Filmreeks Heimkommen: Thuiskomen. Een strekking in de Duitse film

"Alice in den Städten", Wim Wenders "Alice in den Städten", Wim Wenders

za, 03.12.2016 -
di, 20.12.2016

Cinematek

In december stelt het Goethe-Institut Brüssel onder de titel “Thuiskomen. Een strekking in de Duitse film” een reeks van 15 films voor in CINEMATEK. Alle films gaan over een moeizame of zelfs onmogelijke terugkeer naar huis. De manier waarop dat thema wordt aangebracht, zegt veel over de verschuivingen en veranderingen die de Duitse geschiedenis kenmerken. Regisseur en auteur Christoph Hochhäusler selecteerde de films en hij komt op 3 december naar Brussel om de reeks te openen met de vertoning van Alexander Kluges “Abschied von gestern”. Een week later geeft hij op 10 december ook een inleiding op de klassiekers “Die Ehe der Maria Braun” van Fassbinder en Peter Lorres “Der Verlorene”.

Berlijn, de zomer van 1945. Nelly (Nina Hoss) heeft het vernietigingskamp Auschwitz-Birkenau overleefd. De stad ligt in puin, en dat weerspiegelt de innerlijke toestand van het personage. Of haar complexe en zeer gelaagde herstel ook succesvol zal zijn, blijft tot de laatste scène een open vraag.

“Phoenix” van Christian Petzold (2014) is de meest recente van een reeks van 16 Duitse films die in december onder de titel “Thuiskomen. Een strekking in de Duitse film” worden voorgesteld door Cinematek en het Goethe-Institut Brüssel. Alle films gaan over een moeizame of zelfs onmogelijke terugkeer naar huis. De manier waarop dat thema wordt aangebracht, zegt veel over de verschuivingen en veranderingen die de Duitse geschiedenis kenmerken. Sommige figuren keren terug zonder ooit aan te komen; dat geldt bijvoorbeeld voor de ex-krijgsgevangene in “Die Ehe der Maria Braun” van Rainer Werner Fassbinder (1979). Of ze gaan weg zonder ooit een “Heimat” (een “geboortegrond”) te vinden. Anita G., bijvoorbeeld, de heldin in “Abschied von Gestern” van Alexander Kluge (1966), is een jonge joodse Duitse die van de DDR naar West-Duitsland trekt. Alleen al de manier waarop een rechter aan het begin van de film een vonnis over haar uitspreekt, maakt duidelijk hoezeer haar omgeving zich voor haar afsluit. In andere films zijn de personages des te rustelozer naarmate ze minder kunnen kiezen tussen blijven en vertrekken. De jonge protagonist in Ulrich Köhlers “Bungalow” (2002) is zo iemand; een soldaat die zonder toestemming een tijdje verlof neemt in het huis van zijn ouders.

De films weerspiegelen op een complexe en soms tegenstrijdige manier hun eigen ontstaansgeschiedenis. De oudste film in de reeks, “Der verlorene Sohn” van Luis Trenker (1934), stemt in met de scepsis tegenover de grootstad – een scepsis die de nationaalsocialisten typeerde – en verkiest de bergtoppen van Zuid-Tirol boven de wolkenkrabbers van New York. Tegelijk werkte de Duitse tak van het Amerikaanse productiebedrijf Universal Film aan deze film mee. Producent Paul Kohner, een joodse Tsjech, was al in de jaren 20 omwille van zijn werk naar Hollywood getrokken. Halverwege de jaren 30 emigreerde hij definitief naar de VS, en in 1938 riep hij er een fonds in het leven voor Europese filmkunstenaars in ballingschap. “Heimkehr” van Gustav Ucicky (1941) brengt dan weer de doortraptheid van de nationaalsocialistische propaganda aan het licht, in die zin dat alle misdaden die de Duitsers rond de ontstaansperiode van deze film in Polen en de Sovjet-Unie begingen, hier resoluut op Poolse daders geprojecteerd worden.

Heel anders is “Unter den Brücken” van Helmut Käutner (1944): van verwoesting, oorlog of nationaalsocialisme valt hier niets te merken; de personages, twee oersympathieke binnenschippers en een vrouw die aardappelkoekjes bakt, zijn zo vrij van elke ideologie, dat het achteraf bekeken lijkt alsof de film in zijn tijd een lange neus maakte naar de alom aanwezige ideologisering van Duitsland. En misschien bevat het slotbeeld – een longshot van de rivier de Havel – toch een soort van aankomst: in het onderweg zijn ligt geluk verscholen, en dat is beter dan elke vaste woonplaats.
 
