De Elbphilharmonie
Een symbool met een missie

De Elbphilharmonie in Hamburg
De Elbphilharmonie in Hamburg | Foto ⓒ Iwan Baan

De Elbphilharmonie in Hamburg opent de deuren. De critici van weleer laten nog amper van zich horen, daarvoor maakt het gebouw een te sterke indruk. Toch blijft het afwachten of het Filharmoniegebouw van de Elbe zal kunnen waarmaken wat de voorvechters al jarenlang beloven.

De dramaturgie is alvast geslaagd. Maandenlang hebben de verantwoordelijken in de aanloop naar de opening van het nieuwe filharmoniegebouw aan de Elbe geregeld een tipje van de sluier opgelicht: nu eens een persconferentie (in de parkeergarage), dan weer een multimedia-installatie (in het centrum voor muziekonderwijs). In november werd het openbare plaza geopend, waarlangs men de nieuwe Hamburgse concertzaal betreedt, en begin januari 2017 werd het gebouw verkend door de dansers van Sasha Waltz & Guests. Alleen in de twee concertzalen mogen de eerste klanken pas op 11 januari 2017 voor het publiek te horen zijn. De spanning wordt dus helemaal volgens het boekje opgebouwd.

Euforie in de stad

Wie de overheersende stemming in de stad moet beschrijven, kan nauwelijks om het woord “euforisch” heen. De Elbphilharmonie in de Hamburgse haven is hét gespreksonderwerp bij uitstek. Iedereen wil erheen; is het niet om een concert bij te wonen – het openingsseizoen is al uitverkocht –, dan toch op zijn minst om er zo dicht mogelijk bij te komen. Alleen al om op het plaza te geraken, waar men vanaf 37 m hoogte een prachtig uitzicht heeft over de haven, de Elbe en de skyline van de stad, staat men in het weekend aan te schuiven voor de gebogen roltrap, de zogenoemde “Tube”.
 
  • Querschnittsgrafik Elbphilharmonie © Herzog & de Meuron/ bloomimages
  • Elbphilharmonie Hamburg Foto: © Thies Rätzke
  • Elbphilharmonie in der Hamburger Hafen City. Foto: © Maxim Schulz
  • Elbphilharmonie Hamburg Foto: © Iwan Baan
  • Großer Saal Elbphilharmonie Hamburg Foto: © Michael Zapf
  • Großer Saal Elbphilharmonie Hamburg Foto: © Michael Zapf
  • Wandverkleidung Weiße Haut im Großen Saal Foto: © Johannes Arlt
  • Luftaufnahme Elbphilharmonie Foto: © Michael Zapf

Het klinkt als een cultuursprookje met een happy end. Maar zo is het niet altijd geweest. Het verhaal van de Elbphilharmonie is er een van begeerte en grootheidswaan, van naïviteit en overbelasting. Achteraf gezien is het nauwelijks te geloven met wat voor enthousiasme het stadsbestuur in 2003 voor het futuristische ontwerp van de Bazelse architecten Herzog & de Meuron hebben gekozen. Een muzentempel voor Hamburg, een stad die tot dan veeleer bekend stond als stad van handelaars en kooplui? Jawel! Een nieuw symbool! Een van de beste concertzalen ter wereld! De architectuur van de eeuw! En het mooiste: het moest allemaal kosteloos zijn.

Een veranderlijk verhaal

Volgens het plan moest de stad enkel het terrein leveren. De kosten zouden via op de privémarkt gebrachte bouwafdelingen geherfinancierd worden. Maar de hebzucht nam toe, en toen het Burgerschap van Hamburg (de gemeenteraad) het project in 2007 goedkeurde, was de openbare kost al gestegen tot zowat 114 miljoen euro. Eind 2008 maakte de stad een nieuwe kostenstijging tot 323 miljoen euro bekend – en een nieuwe datum voor de opening. En zo ging het maar door. De kosten stegen, de opening werd uitgesteld, en intussen legde hoofdaannemer Hochtief de bouwwerkzaamheden helemaal stil. Geen enkele commentator schuwde de vergelijking met grote bouwprojecten als Stuttgart 21 of de luchthaven van Berlijn, en zelfs de geplaagde artistiek leider van het huis, Christoph Lieben-Seutter, sprak openlijk van een “lachwekkende vertoning”.

Lang niet iedereen was het met de plannen van de stad eens. Ook vanuit artistieke kringen kreeg het project tegenwind. Terwijl het Burgerschap met de ene na de andere budgetverhoging kwam aanzetten, vreesde de onafhankelijke scène voor haar schaarse subsidies en bekritiseerde ze de Elbphilharmonie als een zuiver prestigeproject. Pas toen burgemeester Olaf Scholz in 2011 Barbara Kisseler als cultuursenator naar Hamburg haalde, slaagde die laatste erin het tij te keren. Kisseler drukte een duurzame contractuele reorganisatie door. Ze zorgde ervoor dat de vaste prijs op 789 miljoen bleef. Dat de spot en de speculaties over de haalbaarheid van de openingstermijn sindsdien enigszins verstomden, getuigt van het goede werk van Kisseler, die in oktober 2016 overleed.

Samenwerken in plaats van domineren

Van de critici van weleer is nog amper iets te horen, daarvoor maakt het gebouw een te sterke indruk. En de uitstraling van de specifieke architectuur is tegelijk een kans en een vloek. Het blijft afwachten of de Filharmonie van de Elbe inhoudelijk zal kunnen waarmaken wat haar voorvechters al die jaren hebben beloofd: of ze daadwerkelijk een kwantumsprong betekent voor het belang van de klassieke muziek in het openbare leven. Of ze, om het met de woorden van intendant Lieben-Seutter te zeggen, werkelijk een “huis voor iedereen” zal zijn. Niet alleen betaald door alle inwoners van Hamburg, maar ook door hen gebruikt.

Dat Lieben-Seutter zijn relatie met plaatselijke organisatoren niet baseert op het verdringen van de ander, maar wel op een goed wederzijds begrip, heeft hij al bewezen. De ruzies met private concurrenten over de prijsstructuur van de tickets zijn allang bijgelegd. Het toverwoord is “samenwerking”, wat dat concreet ook moge betekenen. Als het lange wachten ergens goed voor was, dan wel voor de creatieve manier waarop Lieben-Seutter en zijn team daarmee zijn omgegaan. Voor hun korte festivals openden ze een aantal originele speellocaties. Daarmee bereikten ze meteen al een ander publiek.

Het programma doet hopen dat ook in de toekomst iets van die pioniersgeest zal overblijven. Niet alleen wereldsterren van de klassieke muziek treden aan. Nog in januari 2017 zal avant-gardepopband Einstürzende Neubauten voor het eerst in de grote zaal te zien zijn. Muzikale cultuurontmoetingen zoals het festival “Salam Syria” in maart 2017 getuigen van de ambitie om uit te pakken met een eigentijds aanbod. Het echte verhaal van de Elbphilharmonie begint pas op 11 januari 2017. Het happy end zal nog moeten blijken.