« WESTERN »
Ontmoeting met onbekenden

Net als in een klassieke western: bouwvakker Meinhard temt een wild paard.
Net als in een klassieke western: bouwvakker Meinhard temt een wild paard. | © 2017 Komplizen Film, Chouchkov Brothers, coop99, KNM

Een moderne western in het oosten van Europa: de film ‘Western’ gaat over Duitse bouwvakkers die in Bulgarije een waterkrachtcentrale bouwen en hun ontmoeting met de plaatselijke dorpsbewoners. De ontmoeting verloopt – op zijn zachtst gezegd – niet altijd gemakkelijk.

Een brandend actueel onderwerp, verteld in een bijna vergeten genre: dat is Western, de derde speelfilm van de Duitse cineaste Valeska Grisebach. Sinds de film tijdens het festival van Cannes in première ging, regent het lovende kritieken van filmrecensenten. Dat heeft ongetwijfeld ook te maken met het feit dat thema’s als migratie en vreemdelingenhaat het Europese politieke debat tijdens het jaar van het festival domineren. Grisebach toont in Western hoe mensen uit twee Europese landen ondanks alle culturele verschillen en taalbarrières toenadering tot elkaar vinden, en hoe sommigen van hen zelfs vrienden worden.

“gezellig en fascinerend”

“Tijdens mijn jeugd in het West-Berlijn van de jaren zeventig heb ik heel wat westerns gezien. Tot vandaag heeft het genre voor mij iets gezelligs en fascinerends”, zegt Grisebach. Voor haar eerste western koos ze dan ook voor het decor waarin Pierre Brice en Lex Barker al in de jaren 60 als Winnetou en Old Shatterhand gezworen bloedbroeders waren: veel van de Karl May-verfilmingen die destijds populair waren in Duitsland, werden niet gefilmd in de VS, maar in de Balkan.

Anders dan in het origineel speelt het verhaal van deze western zich echter niet in Amerika af, maar uitgerekend hier: op het Bulgaarse platteland, waar een ploeg Duitse bouwvakkers een waterkrachtcentrale komt bouwen op een rivier. In weidse landschapstaferelen laat Grisebach ons kennismaken met deze groep mannen in een hen onbekende streek: Bulgarije is voor hen een soort van Wilde Westen – een plek ver weg van alle bekende regels en beperkingen van de beschaving.
 

 
Ook op dramaturgisch vlak bedient Grisebach zich van de traditie van de klassieke western. De hoofdrollen zijn weggelegd voor twee rivaliserende mannen. Aan de ene kant is er de attente en charmante Meinhard, de enige van de Duitse nieuwkomers die contact zoekt met de Bulgaarse dorpelingen. Aan de andere kant is er de seksistische en gewelddadige Vincent, die maar weinig interesse toont voor de lokale bevolking. Meinhard wordt voorgesteld als de ‘lonesome cowboy’, de stille buitenstaander. Aan het begin van het verhaal zegt hij: “Ik ben hier om geld te verdienen.” Maar al snel wordt duidelijk dat hij in het buitenland wel méér hoopt te vinden: een thuis, samenhorigheid, een nieuwe culturele identiteit.

De film begint als een karakter- en milieustudie die de interne dynamiek van de mannelijke groep laat zien: ze proberen indruk te maken op vrouwen, gedragen zich als echte macho’s en verkondigen stoere praat. Maar er zijn ook de momenten van vriendschap en solidariteit, ‘s avonds bij het kampvuur. Het bijzondere is dat de mannen niet door professionele acteurs vertolkt worden, maar door ‘echte’ bouwvakkers, van wie regisseuse Grisebach er een aantal gewoon op straat heeft aangesproken. Zo vond ze hoofdrolspeler Meinhard Neumann op een paardenmarkt in Havelberg, in de buurt van Berlijn: “Het was alsof ik een echte legendarische filmster plots in het echt zag. Alsof hij zo uit een western uit de jaren dertig of veertig kwam gelopen, klaar om mijn film binnen te stappen.” Andere acteurs – zoals steigerbouwer Reinhardt Wetrek, die Vincent speelt – vond ze via een casting. Het feit dat de acteurs de dialogen die ze samen hebben uitgewerkt in hun respectieve dialecten voeren, maakt dat ze op een unieke manier natuurlijk overkomen.
 

