Jazz uit Duitsland – een kennismaking

Duitse jazz is gevarieerd. Bijna geen enkele andere nationale jazzscene in Europa kan bogen op zo een breed spectrum aan stijlen, tradities en spelvariatie. Van blues, boogie en dixieland, over swing, bebop en cool jazz, tot jazzrock, free jazz en verschillende mengvormen van jazz met hedendaags klassiek, wereldmuziek, hiphop, ambient, folk en populaire muziek: zowat alle vormen van geïmproviseerde muziek komen ruim aan bod.

Jazz wordt veel en vooral live gespeeld, zowel door jonge, pas afgestudeerde muzikanten als door oude rotten in het vak. Het publiek is talrijk en ervaren. De Duitse jazz heeft een rijke geschiedenis. Het politieke verleden en het federale systeem zorgen ook vandaag nog voor veel regionale verschillen en een artistieke dynamiek die sinds de val van de Muur ook in het buitenland steeds vaker opgemerkt en gewaardeerd wordt. Kort samengevat: de jazz uit en in Duitsland heeft een eigen identiteit ontwikkeld, die zowel voortkomt uit het verleden als uit het muziekonderwijs, het concert- en clublandschap en de structurele kenmerken van de politieke, regionale onderverdeling.

Gescheiden verleden, gemeenschappelijk heden

   Klaus Doldinger

Duitsland is een federale staat, die vier decennia lang in twee politieke systemen verdeeld was. In het westen werd de ontwikkeling alvast sinds het einde van de jaren 1960 bepaald door een evenwicht tussen conservatisme en het in vraag stellen van tradities (naar het voorbeeld van de Amerikaanse emancipatie). De free jazz leek na 1970 sterker te staan dan andere stijlrichtingen, en dit door de dominante invloed van de scene van Wuppertal, met figuren zoals saxofonist Peter Brötzmann. Toch werd de West-Duitse jazz in het algemeen gekenmerkt door een breed spectrum aan uitdrukkingsvormen, van de experimenten van Albert Mangelsdorff tot de Jazzrock van Klaus Doldinger.


Klaus Doldinger's Passport
Uranus, 1971 Bron:
www.youtube.com
MP3/Flash
De muzikanten van de DDR gingen hun eigen weg, in het spanningsveld tussen staatscontrole en artistieke identiteit. Sommigen, onder wie de pianist Ulrich Gumpert, ontwikkelden naast de free jazz een nationale stilistische cocktail uit het volkslied, het arbeiderslied en de Saksische barok. Na de val van de Muur kende deze echter maar weinig volgelingen meer. Toch waren er al vóór 1989, ondanks de politieke grenzen, heel wat vruchtbare contacten tussen de jazzscenes van de twee Duitse staten, dankzij festivals en tournees, wat bevorderlijk was voor het versmelten van beide scenes na de Duitse hereniging.

Structurele kenmerken

De kwaliteit van de Duitse jazz wordt veiliggesteld door een dicht, landelijk netwerk van instellingen, activiteiten en stimulerende maatregelen. Daarbij speelt de radio een belangrijke rol. De Arbeitsgemeinschaft der Rundfunk-Anstalten Deutschlands (ARD) kan met zijn regionale zenders niet alleen de aandacht richten op afzonderlijke jazzcentra, maar met opnamen en in samenwerking met festivals en clubs ook opbouwend en stimulerend ingrijpen in het muzikale gebeuren. De radio kan bovendien als geen ander een archief van de Duitse jazz aanleggen.

De vele jazzfestivals over het hele land zorgen voor heel wat uitwisselingen tussen de nationale jazzscene en buitenlandse artiesten. Dit gaat van het Dixieland Festival in Dresden over de Total Music Meeting Berlin, gewijd aan vrije improvisatie, tot het MoersFestival, waarop nieuwe tendensen uit de rock, wereldmuziek en elektronische muziek aan bod komen. En er zijn in Duitsland ook heel veel en heel verscheiden opleidingsmogelijkheden voor jazzmuzikanten. Op dit moment kan men jazz studeren aan 18 conservatoria en muziekhogescholen verspreid over de verschillende Duitse deelstaten. Lokaal en in de scholen is er ook veel aandacht om muzikanten in de dop al als kind te laten kennismaken met jazz.

Impulsen uit de hele wereld

   Rabih Abou-Khalil

De jazz in Duitsland wordt zeker ook beïnvloed door muzikanten uit andere landen die met hun muzikale ervaringen nieuwe impulsen geven aan muzikanten van Flensburg tot Garmisch-Partenkirchen. De eindeloze variatie en het potentieel grenzeloze van de jazz, alsook de daarmee samenhangende openheid van de uitvoerders, organisatoren, media en publiek, zijn factoren die van Duitsland een trekpleister maken voor muzikanten uit de hele wereld.


Rabih Abou-Khalil Group
Live at Porgy & Bess Bron:
www.youtube.com
MP3/Flash
Aki Takase, VladyslavSendecki, David Friedman, Kalle Kalima of Rabih Abou-Khalil zijn maar enkele van de vele coryfeeën die met hun projecten en bands internationale impulsen hebben gegeven aan de muziek in eigen land.

Regionale centra

Heinz Sauer

Elke Jazzplaats heeft zijn eigenheid op het vlak van stijlen. Frankfurt draagt het stempel van de avantgardeschool rond Albert Mangelsdorff en Heinz Sauer. Hamburg geldt als hoofdstad van de modern mainstream, en Hannover was destijds het centrum van de acid jazz. Het Beierse Weilheim staat bekend om zijn synthese uit postrock en jazz-avantgarde, Wuppertal is synoniem voor free jazz. Berlijn en Keulen staan voor een hele waaier aan uiteenlopende jazzstijlen. Toch zijn die indelingen niet meer dan uitgangspunten voor een eerste richtinggevende kennismaking.


   Johnny La Marama
Vooral in Berlijn heeft zich de jongste jaren een internationale scene gevestigd, die over alle stijl-, genre- en generatiegrenzen heen, door subculturele charme en tegelijk door kosmopolitische autonomie maatstaven zet en de vergelijking met steden als New York en Londen makkelijk doorstaat. "Jazz – made in Germany" is dan ook meer dan een label. Het is ook een bewuste keuze, een kans en een perspectief.