Michael Thalheimer


© Iko Freese
Michael Thalheimer urodził się 28 maja 1965 roku w Münster koło Frankfurtu nad Menem. Kształcił się na perkusistę, a w latach 1985-89 studiował w Wyższej Szkole Muzycznej i Teatralnej w Bernie (Szwajcaria), którą ukończył z dyplomem. Zaraz po studiach pracował jako aktor w Bernie, Moguncji i Bremerhaven.

W latach 1992-98 Thalheimer pracował jako aktor i reżyser w Städtisches Theater w Chemnitz, inscenizował jednocześnie w Lipsku, Bazylei, Fryburgu i Dreźnie, potem również we Frankfurcie nad Menem i w Kolonii. Od roku 2000 pracował głównie dla hamburskiego Thalia Theater. W roku 2005 został etatowym reżyserem i członkiem kierownictwa artystycznego berlińskiego Deutsches Theater, w którym już wcześniej reżyserował gościnnie. Wiele spektakli Thalheimera zaproszono na Berliner Theatertreffen i pokazywano na różnych międzynarodowych festiwalach w Europie, Azji oraz w obu Amerykach. Reżyser otrzymał wiele nagród artystycznych, m.in. 3sat-Innovationspreis, wiedeńską Nestroy-Preis, berlińską Friedrich-Luft-Preis i moskiewską „Złotą Maskę“. Thalheimer wystawiał również opery. Mieszka w Berlinie.

Przekład: Tomasz Ch. Fuerst
Linki

Portret: Michael Thalheimer

Michael Thalheimer jest niekwestionowaną gwiazdą nowego niemieckiego teatru. Podwójne zaproszenie jego inscenizacji na berliński festiwal Theatertreffen 2001 („Liliom“ Molnára i „Uroczystość“ Vinterberga) ugruntowało opinię, iż z punktu widzenia estetyki jest on jednym z najbardziej niesfornych reżyserów teatralnych w krajach niemieckojęzycznych. Jego styl można określić jako frapujący i problematyczny zarazem. Uchodzi za radykalnego redukcjonistę, który - jak anatom skalpelem - rozcina klasyczne teksty, by wydobyć z nich esencję, uwolnić ich sedno. „Wierność dziełu nie ma nic wspólnego z wiernością tekstowi“, powiada Thalheimer.

Reżyser pragnie rozpoznać istotę rzeczy zawartą w tekście utworu, a następnie uwolnić go od wszelkich zbędnych otoczek i przenieść jego emocjonalne działanie w czasy współczesne. Odrzuca środowiskowy koloryt i historyczny kontekst. W sztukach interesuje go wyłącznie „uniwersalny charakter“ teatru, a więc to, co jest poza konkretnym miejscem i czasem. Thalheimer dystansuje się przy tym od „destrukcjonizmu“ Franka Castorfa, w którym dostrzega zbyt wiele dowolności. Ciągle tłumaczy, iż jemu chodzi o dokładność, trafność i zdyscyplinowanie.

Thalheimer nie toleruje na scenie żadnych enigmatycznych nastrojów, żadnych dekoracji, które przywołują swojskie skojarzenia i żadnych rekwizytów będących wsparciem dla aktorów. Reżyser umiejscawia swoje inscenizacje w wielkich, pustych pomieszczeniach, w których ludzie wędrują u stóp wysokich ścian z drewna, kamienia lub metalu. Te przestrzenie sceniczne od lat projektuje scenograf Olaf Altmann. Ilość postaci w spektaklach Thalheimer ogranicza do niezbędnego minimum – z reguły rezygnuje z bohaterów drugoplanowych. Wszelkie tradycyjne psychologizowanie nie ma racji bytu w inscenizacjach Thalheimera – zamiast niego reżyser stawia na mowę ciała. Najistotniejsze cechy postaci zostają przedstawione w formie oszczędnych gestów i ekspresyjnej pozy.