Abschied von gestern, Alexander Kluge (1966, 85‘) - OV, FR/NL ond.
Q&A Christoph Hochhäusler - EN
03.12.,  21:00
Phoenix, Christian Petzold (2014, 98‘) - OV, FR ond. 04.12., 17:00
Decision Before Dawn, Anatole Litvak (1951, 115‘) - OV, FR/NL ond. 07.12., 18:00
Ich war neunzehn, Konrad Wolf (1968, 115‘) - OV, FR/NL ond. 07.12., 20:00
Paul, Klaus Lemke (1974, 75‘) - OV DE 09.12., 20:00
Der Verlorene, Peter Lorre (1951, 98‘) - OV, FR/NL ond.
Q&A Christoph Hochhäusler - EN
10.12., 17:00
Die Ehe der Maria Braun, Rainer Werner Fassbinder (1979, 118‘) - OV, FR/NL ond.
Q&A Christoph Hochhäusler - EN
10.12., 19:00
Paul, Klaus Lemke (1974, 75‘) - OV DE 11.12., 18:00
Unter den Brücken, Helmut Käutner (1944, 99‘) - OV DE 11.12., 21:00
Alice in den Städten, Wim Wenders (1974, 111‘) - OV, FR ond. 13.12., 19:00
Sabine Kleist_ 7 Jahre..., Helmut Dziuba (1982, 73‘) - OV, FR ond. 13.12., 21:00
Stroszek, Werner Herzog (1977, 107‘) - OV, FR/NL ond. 14.12., 19:00
Der Verlorene Sohn, Luis Trenker (1934, 107‘) - OV DE 14.12., 21:00
Die Unerzogenen, Pia Marais (2007, 95‘) - OV, EN ond. 15.12., 21:00
Ich war neunzehn, Konrad Wolf (1968, 115‘) - OV, FR/NL ond. 18.12., 18:00
Decision Before Dawn, Anatole Litvak (1951, 115‘) - OV, FR/NL ond. 18.12., 20:00
Urlaub auf Ehrenwort, Karl Ritter (1938, 87‘) - OV DE 20.12., 19:00
Bungalow, Ulrich Köhler (2002, 87‘) - OV, FR ond. 20.12., 21:00
 
  • Urlaub auf Ehrenwort van Karl Ritter (DR 1938) — speelt zich af in 1918
Het einde van de Eerste Wereldoorlog. Een trein met Duitse soldaten doet Berlijn aan. Vier militairen uit de stad krijgen verlof “op erewoord”. Elk van de mannen moet een reden vinden om zich aan zijn belofte te houden. Een propagandistische episodenfilm waarin de abstracte “geboortegrond” het wint van het concrete “thuis”.
 
  • Der verlorene Sohn van Luis Trenker (DR / USA 1934) – speelt zich af 1934
Trenker speelt de rol van Tonio, die na een ongeluk in de bergen naar New York trekt. In de schaduw van de hoge flatgebouwen komt hij echter tot het besef dat de Dolomieten zijn echte thuis zijn. De met verborgen camera gedraaide beelden van de armoede op straat waren volgens Rossellini “baanbrekend” voor het neorealisme en gaven in 1945 aanleiding tot een verbod op de film.

  • Unter den Brücken van Helmut Käutner (1944) – speelt zich af 1944
De film gaat over de onmogelijkheid van een terugkeer naar huis. De realiteit leek die onmogelijkheid te bevestigen: tijdens de opnamen waren de Duitse steden al tot ruïnes herleid, wat men echter vanuit het perspectief van “onder de bruggen” nog verborgen kan houden. Er werd verder gedraaid, om tegen de oorlog te dromen en niet te moeten vechten.
 
  • Decision before dawn van Anatole Litvak (1951) — speelt zich af in 1944
Een poëtische Oskar Werner speelt een krijgsgevangene die zich ter beschikking stelt van het Amerikaanse leger om stellingen in het thuisland op te sporen. De blik op Duitsland die op die manier ontstaat, doet denken aan diepzeeduiken. De handeling zelf ziet er niet bijzonder spectaculair uit, maar elke blik die je krijgt, lijkt gevaarlijk.
 
  • Ich war neunzehn van Konrad Wolf (1968) — speelt zich af in 1945
Konrad Wolf vertelt op basis van eigen gelijkaardige ervaringen het verhaal van een jonge Duitser die met het Rode Leger naar Duitsland terugkeert. Jaeckie Schwarz speelt op overtuigende wijze een breekbare “Gregor Hecker”, een soort van cultureel weeskind dat maar schoorvoetend begrijpt wat dit verwoeste land voor hem betekent.

