wciągaj“)
    2006, Kunsten Festival des Arts, Bruksela
  • Christoph Marthaler „Die Fruchtfliege“ („Muszka owocowa“)
    2005, Volksbühne am Rosa-Luxemburg-Platz, Berlin
  • Richard Wagner „Tristan und Isolde“ („Tristan i Izolda“)
    2005, Festspielhaus, Bayreuth
  • Christoph Marthaler/Stephanie Carp/Markus Hinterhäuser „Schutz vor der Zukunft“ („Ochrona przed przyszłością“)
    2005, festiwal Wiener Festwochen, zaproszenie na berliński festiwal Theatertreffen
  • Christoph Marthaler "Seemannslieder" („Pieśni żeglarzy“)
    2004, Nederlands Theater (NT) Gent (Gandawa)
  • Christoph Marthaler "O.T. Eine Ersatzpassion" („O.T. Pasja namiastek“)
    2004, Schauspielhaus, Zurych
  • Christoph Marthaler (na motywach utworów Owidiusza)  „Das goldene Zeitalter“ („Złoty wiek“), współreżyserzy: Stefan Pucher i Meg Stuart
    2003, Schauspielhaus, Zurych
  • Christoph Marthaler (na motywach prozy Hermanna Melville’a)  „Lieber nicht. Eine Ausdünnung“ („Lepiej nie. Rozrzedzenie“)
    2003, Volksbühne, Berlin
  • Elfriede Jelinek "In den Alpen" („W Alpach“)
    2002, Münchner Kammerspiele, Monachium
  • Thoms Hürlimann "Synchron"
    2002, Schauspielhaus, Zurych
  • Georg Büchner „Dantons Tod“ („Śmierć Dantona“)
    2003, Schauspielhaus, Zurych; zaproszenie na berliński festiwal Theatertreffen
  • Christoph Marthaler „Groundings“ („Uziemienie“)
    2003, Schauspielhaus, Zurych; zaproszenie na berliński festiwal Theatertreffen
  • Christoph Marthaler (na kanwie utworu Franza Schuberta)  „Die schöne Müllerin“ („Piękna młynarka“)
    2001, Schauspielhaus, Zurych; zaproszenie na berliński festiwal Theatertreffen
  • William Szekspir „Was ihr wollt“ („Wieczór Trzech Króli“)
    2001, Schauspielhaus, Zurych; zaproszenie na berliński festiwal Theatertreffen
  • Christoph Marthaler „Die Spezialisten. Ein Überlebenstanztee“ („Specjaliści. Herbatka tańca przetrwania”)
    1999, Deutsches Schauspielhaus, Hamburg
  • Christoph Marthaler / Jürg Henneberger „The Unanswered Question“ („Pytanie bez odpowiedzi“)
    1997, Theater Basel (Bazylea), zaproszenie na berliński festiwal Theatertreffen
  • Ödön von Horváth „Kasimir und Karoline“ („Kazimierz i Karolina“)
    1996, Deutsches Schauspielhaus, Hamburg; zaproszenie na berliński festiwal Theatertreffen
  • Christoph Marthaler (na kanwie pamiętników Liny Bögli)  „Lina Böglis Reise“ („Podróż Liny Bögli“)
    1996, Volksbühne Berlin, zaproszenie na berliński festiwal Theatertreffen
  • Christoph Marthaler / Stefanie Carp „Die Stunde Null oder die Kunst des Servierens“ („Godzina zero albo Sztuka serwowania“)
    1995, Deutsches Schauspielhaus, Hamburg; zaproszenie na berliński festiwal Theatertreffen
  • Claude Debussy „Pelléas et Mélisande“ („Peleas i Melizanda”)
    1994, Opera Frankfurcka
  • Christoph Marthaler (na motywach utworu Johanna Wolfganga Goethego)  „Goethes Faust, Wurzel aus 1+2“ („Faust Goethego, pierwiastek z 1+2“)
    1993, Deutsches Schauspielhaus, Hamburg; zaproszenie na berliński festiwal Theatertreffen
  • Christoph Marthaler „Murx den Europäer! Murx ihn! Murx ihn! Murx ihn! Murx ihn ab“ („Zabij Europejczyka!”)
    1993, Volksbühne, Berlin; zaproszenie na berliński festiwal Theatertreffen
  • Christoph Marthaler (na motywach utworu Fernanda Pessoi)  „Faust. Eine subjektive Tragödie“ („Faust. Tragedia subiektywna“)
    1992, Theater Basel (Bazylea)
  • Christoph Marthaler „Stägeli uf, Stägeli ab, juhee!“
    1990, Theater Basel (Bazylea)
  • Christoph Marthaler „Wenn das Alpenhirn sich rötet, tötet, freie Schweizer, tötet“ („Gdy mózg alpejski się czerwieni, zabijajcie, wolni Szwajcarzy, zabijajcie“)
    1989, Theater Basel (Bazylea)
Linki

After the Fall – Europa po 1989 roku

Projekt teatralny Goethe-Institut poświęcony następstwom upadku muru berlińskiego