  • De film Western gaat over Duitse bouwvakkers die een waterkrachtcentrale moeten bouwen in Bulgarije. © 2017 Komplizen Film, Chouchkov Brothers, coop99, KNM
    De film Western gaat over Duitse bouwvakkers die een waterkrachtcentrale moeten bouwen in Bulgarije.
  • Voor de bouwvakkers lijkt Bulgarije een soort Wilde Westen: ze hijsen de Duitse vlag boven hun kamp en maken behoorlijk agressief jacht op de vrouwen van het dorp. © 2017 Komplizen Film, Chouchkov Brothers, coop99, KNM
    Voor de bouwvakkers lijkt Bulgarije een soort Wilde Westen: ze hijsen de Duitse vlag boven hun kamp en maken behoorlijk agressief jacht op de vrouwen van het dorp.
  • De attente en charmante Meinhard (Meinhard Neumann) is de enige van de Duitse nieuwkomers die contact zoekt met de Bulgaarse dorpelingen. © 2017 Komplizen Film, Chouchkov Brothers, coop99, KNM
    De attente en charmante Meinhard (Meinhard Neumann) is de enige van de Duitse nieuwkomers die contact zoekt met de Bulgaarse dorpelingen.
  • Meinhard raakt bevriend met dorpsoverste Adrian (Syuleyman Alilov Letifov).  Ze praten vaak langs elkaar heen, maar ze begrijpen elkaar op een ander, veeleer emotioneel niveau. © 2017 Komplizen Film, Chouchkov Brothers, coop99, KNM
    Meinhard raakt bevriend met dorpsoverste Adrian (Syuleyman Alilov Letifov). Ze praten vaak langs elkaar heen, maar ze begrijpen elkaar op een ander, veeleer emotioneel niveau.
  • Als decor voor haar eerste western koos regisseuse Valeska Grisebach een dorp in Bulgarije. © 2017 Komplizen Film, Chouchkov Brothers, coop99, KNM
    Als decor voor haar eerste western koos regisseuse Valeska Grisebach een dorp in Bulgarije.
  • Is Meinhard een held? Wat de juiste manier is om met onbekenden om te gaan, is een vraag die in Western open wordt gelaten. © 2017 Komplizen Film, Chouchkov Brothers, coop99, KNM
    Is Meinhard een held? Wat de juiste manier is om met onbekenden om te gaan, is een vraag die in Western open wordt gelaten.

KIJKERS TUSSEN TWEE WERELDEN

Geleidelijk aan toont de film de eerste ontmoetingen tussen de Duitsers en de Bulgaren. Omdat de bouw van de centrale keer op keer vertraging oploopt als gevolg van logistieke problemen, gaat het werk maar traag vooruit. De mannen hebben tijd om de omgeving te verkennen, maar het contact met de inwoners van het nabijgelegen dorp verloopt – op zijn zachtst gezegd – niet altijd van een leien dakje … Dat is ook te wijten aan het gedrag van de nieuwkomers: zij hijsen de Duitse vlag boven hun kamp en maken behoorlijk agressief jacht op de vrouwen van het dorp.

Vooral de taalbarrière doet de communicatie vaak mislukken: zowel de bouwvakkers als de dorpelingen spreken enkel hun moedertaal en kennen amper Engels. De dialogen worden niet gesynchroniseerd, wat de misverstanden bijzonder duidelijk maakt. Grisebach plaatst de kijkers tussen twee werelden: dankzij ondertitels kunnen ze te allen tijde de twee kanten van het gesprek volgen.

De film laat ook zien hoe communicatie ondanks taal- en cultuurbarrières wél kan werken: Meinhard raakt al snel bevriend met dorpsoverste Adrian. Ook zij praten vaak langs elkaar heen, maar ze begrijpen elkaar op een ander, veeleer emotioneel niveau. In een zeer aangrijpende scène vertelt Meinhard over het traumatische verlies van zijn broer. Hoewel Adrian dus geen woord Duits spreekt, begrijpt hij meteen dat Meinhard iets triests vertelt.
 
Wat de juiste manier is om met onbekenden om te gaan, is een vraag die in Western open wordt gelaten: er is geen duidelijk onderscheid tussen goed en kwaad, zoals we dat kennen uit de klassieke westerns. Er zijn dus ook geen winnaars of verliezers. Western biedt geen algemeen geldend antwoord, maar veel stof tot nadenken. Het is een aftastende, verkennende film die de uitdagingen van onze tijd in beeld brengt en probeert uit te zoeken hoe men die uitdagingen meester kan worden.
 

valeska grisebach

Valeska Grisebach is regisseuse en doceert aan de Deutsche Film- und Fernsehakademie Berlin (Duits film- en tv-academie Berlijn). Ze werd in 1968 in Bremen geboren. Vandaag woont en werkt ze in Berlijn. Na haar studies Filosofie en Germaanse talen trok ze in 1993 naar de filmacademie in Wenen. Al met haar afstudeerfilm Mein Stern (2001) won ze diverse prijzen, net als met haar tweede speelfilm, Sehnsucht, die in 2006 werd voorgesteld op de Berlinale. Western, haar derde film, ging in 2017 in première op het filmfestival van Cannes.