Прадмова да актуальнага выдання

György Dragomán - Schriftsteller Foto: György Dragomán © György Dragomán

György Dragomán

György Dragomán, 1973 in Marosvásárhely (Târgu-Mureş) / Siebenbürgen ge­boren, übersiedelte 1988 mit seiner Familie nach Ungarn. 2002 erschien sein preisgekrönter erster Roman, A pusztítas könyve (Das Buch der Zerstörung).
Er hat über Beckett promoviert, übersetzt aus dem Englischen und arbeitet als Webdesigner. Der weiße König (2005; dt. 2008) ist in dreißig Ländern erschie­nen. Sein Roman Der Scheiterhaufen, 2014 beim Magvetö Verlag, im Herbst 2015 auf Deutsch beim Suhrkamp Verlag erschienen, wurde im deutschen Feuilleton begeistert gefeiert und erreichte den ersten Platz der SWR-und ORF-Bestenliste. Dragomán lebt in Budapest. 

Межы і гісторыі

Седзячы ў цягніку, пішу я гэтыя радкі, зараз мінем венгерска-аўстрыйскую мяжу. Я вязу сваю кнігу ў Зальцбург, там буду чытаць з нямецкага выдання рамана Вогнішча. Можна было б таксама сказаць, што кніга зноў праводзіць мяне праз мяжу, як часта здаралася апошнімі гадамі, каб разам са мной прадставіцца чытачам.
Дзеянне рамана адбываецца ў Трансільваніі, ён вельмі асабіста і выразна апісвае бурлівы год пасля падзення камуністычнай дыктатуры, зыходзячы з унутранай перспектывы. Людзі, якія самі гэта перажылі або ўдзельнічалі ў адпаведных падзеях і ўспрымаюць іх як сваю асабістую гісторыю, часта пытаюцца ў мяне, што можа зразумець з гэтай кніжкі чалавек, які сам не мае падобнага досведу. Што з таго зразумела немцам. Уласна, пытанне гэтае безнадзейнае і троху наіўнае, бо ў ім адчуваецца нявыказанае меркаванне, што кожны знаходзіцца ў палоне ўласнай гісторыі і што гэтую гісторыю насамрэч немагчыма распавесці, што нашы асабістыя межы па сутнасці ёсць непранікальнымі мурамі, прабіцца праз якія немажліва, ніяк нам адно аднога не зразумець.

У звязку з гэтым я прыпамінаю моманты падчас чытанняў, калі зусім не замінае, што першапачаткова напісаныя па-венгерску сказы я чую па-нямецку, бо непашкоджанай захавалася мелодыя арыгінала, трынаццацігадовая Эма па-нямецку з дакладна такой самай адвагай, як і па-венгерску, уваходзіць у драўляную бабчыну пуню, дзе хаваюцца страшэнныя таямніцы, апанаваная такім самым буянствам, падымае яна галаву, калі на яе нападаюць школьныя таварышы, з такой самай самаразбуральнай, бязглуздай фанабэрыяй скача з вышкі ў басейне. Не так істотна, што нямецкамоўная кніжка — гэта пераклад, яна тоесная венгерскамоўнай кнізе, наколькі гэта наагул магчыма.

Я думаю пра нямецкіх чытачоў, якія ўражана слухаюць тэкст, пра гэта пачуццё, ад якога лёгка на сэрцы, калі я ўпершыню за словамі іншай мовы адчуваю рытм пульсацыі маіх уласных няўрымслівых сказаў, і я адказваю, маўляў, маю адчуванне, што яны разумеюць усё. Часам я таксама дадаю: безумоўна, было б лепей, каб не разумелі, каб свет быў такім, што для часткі чалавецтва цалкам незразумелымі былі б гісторыі, якія расказваюць пра залежнасць ад іншых ды прыгнёт, бо гэта б азначала, што такія з’явы не належаць да агульначалавечага досведу. Гэта не так, вядома, а літаратура і яе ўдумлівае прачытанне — найлепшы доказ, што мы здольныя да чулай эмпатыі і, нягледзячы на культурныя, гістарычныя або абумоўленыя традыцыяй адрозненні, у стане зразумець гісторыі адно аднога, нават глыбока адчуць іх і тым самым зрабіць іх нашымі ўласнымі.

Цягнік даходзіць да мяжы і не спыняецца, без якой-кольвек відовішчнасці ён пераязджае на іншы бок, нібыта той мяжы і няма, большасць людзей толькі дзякуючы сігналу мабільных тэлефонаў і змене мабільнага аператара разумеюць, што цяпер знаходзяцца ў іншай краіне, тут і цяпер няма ніякага знаку таго, што шмат дзе на еўрапейскіх межах сёння зноў узводзяцца агароджы. Як заўжды, мінаючы мяжу, я згадваю тыя значныя пераходы мяжы, што былі ў маім жыцці, напрыклад, калі мы ў верасні 1988-га беспаваротна мусілі прайсці праз румынскую мяжу, а таксама калі, пераехаўшы ў Сомбатхель, горад, які знаходзіцца ў непасрэднай блізкасці ад Аўстрыі, я ўпершыню апынуўся па той бок жалезнай заслоны, што на той час яшчэ існавала, было гэта таксама ў 1988 годзе, напярэдадні Каляд.
   
