Snelle toegang:
Direct naar inhoud gaan (Alt 1)Direct naar secundaire navigatie gaan (Alt 3)Direct naar hoofdnavigatie gaan (Alt 2)

Saxofoon
Crescendo over de grenzen heen

 Adolphe Sax-standbeeld voor het Sax Museum, Dinant, België
Adolphe Sax-standbeeld voor het Sax Museum, Dinant, België | Foto (fragment): Fernand Letist

De Belg Adolphe Sax vond ooit de saxofoon uit – en nam het instrument mee naar Frankrijk in een poging het daar bekend te maken. Een generaal nam het dankbaar aan om zijn muziekkapellen te verlevendigen. Maar echt succesvol werd de saxofoon pas via een omweg via Amerika.

Von Fernand Letist

Muziek overwint alle grenzen – en sommige instrumenten doen dat ook, zoals de saxofoon. De geniale uitvinder ervan, Adolphe Sax, werd in 1814 geboren in Dinant, dat na de val van Napoleon behoorde tot het Koninkrijk der Nederlanden en vanaf 1830 tot het onafhankelijke België.

Daarmee lag Dinant in de loop van de tijd in drie verschillende landen. In Brussel bloeide de onderneming van zijn vader Charles-Joseph, die naam had gemaakt als instrumentenbouwer. Adolphe ging bij hem in de leer en doorliep zijn leertijd in recordtempo.

Het wonderkind

Adolphe had een passie voor blaasinstrumenten en ontwikkelde al op 15-jarige leeftijd nieuwe fluitmodellen. Hij experimenteerde ook met de uit Duitsland afkomstige klarinet, die hij in 1835 helemaal moderniseerde. Het was zijn zoektocht naar de ideale klarinet (enkelriet, kleppen, toongaten, hevel) die hem bij de magische klank van de saxofoon bracht, “het instrument dat de klank van de menselijke stem het meest benadert”. Sax wilde in plaats van “blaasinstrumenten met een te harde of te zachte klank, instrumenten creëren met een klank die bij de strijkinstrumenten aanleunt, maar met meer kracht en intensiteit”. Vanuit die ambitie ontwikkelde hij rond 1840 de familie van de saxhoorns en de saxofoons. Al gauw raakten ze over de grens heen bekend, vooral in Engeland en Frankrijk.
 
In Parijs wilde rond die tijd generaal De Rumigny de militaire muziekkapellen van zijn talrijke regimenten, die aan de grens tegenover het vijandelijke Pruisen waren opgesteld, moderniseren en versterken. De Rumigny zag in Sax en zijn nieuwe instrumenten de oplossing en besliste om de moedige uitvinder naar Parijs uit te nodigen.

Intriges, perscampagnes en brandstichting

Maar het was voor Sax niet zo eenvoudig om voet aan de grond krijgen in Parijs. Voor zijn jaloerse Franse concurrenten die hem “de kleine Belg” of “de buitenlander” noemden, werd hij een tegenstander, die de grond ingeboord moest worden. Alles werd uit de kast gehaald om het succes van Sax te verhinderen: intriges, perscampagnes, fysieke intimidatie, en zelfs brandstichting in zijn ateliers. 
Saxofoonkunstproject op de Maasbrug in Dinant, op de voorgrond "Roemenië" Saxofoonkunstproject op de Maasbrug in Dinant, op de voorgrond "Roemenië" | Foto (fragment): Fernand Letist
Niets kon echter het talent van Sax en de voordelen van zijn krachtige saxhoorns en bekoorlijke saxofoons tegenhouden. Nadat hij voor een internationale jury – bestaande uit componisten, musici en recensenten uit heel Europa – een bekende wedstrijd won, in open lucht en met publiek, werden zijn instrumenten een vast bestanddeel van de militaire muziekkapellen.

Omweg via Amerika

Sax werd officieel een ster, door talrijke prijzen die hij vooral buiten Frankrijk bij internationale tentoonstellingen en wedstrijden in de wacht sleepte. In het kosmopolitische Parijs kon hij in die onrustige tijden vooral rekenen op de steun van bekende Europese kunstenaars.
 
Zo behoorden naast de Franse componisten Berlioz en Bizet ook de Italianen Rossini en Cherubini en de Duitsers Meyerbeer en Wagner tot zijn trouwe bondgenoten, zoals ook de Distins, een Engelse familie van virtuoze musici of keizerin Eugénie, de Spaanse echtgenote van Napoleon III.

Als een boemerang

Niettemin speelde de saxofoon tot het einde van de 19e eeuw maar een ondergeschikte rol. In de klassieke muziek en bij volksmuziek werd het instrument slechts zelden ingezet en in 1894 overleed Sax in armoede. Het zaad van de saxofoon was echter gezaaid en zou langzaam maar zeker ontkiemen – op de voedingsbodem van de populaire muziek van Afro-Amerikaanse artiesten in Amerika.

Na de uitvinding van de saxofoon in 1841 hadden enkele artiesten en orkesten het instrument over de Atlantische oceaan meegenomen, maar pas door een wonderlijke ironie van de Europese en wereldgeschiedenis begon de saxofoon aan een nieuw leven. Toen de Amerikaanse Burgeroorlog in 1860 uitbrak, stuurde Frankrijk 15.000 soldaten om New Orleans te beschermen, mét hun militaire muziekkapellen. Door het contact met de geleidelijk uit de slavernij bevrijde Afro-Amerikanen werd het verdere lot van de saxofoon bezegeld, aangezien de zachte, wiegende en wonderbaarlijke klank van de saxofoon aansloot bij de stem van Afro-Amerikaanse artiesten die zich onder meer aan ragtime en jazz overgaven.

Belangrijkste begeleidingsinstrument van jazz


Tijdens de Eerste Wereldoorlog keerde de saxofoon terug naar zijn Europese roots. Het instrument reisde mee in de trans-Atlantische koffers van de Amerikaanse troepen en hun Afro-Amerikaanse muzikanten. Zij maakten de jazz en zijn belangrijkste begeleidende instrument, de saxofoon, in Europa voor eeuwig en altijd maatschappelijk aanvaard. Volgens de anekdote werd de triomfantelijke terugkeer van de saxofoon naar Frankrijk vooral geassocieerd met Jimmy Europe, een soldaat én jazzmuzikant!
 
Sindsdien veroverden de jazzmuziek en de saxofoon de wereld. Bij de Internationale Wedstrijd Adolphe Sax die traditioneel om de vier jaar in Dinant georganiseerd wordt, kan Japan zich kronen tot het meest saxofoonvriendelijke land ter wereld. In Europa lijkt Spanje goed op weg om de reputatie van Frankrijk als saxofoonnatie – waarop het land sinds de vestiging van Sax in Parijs in 1842 aanspraak maakt – te doen wankelen.

Met dank aan:
Marc Baeten, Coördinator van de Internationale Adolphe-Sax-Vereniging.
Géry Dumoulin, Muziekinstrumentenmuseum Brussel
Alain Crepin, Docent Saxofoon aan het Koninklijk Conservatorium Brussel 
Kunst, Literatur und Sprache

Ein Beitrag aus Belgien

mit Bezug zu Frankreich, Deutschland
Großbritannien, Italien

Top