Choć już w inscenizacjach w Chemnitz, Bazylei, Fryburgu, Lipsku i w Dreźnie można było zaobserwować zwiastuny tego specyficznego odczytywania klasyki, to jednak pełny jego wymiar Thalheimer zaprezentował po raz pierwszy dopiero w spektaklu „Liliom“ (Thalia Theater, Hamburg, 2000). Sentymentalne romansidło z wiedeńskiego Prateru reżyser przetransponował na dramat egzystencjalnej niemoty – ponurą historię miłości dwojga nieudaczników, których ciała nieustannie wstrząsane są niemymi implozjami albo ekscesywnymi wybuchami. Aż tak radykalne podejście do – zbanalizowanego w tradycji inscenizacyjnej – wyciskacza łez potraktowano w czasie premiery nieomal jak skandal, lecz później spektakl cieszył się wielkim powodzeniem, także w czasie występów gościnnych (np. na festiwalu Wiener Festwochen 2002).

Od czasu inscenizacji sztuki „Liliom“, Thalheimer wypróbowywał swą redukcjonistyczną metodę na wielu scenach i na różnym materiale dramaturgicznym. W hamburskim Thalia Theater, z którym w szczególny sposób związany był przez wiele lat, wystawił w sumie osiem sztuk różnych autorów – od Molnára i Schillera zaczynając, poprzez Schnitzlera, Büchnera i Wedekinda, a na O’Neillu, Hauptmannie i Brechcie kończąc. Kilka razy otrzymywał zaproszenie na berliński festiwal Theatertreffen.

Inscenizacja „Emilii Galotti“ Lessinga (Deutsches Theater, Berlin, 2001) awansowała wręcz do roli przedstawienia kultowego. Był to szalony „teatr pomostowy“ [niem. Laufstegtheater – teatr, w którym aktorzy występują głównie na pomoście, podeście, czy też wybiegu wcinającym się w widownię – przyp. tłum.], w którym sugestywna muzyka filmowa kreowała niezwykły melodramatyczny nastrój. Klasyczny dramat znów został tu konsekwentnie rozłożony na czynniki pierwsze, co Thalheimer nazwał wydobywaniem „esencji Lessinga“.

Nowe odczytanie Büchnerowskiego „Woyzecka“ na festiwalu Salzburger Festspiele 2003 wzbudziło natomiast bardzo mieszane uczucia odbiorców: z biedaczyny, który stał się ofiarą okoliczności, reżyser zrobił świadomego przestępcę i desperata.

Krytycy bardzo różnią się w ocenie dokonań Thalheimera. Bezsporny jest fakt, iż dzięki jego rygorystycznemu odczytywaniu tekstów, takie zagrożone sentymentalizmem sztuki, jak „Liliom“, czy też „Liebelei“ („Miłostka“), można przywrócić współczesnemu teatrowi. W przypadku innych dramatów – wymieńmy tu choćby „Intrygę i miłość“, ale przede wszystkim „Trzy siostry“ Czechowa (Deutsches Theater, Berlin, 2003) – widać jednak, że taka maniera inscenizacyjna obarczona jest sporym ryzykiem: sztuka Schillera stała się zupełnie bezkrwista, a bohaterowie Czechowa wyblakli i zastygli w szarym schemacie. A więc w najlepszych dokonaniach Thalheimera adaptowane przez niego sztuki zostają w imponujący sposób „zrehabilitowane“, ale w najgorszych przypadkach sztywnieją jak szkolne wprawki z zimnego, koncepcyjnego teatru.

Od roku 2005 Thalheimer jest głównym reżyserem oraz członkiem kierownictwa artystycznego w berlińskim Deutsches Theater i także w najnowszych jego produkcjach na tej scenie dostrzec można wspomnianą ambiwalencję: estetyczną intensyfikację z jednej i treściowe straty z drugiej strony. W najlepszych momentach inscenizacji „Fausta“ (część I, 2004) wydaje nam się, że słyszymy zupełnie nowy, świeży tekst, choć jest to skarbnica klasycznych cytatów. Jednak w przypadku „Orestei“ Ajschylosa (2006) Thalheimer dał się ponieść fascynacji krwawym amokiem zemsty, natomiast zaprzepaścił polityczny wymiar trylogii dotykający kwestii narodzin demokracji i państwa prawa.

