Каранавірус
Ахова здароўя з пабочнымі эфектамі

Па-ранейшаму ідуць спрэчкі аб мэтазгоднасці і правамернасці абмежаванняў у сувязі са змаганнем з пандэміяй каронавірусу.
Па-ранейшаму ідуць спрэчкі аб мэтазгоднасці і правамернасці абмежаванняў у сувязі са змаганнем з пандэміяй каронавірусу. | Фота (фрагмент): © picture alliance/AA/Abdulhamid Hosbas

Працяглыя дыскусіі пра тое, ці апраўданыя абмежаванні падчас крызіса з каронавірусам, сведчаць пра слабасць палітычных рашэнняў федэральнага ўраду і зямель. Гісторыкі Хедвіг Рыхтэр і Рэнэ Шлот спрачаюцца пра іх наступствы для дэмакратычнага грамадства.
 

Спадарыня Рыхтэр, спадар Шлот, грамадства ў Германіі расколатае: для адных змаганне з небяспекамі падчас пандэміі каранавірусу апраўдывае адпаведныя захады, для іншых дзяржава дзейнічае вельмі жорстка і несувымерна абмяжоўвае правы грамадзян. Адзін з турбуючых іх момантаў – гэта тое, што тыя, хто кіруе, будуць неахвотна аддаваць аднойчы набытую ўладу. Ці уяўляюць сабой мерапрыемствы, накіраваныя на змаганне з вірусам, небяспеку для дэмакратыі?
 
Рэнэ Шлот: У доўгатэрміновай перспектыве ў Германіі я бачу хутчэй не небяспеку для дэмакратыі, а высокую рызыку для грамадскага адзінства – не гаворачы ўжо пра эканамічныя наступствы. Доўгатэрміновыя наступствы мерапрыемстваў не браліся ў разлік і не могуць быць ацэненыя. З-за спынення заняткаў у школах на працягу некалькіх месяцаў і адмену абавязку наведваць школу – так, як пра гэта абвясціла на наступны школьны год зямля Бадэн-Вюртэмберг, паўстане адукацыйны прабел, які яшчэ больш павысіць несправядлівасць з-за паходжання ў адукацыйнай сістэме Германіі. Акрамя таго, гэты крызіс агаляе сацыяльны раскол краіны ва ўсёй яго драматычнасці. Мы бачым гэта па апошніх раптоўных падзеях, якія канцэнтруюцца ў пякучых сацыяльных кропках і цяжкіх працоўных і жылых умовах. Мы ставім будаўнічыя платы вакол кварталаў і запіраем там людзей. Гэта паглыбляе раскол у грамадстве.
 
Хедвіг Рыхтэр: Я не бачу расколатага грамадства. Наадварот. Паводле апытанняў, пераважная большасць падтрымлівае ўрад у часы строгіх захадаў, накіраваных на абарону грамадства ад пандэміі. Калі пачаліся паслабленні, зараз жа знізілася гатоўнасць да строгіх захадаў. І вось большасць па-ранейшаму хутчэй за існуючыя абмежаванні, чым супраць іх. Існуюць меншасці, якія бачаць у дзеяннях урадаў неапраўданае ўзмацненне ўлады. Увогуле, людзі сур’ёзна ставяцца да крызіснай сітуацыі і паводзяць сябе разумна. Логіка падкупае: з-за таго, што я ўяўляю сабой небяспеку для іншых людзей, я павінен абмежаваць уласныя свабоды, а дзяржава абавязаная запатрабаваць гэтага. Тут я падзяляю думку бальшыні. Няма падставаў лічыць, што федэральны ўрад хоча цішком атрымаць дадатковыя ўладныя паўнамоцтвы. Таму я лічу, што пандэмія не ўяўляе сабой небяспекі для дэмакратыі. Наша дэмакратыя паказала сябе асабліва эфектыўнай, бо палітыкам агулам удалося пераканаць насельніцтва і залучыць яго на свой бок.
Прафесар д-р Хедвіг Рыхтар была паклікана на прафесуру новай і найноўшай гісторыі ва Універсітэце Бундэсвера ў Мюнхене ў 2019 годзе. Яна вывучала гісторыю, германістыку і філасофію ва Універсітэце ў Хайдэльбергу, Каралеўскім універсітэце ў Белфасце і Вольным універсітэце ў Берліне. Прафесар д-р Хедвіг Рыхтар была паклікана на прафесуру новай і найноўшай гісторыі ва Універсітэце Бундэсвера ў Мюнхене ў 2019 годзе. Яна вывучала гісторыю, германістыку і філасофію ва Універсітэце ў Хайдэльбергу, Каралеўскім універсітэце ў Белфасце і Вольным універсітэце ў Берліне. | Фота (фрагмент): © privat Парламентарызм, можа, і працуе. А вось як выглядаюць справы грамадзянскай супольнасці: моладзь бароніцца ад апекі, грамадзяне – ад уведзенага карантыну. Ці не заходзіць тут дзяржава занадта далёка?
 