У гэтай частцы Еўропы ў кожнага ёсць свае гісторыі пра межы і пра пераходы, чаканне і няпэўнасць кожнага прымушаюць сёе-тое падсумаваць, зірнуць на сябе і сваё жыццё збоку, хочаш ты таго ці не, але ўсведамляеш, што ты — дзейная асоба сваёй уласнай гісторыі, а таксама — што разам з тым ты ёсць часткаю гісторыі большай.

На мяжы кожны з нас змушаны сутыкнуцца твар у твар з гісторыяй як такой, так што на караценькае імгненне і нашая ўласная гісторыя робіцца часткай гэтага вялікага працэсу, раптам неасабістае і асабістае апынаюцца зусім побач. Таму досвед пераходу мяжы нават тады змяняе нас, калі там няма ні агароджы, ні ракі, ні нават ніводнай лініі на зямлі, бо адно праз тое, што ведаем: мы перамяшчаемся адсюль туды, — мы троху выходзім за межы саміх сябе, і гэты досвед непазбежна змяняе і нас саміх. Пераходзячы мяжу, мы троху лепей ведаем, кім мы ёсць.

Згадваю, што гэта было за пачуццё — упершыню перасячы гэтую мяжу, выйсці з машыны, глянуць у неба, — было такое адчуванне, нібы стаю ў самым віры, ачмурэнне, запамарока і страхі таксама. Я тады меў адчуванне, нібы прабіўся праз нябачны мур, гэтае ўважанне нагэтулькі запала мне ў душу, што і сёння магу выклікаць яго ва ўяўленні; пішучы, я часам маю адчуванне, што зноў стаю там, на ўзбочыне асфальтаванай дарогі, такой самай шэрай і запыленай, як усе іншыя асфальтаваныя дарогі, але ў маіх вачах яна так ззяе, як калі пасля навальніцы раптам выгляне сонца, выбаўляючы з найшарэйшага колеру перламутравы бляск. Пішучы, я шукаю гэтае адчуванне, імкнуся наноў перажыць ачышчальна рэдкія імгненні свабоды ды апісаць іх як мага дакладней.

Пісанне расказвае акурат пра гэты пераход межаў. Калі мы пішам, з намі адбываецца акурат тое самае, шматразова і на мностве ўзроўняў: калі мы пішам, мы пераходзім нашы ўласныя інтымныя межы і разам з тым межы, узведзеныя нашай супольнасцю і нашай гісторыяй. Пры дапамозе пісання мы маем магчымасць кантрабандай перавесці нашы гісторыі не толькі праз прасторавыя ды часавыя межы, але таксама і праз моўныя, і насамрэч перавозім мы не толькі свае гісторыі, але і саміх сябе. Калі пішацца, перакладаецца і чытаецца пэўная кніга, яна разам з тым вырываецца з той літаратуры, традыцыі і гісторыі, часткай якой была пры ўзнікненні, у супольнасці рэцыпіентаў яна трапляе ў цалкам іншы кантэкст, аднак, гэта не значыць, што змяняецца яе сэнс, бо нават калі яе ўспрымаюць троху іначай, спосаб нашай прысутнасці ў ёй не змяняецца.

У дзяцінстве я бачыў, якія варожыя ўзаемадачыненні існуюць паміж кніжкамі і шчыльна пазамыканымі межамі, кніга была сярод шуканых кантрабандных тавараў, памежнікі вышуквалі ўва ўсіх кніжкі і лекі, а знайшоўшы, канфіскоўвалі і тое, і другое. Улада баялася кніжак, баялася, бо ведала, што гісторыі змяняюць і сваіх чытачоў. Разгортваючы кніжку, мы робімся часткай іншай гісторыі і памалу пачынаем разбураць уласныя межы. Чытаючы, мы мусім перакрочваць тыя самыя межы, што і пісьменнік, а самае балючае і ўзнёслае ўва ўсім гэтым тое, што, незалежна ад таго, з якога кірунку прыходзім, на тым баку мяжы ўсё ж спаткаемся самі з сабой.

Дзьёрдзь Драгаман

Дзьёрдзь Драгаман нарадзіўся ў Марашвашархеі (Тыргу-Мурэшы) у Трансільваніі,
у 1988 годзе пераехаў з сям’ёй у Венгрыю.

У 2002 годзе пабачыў свет ягоны першы раман «Кніга разбурэння», які быў уганараваны шматлікімі ўзнагародамі. Драгаман абараніў дысертацыю, прысвечаную Бэкету, перакладае з ангельскай мовы і працуе вэб-дызайнерам. Кніга«Белы кароль» (2005 год; нямецкае выданне ў 2008 годзе) выйшла ў трыццаці краінах. Раман «Вогнішча», што выйшаў у 2014 годзе ў выдавецтве «Магвета», а па-нямецку — восенню 2015 года ў выдавецтве «Зуркамп Ферлаг», быў з захапленнем успрыняты нямецкімі літаратурнымі крытыкамі і заняў першае месца ў спісе бестселераў па версіі каналаў SWR і ORF. Такі поспех спрыяў шматлікім выступам Драгамана ў Германіі і Аўстрыі. Драгаман жыве ў Будапешце.

Будапешт, сакавік 2016 г.