Gerhard Jörder

Przekład: Tomasz Ch. Fuerst

Inscenizacje - wybór

  • Bertolt Brecht "Herr Puntila und sein Knecht Matti" („Pan Puntila i jego sługa Matti“)
    2007, Thalia Theater, Hamburg
  • Jon Fosse "Schlaf" („Sen“)
    2006, Deutsches Theater, Berlin
  • Ajschylos "Die Orestie" („Oresteja“)
    2006, Deutsches Theater, Berlin; zaproszenie na berliński festiwal Theatertreffen
  • Gerhart Hauptmann „Rose Bernd“
    2006, Thalia Theater, Hamburg
  • Johann Wolfgang Goethe „Faust. Der Tragödie zweiter Teil“ („Faust. Tragedii część druga“)
    2005, Deutsches Theater, Berlin
  • Eugene O’Neill „Eines langen Tages Reise in die Nacht“ („Zmierzch długiego dnia“)
    2005, Thalia Theater, Hamburg
  • Leoš Janaček "Katja Kabanowa"
    2005, Staatsoper Unter den Linden, Berlin
  • Johann Wolfgang Goethe "Faust"
    2004, Deutsches Theater, Berlin
  • William Szekspir "Hamlet"
    2004, Schauspiel, Kolonia
  • Heinrich von Kleist "Familie Schroffenstein" („Rodzina Schroffenstein“)
    2004, Schauspiel, Kolonia
  • Frank Wedekind „Lulu“
    2004, Thalia Theater, Hamburg; zaproszenie na berliński festiwal Theatertreffen
  • Gerhart Hauptmann „Einsame Menschen“ („Samotni ludzie“)
    2004, Deutsches Theater, Berlin
  • Georg Büchner „Woyzeck“
    2003, festiwal Salzburger Festspiele / Thalia Theater, Hamburg
  • Rainer Werner Fassbinder „Warum läuft Herr R. Amok?“ („Dlaczego pan R. oszalał?“)
    2003, Schauspiel, Frankfurt
  • Antoni Czechow „Drei Schwestern“ („Trzy siostry“)
    2003, Deutsches Theater, Berlin
  • Friedrich Schiller „Kabale und Liebe“ („Intryga i miłość“)
    2002, Thalia Theater, Hamburg
  • Arthur Schnitzler „Liebelei“ („Miłostka“)
    2002, Thalia Theater, Hamburg; zaproszenie na berliński festiwal Theatertreffen
  • Gotthold Ephraim Lessing „Emilia Galotti“
    2001, Deutsches Theater, Berlin
  • Franz Molnár „Liliom“
    2000, Thalia Theater, Hamburg; zaproszenie na berliński festiwal Theatertreffen
  • Thomas Vinterberg / Mogens Rukov „Das Fest“ („Uroczystość“)
    2000, Staatsschauspiel, Drezno; zaproszenie na berliński festiwal Theatertreffen
  • Bertolt Brecht „Arturo Ui“ („Kariera Artura Ui“)
    2000, Theater Freiburg (Fryburg)
  • Ödön von Horváth „Kasimir und Karoline“ („Kazimierz i Karolina“)
    1999, Schauspiel, Lipsk
  • Fernando Arrabal „Das irre Lachen der Liliputaner“ („Obłąkańczy śmiech Liliputów“)
    prapremiera 1998, Theater Basel (Bazylea)
  • Fernando Arrabal „Der Architekt und der Kaiser von Assyrien“ („Architekt i cesarz Asyrii“)
    1997, Theater Chemnitz

After the Fall – Europa po 1989 roku

Projekt teatralny Goethe-Institut poświęcony następstwom upadku muru berlińskiego