Хедвіг Рыхтэр: Апытанні паказалі, што моладзь у вялікай ступені гатова прытрымлівацца захадаў з пачуцця салідарнасці. Некаторыя апытанні сведчаць, што яна гатова да іх нават у большай ступені, чым сталыя людзі. Ці не робіцца зразумелым той факт, што непакой за дэмакратыю крыху штучная дыскусія, з часткова непераканаўчымі аргументамі?
 
Рэнэ Шлот: Гэта памылка! Закон аб абароне ад інфекцыі, які да сакавіка быў амаль нікому не вядомы, аказаўся прабелам у нашай дэмакратыі. Парламент перадаў шмат правоў выканаўчай уладзе, гэта дзейнічае дагэтуль, нягледзячы на тое, што катастрофы не адбылося. На некалькі тыдняў мы поўнасцю пазбавілі моцы базавае права на свабоду сходаў. Гэта катастрафічны замах на базавыя правы, да якога дадаліся і іншыя. Некаторыя былі выпраўлены судамі, бо некаторыя грамадзяне бараніліся супраць іх. Было моцнае ўмяшальніцтва з боку дзяржавы ў свабоду сумлення, свабоду працы, свабоду мастацтва і навукі. На тэрыторыі краіны свабода перамяшчэння была часова нядзейснай. Былі такія эксцэсы, як закрыццё пляцовак для гульняў і забарона чытаць кнігі на лавах у парках у Баварыі, абмежаванні на свабоду перамяшчэння і базавага права на палітычны прытулак. За апошнія тыдні давер да дзяржавы і яе устаноў быў згублены, бо абмежаванні базавых правоў – найбуйнейшыя за апошнія семдзесят гадоў – грунтаваліся адно на распараджэннях зямель, былі спачатку неабмежаваны ў часе, у выпадку з імі было спачатку незразумела, якіх канкрэтных мэтаў хочуць дамагчыся з іх дапамогай.

Хэдвіг Рыхтэр: Відавочна, што большасць людзей усё ж зразумела, што магчымасці рэагавання з боку ўраду стала мяняліся, бо веды аб Covid-19 спачатку былі нязначныя і толькі паступова выяснялася, што ўяўляе сабой праблема. Чаму працэнт тых, хто згодны, такі высокі, калі так шмат людзей страцілі давер? А ХДС, якую ідэнтыфікуюць з захадамі, мае такую вялікую падтрымку як ніколі раней? Чаму падтрымка «Альтэрнатывы для Германіі», якая найбольш крытыкуе гэтыя захады, вельмі нязначная? А што да свабоды сходаў, то ў часы інтэрнэту яна не можа быць так абмежавана як раней.
 
Рэне Шлот: Інтэрнэт не можа замяніць дэманстрацыю на вуліцы, як паказалі апошнія тыдні.
Д-р Рэнэ Шлот вывучаў гісторыю, палітыку і публіцыстыку ў Берліне і Жэневе. Ён абараніў дысертацыю ў 2011 годзе ва Універсітэце ў Гісэне, працаваў у межах розных даследчых праектаў у Берліне, Гісене і Патсдаме ды выкладаў у тамтэйшых універсітэтах. Ён – арганізатар ініцыятывы «Grundgesetz a casa», у межах якой грамадзянаў запрашаюць чытаць артыкулы з канстытуцыі дома. Д-р Рэнэ Шлот вывучаў гісторыю, палітыку і публіцыстыку ў Берліне і Жэневе. Ён абараніў дысертацыю ў 2011 годзе ва Універсітэце ў Гісэне, працаваў у межах розных даследчых праектаў у Берліне, Гісене і Патсдаме ды выкладаў у тамтэйшых універсітэтах. Ён – арганізатар ініцыятывы «Grundgesetz a casa», у межах якой грамадзянаў запрашаюць чытаць артыкулы з канстытуцыі дома. | Фота (фрагмент): © Angela Anker Можа быць, Германіі патрэбна рада па біяпалітыцы, якая б ураўнаважвала інтарэсы пакаленняў у справе абароны жыцця?
 
Хедвіг Рыхтэр: Мне падаецца, што існуючыя ўстановы дагэтуль функцыянавалі добра.
 
Рэнэ Шлот: Гэта так. У нас дастакова кампетэнцый. Але неабходна большае збалансаванне інтарэсаў. Палітыкі не павінны падпарадкоўвацца асобна ўзятаму інтарэсу, нават калі гэта здароўе людзей. Мы змірыліся з тым, што здароўю іншых людзей наносіцца шкода ў звязку з змаганнем з пандэміяй, бо людзей з іншымі захворваннямі не лячылі альбо пакінулі ў адзіноце.
 
Абмежаванні ў сувязі з пандэміяй каранавіруса змянілі паводзіны многіх людзей. Стала больш салідарнасці і пераасэнсавання каштоўнасці сям’і і сяброў. Патрабуецца таксама эканоміка, якая арыентавана на эфектыўнасць і глабалізацыю. Ці гэта не шанец для грамадства?
 
