Karel de Groote
“Belangstelling voor cultuur en onderwijs”

Johannes Fried
Johannes Fried | © picture-alliance/dpa

Hij heerste over een reusachtig rijk, leverde veldslagen en voerde hervormingen door in het onderwijs en in de Kerk, die tot op heden overeind blijven. Historicus Johannes Fried vertelt ons over de mens achter de mythe Karel de Grote.

Mijnheer Fried, in januari 2014 vierden we de 1200e verjaardag van het overlijden van Karel de Grote. In heel Europa blijft de belangstelling van het publiek groot. Hoe verklaart u de aandacht voor deze keizer die in 814 overleed?

Hij was een uitmuntend heerser wiens veranderingen in de binnenlandse politiek en betekenisvolle hervormingen tot op vandaag doorwerken. Bovendien was hij in zijn expansiepolitiek uiterst succesvol.

Dit leverde hem de bijnaam "Vader van Europa" op.

Een "Vader van Europa" zou ik hem niet noemen. Zijn rijk was onmetelijk groot en heeft met het Europa waarover wij vandaag spreken vrijwel geen uitstaans. Ik zou eerder stellen dat hij een beduidende, tot vandaag waarneembare bijdrage aan de globalisering heeft geleverd.

In welke zin?

Een van zijn grote verwezenlijkingen is zonder twijfel de grondige hervorming van de Latijnse Kerk, waarvan hij de organisatie en hiërarchische structuur fundamenteel heeft veranderd. Op deze leest is tegenwoordig wereldwijd de Rooms-Katholieke Kerk geschoeid. Een op zeven mensen leeft vandaag nog volgens deze maatstaven. Karel heeft ook de positie van de paus versterkt en ervoor gezorgd dat niemand recht kan spreken over de Heilige Stoel, die dus aan geen enkele wereldlijke jurisdictie onderworpen is – iets wat tot op vandaag geldt.

"Een geheel nieuwe denkstijl kwam tot stand"

Karel de Grote heeft ook zijn schouders onder een onderwijshervorming gezet. Wat is precies zijn verdienste?

Om te beginnen zorgde hij ervoor dat elke monnik leerde lezen en schrijven. Ook verstevigde hij de fundamenten van de wetenschap en de wetenschappelijke methodiek, door vakken zoals grammatica, retorica en dialectiek weer op het leerplan te zetten.

Waarom vond hij dit zo belangrijk?

Grammatica was een instrument om alle taalkundige fenomenen uit te drukken. Wanneer er bijvoorbeeld voor een bepaald woord nog geen term bestond, dan kon men er met behulp van de grammatica en de retorica een vinden. Bij de retorica ging het hem niet louter om het "mooi" spreken, maar om een rationele manier van spreken, wat bijvoorbeeld in een rechtbank belangrijk was. En omdat Karel de Grote ook aan het intellect zelf veel belang hechtte, zette hij de dialectiek volgens Aristoteles terug op het leerplan. De onderwijshervorming vond plaats in het hele rijk, waardoor een volledig nieuwe denkstijl tot stand kwam. Deze bestaat ook vandaag nog, en zelfs geografisch verafgelegen volkeren zoals de Chinezen hebben hem overgenomen. Nauw daarmee verbonden is de wereldwijde verspreiding van de Karolingische minuskel, een lettertype dat in de kloostergemeenschappen van zijn rijk ontstond en heel wat makkelijker te lezen was. Het was het eerste schrift dat een spatie tussen de woorden zette, wat teksten zo heel wat beter leesbaar maakte. Karel de Grote schonk ons bovendien de kalender, die de Europees geïnspireerde wereld ook nu nog hanteert en die bijvoorbeeld als basis dient voor de organisatie van het wereldwijde vlieg- en handelsverkeer.

Uit recent onderzoek is gebleken dat de islamitische wereld een blijvende invloed op Karel en het Frankische Rijk had. Hoe stond de christelijke heerser tegenover de moslims?

Net zoals zijn vader Pepijn heeft ook Karel strijd geleverd tegen de moslims. Daarnaast heeft hij evenwel ook een diplomatieke relatie met hen aangeknoopt. Steeds meer vorsers hebben de afgelopen tien jaar gewezen op de handelsrelaties die Karel en het Arabische Kalifaat onderhielden. Deze bereikten hun hoogtepunt met de olifant Abul Abbas, een geschenk van kalief Haroen al-Rashid uit Bagdad aan Karel de Grote. Door de handelsrelaties kreeg het rijk van Karel ook toegang tot een aanzienlijke schat aan kennis, denk maar aan de nieuwe mogelijkheden om met behulp van een waterklok de tijd op te meten. Met het overlijden van Karel kwam aan deze vruchtbare relaties een einde.

"De literaire prozastijl maakt het geheel toegankelijker"

Karel was reformator en imperator, hij was vroom en tegelijk gewelddadig, machtsbelust en behoeder van cultuur en onderwijs. Had hij misschien een gespleten persoonlijkheid?

Nee, zeker niet. Karel was eerder een fundamenteel evenwichtig iemand. Zijn uitgesproken belangstelling voor cultuur en onderwijs gaat volgens mij terug op het feit dat hij als koningszoon reeds tijdens zijn jeugd met de zich langzaam ontwikkelende wetenschappelijke disciplines in aanraking kwam en hun belang inzag. Daarnaast was hij ongemeen nieuwsgierig. Ik begrijp dat het voor sommigen vreemd aandoet hoe Karel enerzijds een oorlogsheld kon zijn en anderzijds aan zijn hof in Aken geleerden van overal ter wereld samenbracht. En zowel met ridders als met intellectuelen had hij een opperbeste verhouding. Dat is opwindend en ik zie niet onmiddellijk iemand die hem dit voor de periode rond 800 nadeed.

In uw biografie schetst u het leven van Karel de Grote op treffende wijze. U verwerkt er romanelementen in. Waarom hebt u voor deze uitdrukkingsvorm gekozen?

Ik wilde zoveel mogelijk lezers, dus niet alleen vakmensen, plezier laten beleven aan geschiedenis, en dan met name middeleeuwse geschiedenis, en aan opvallende persoonlijkheden zoals Karel. De literaire prozastijl maakt het geheel toegankelijker.
 

Duits historicus Johannes Fried, geboren in 1942, doceerde tot aan zijn emeritaat in 2009 middeleeuwse geschiedenis aan de Goethe-universiteit in Frankfurt am Main. Fried was van 1996 tot 2000 voorzitter van de Duitse vereniging voor geschiedkundigen.