"Phoenix", Petzold © Schrammfilm
  • Phoenix van Christian Petzold (2014) — speelt zich af in 1945
Hoe overleef je het overleven? De joodse Nelly keert uit het concentratiekamp met een andere blik naar haar oude wereld terug. Met een soort van Frankenstein-techniek stelt de film vragen bij de geschiedenis, waarin de geesten van andere reële, gedroomde of gefilmde verhalen doorschijnen.
 
  • Der Verlorene van Peter Lorre (1951) — speelt zich af in 1943/1945
In de enige film die hij zelf regisseerde, speelt Peter Lorre de rol van Dr. Rothe, een serumonderzoeker die in een gemoedsopwelling zijn verloofde om het leven brengt, maar daarvoor niet wordt veroordeeld omdat zijn werk “van vitaal belang voor de oorlog” is. Zijn schuldgevoel overleeft de oorlog en wordt des te meer als besmettelijk en ongewenst ervaren.
 
  • Die Ehe der Maria Braun van Rainer Werner Fassbinder (1979) — speelt zich af in 1943-1954
“Het is een slechte tijd voor gevoelens,” zegt Maria Braun (Hanna Schygulla). In de veronderstelling dat haar man gesneuveld is, gaat ze pragmatische allianties aan die haar materiële zekerheid geven. Maar Herrmann komt terug. De verhalen van Fassbinder zijn altijd historische films: hij interesseert zich voor de vraag waar het geweld vandaan komt en waar het zich voortzet.

"Abschied von gestern", Alexander Kluge "Abschied von gestern", Alexander Kluge
  • Abschied von Gestern van Alexander Kluge (1966) – speelt zich af in 1966
Een waaier van tegenstrijdigheden: Anita G. (Alexandra Kluge), als kind van joodse ouders in Leipzig geboren en in de DDR opgegroeid, probeert zich een eigen thuis te verwerven in de Duitse Bondsrepubliek. Maar het land spreekt een andere taal. “Wat ons van gisteren scheidt, is geen afgrond, maar een veranderde situatie.” (Kluge).
 
 
  • Paul van Klaus Lemke (1974) – speelt zich af in 1974
Uit een standaardsituatie – een gangster wordt uit de gevangenis ontslagen en wil oude rekeningen vereffenen – halen Klaus Lemke en zijn schitterende (zichzelf spelende) acteur Paul Lyss het maximum aan uiterst genietbare, waanzinnige onberekenbaarheid. 
 
  • Alice in den Städten van Wim Wenders (1974) – speelt zich af in 1974
Wim Wenders’ meest tedere film toont de terugkeer van Philip Winter (Rüdiger Vogler) naar Duitsland als een aftastend gebeuren. Het kind dat hem werd toevertrouwd – en de vage kennis van dat kind over het thuisland, terwijl ze op zoek gaan naar het huis van de grootmoeder – doet daarbij dienst als katalysator van de (zelf-)ontdekking.
 
  • Stroszek van Werner Herzog (1977) – speelt zich af in 1977
Straatzanger Bruno Stroszek (die een variatie op zichzelf speelt) verlaat Berlijn en gaat zijn geluk zoeken in Amerika. Samen met prostituee Eva (Eva Mattes) en zijn buurman belandt hij in Wisconsin. Het geluk blijft echter uit. Een sobere, hartverscheurende ballade tussen documentaire en fictie.
 
  • Sabine Kleist, 7 Jahre van Helmut Dziuba (DDR 1982) – speelt zich af in 1982
Bij een ongeval verliest Sabine haar ouders. In het weeshuis kan ze het steeds beter vinden met opvoedster Edith. Wanneer Edith zwanger wordt en haar job opzegt, reageert Sabine wanhopig en vlucht ze. Wat de kinderfilms van Dziuba zo sterk maakt, is dat hij openstaat voor de mogelijkheden van zijn acteurs.
 
  • Bungalow van Ulrich Köhler (2002) – speelt zich af in 2002
Köhlers debuut heeft de schoonheid van een popsong. Net als Bartleby bij Melville is ook Paul niet zozeer een dienstweigeraar maar eerder een dienstuitsteller. Hij blijft “zonder toelating weg van het leger”, en ontwijkt niet alleen zijn dienstplicht, maar ronduit alles wat hem bindt. Toch is er ook thuis geen ruimte voor uitwijkmanoeuvres.
 
  • Die Unerzogenen van Pia Marais (2007) – speelt zich af in 2007
Stevie (C. Chuh) groeit op zonder een vaste thuis. Haar familie reist door Europa en haar vriendenkring verandert voortdurend. In een voorstadje van Keulen komt de karavaan echter plots tot stilstand. Een film over ouders van wie het rebelse gedrag dag na dag kinderachtiger wordt, en over een kind van wie de verlangens steeds volwassener worden.
 
 

Terug