Рэнэ Шлот: Гэта пытанне мяне здзіўляе. Не заўважыў, што каштоўнасць сям’і і сяброў была пераасэнсавана. Тое, што я бычыў, дык гэта цалкам пазбаўленыя салідарнасці закупы. Былі таксама заклікі дзяржаўных органаў да даносніцтва: паведамлення ўладам пра факты парушэння суседзямі прадпісанняў. Гэта жахліва! Што тычыцца эканомікі, то я таксама не бачу пазітыўнага навучальнага эфекту. Дзяржава падтрымлівае эканоміку мільярднымі сумамі. Аднак я не бачу, што існуе воля перабудаваць сістэму і зрабіць яе больш справядлівай. Усім даглядчыкам абяцалі бонусную выплату ў памеры 1.500 еўра. Аднак яе дагэтуль не выплацілі ўсім.
 
Хедвіг Рыхтэр: Думаю, што людзі заўсёды могуць павучыцца з гісторыі, часта яны так і рабілі. Гэта бачна пасля войнаў і цяжкіх крызісаў. Напрыклад, пасля Другой сусветнай вайны людзі сістэматычна стваралі міжнародныя інстытуцыі для перадухілення войнаў. Ад пандэміі мы вядома навучымся, як лепш абараніцца ў наступны раз і хутчэй адрэагаваць. Асноўную праблему я бачу ў пытанні палоў. Яно больш відавочнае, чым меркаваная праблема з дэмакратыяй: тое, што жанчыны павінны праводзіць працу па дагляду, што яны ў значна меншай ступені могуць прысвяціць сябе сваёй працы па найму ды шмат чаго іншага – усяму гэтаму мы павінны лепш даць рады ў наступны раз.
 
Падчас пандэміі палітыкі дзейнічаюць паводле парадаў навукоўцаў. Гэта было б пажадана і ў іншых сферах, такіх, як змена клімату. Адначасова з гэтым звязана рызыка, што працэсы дэмакратычнага волевыяўлення будуць заблакаваны праз спасылкі на безальтэрнатыўныя вынікі даследаванняў экспертаў. Нам патрабуецца больш ці менш прафесійнай экспертызы ў палітыцы?
 
Хедвіг Рыхтэр: Палітыка і эканоміка ў сучасных грамадствах – гэта дзве сістэмныя сферы з рознай логікай. Гэты прынцып дзейнічае, наколькі я разумею, як у выпадку пандэміі, так і кліматычнага крызісу. Абедзьве сферы функцыянуюць не аўтаномна, але залежаць адна ад адной, але не можа быць пераносаў «адзін к аднаму» з навукі ў палітыку ды наадварот. Для нашай дэмакратыі гэта азначае наступнае: палітыкі павінны вызначыць, чаго яны могуць чакаць ад насельніцтва, якія нагрузкі могуць несці іншыя функцыянальныя сферы, такія, як, напрыклад, эканоміка, сям’я альбо сістэма аховы здароўя. Пры гэтым, улічваючы навуковыя парады, яны цалкам могуць ісці на кампрамісы. Нібыта альтэрнатыўнай, фіксаванай на адной навуцы палітыкі можа і не існаваць, бо навука не мае альтэрнатыўных канцэпцый – толькі канкуруючыя погляды ў многіх сферах, якія да таго ж сама павінна стала выпраўляць.
 
Рэнэ Шлот: Тут мы адзіныя. Палітыка абавязкова павінна прыслухоўвацца да навукі. Аднак навукоўцы часцей за ўсё маюць у полі зроку толькі сваю ўласную сферу. Крысціан Дростэн можа быць выдатным вірусолагам, але не экспертам па грамадскаму адзінству. Прыняццё рашэнняў – гэта справа палітыкаў і іх устаноў, якія павінны ўлічыць па магчымасці многія навуковыя дасягненні. У адкрытым грамадстве не існуе безальтэрнатыўных рашэнняў.
 
Чаму павінна навучыцца дэмакратычнае грамадства ад мінулага прабегу крызіса?
 
Рэнэ Шлот: Мы павінны навучыцца таму, што ніякі крызіс не апраўдывае падобныя вялікія абмежаванні асноўных правоў. Мы не павінны больш ніколі падпарадкоўваць з цяжкасцю здабытыя за апошнія стагоддзі свабоды прымату эпідэміялагічнай крывой і мяняць свабоду на здароўе.
 
Хедвіг Рыхтэр: Калі хада крызісу не пойдзе ў цалкам нечаканым кірунку і не трэба будзе зноў моцна абмяжоўваць эканоміку, то я бачу перадусім пазітыўныя высновы: мы зможам перастаць гаварыць пра крызіс дэмакратыі. Бо нават гэты найскладанейшы крызіс, які закрануў базавыя правы чалавека, выпрабаваў нашу дэмакратыю і не падзяліў наша грамадства. Што тычыцца капіталізму, то існуе справядлівае меркаванне, што ёсць сувязь паміж моцнай сацыяльнай рынкавай эканомікай, якая заўсёды мае капіталістычныя элементы, і добрай сістэмай аховы здароўя.